Patriotizmniń bir parasy áskerden bastaý alady. Sońǵy jyldary bul baǵytta qyrýar sharýa qolǵa alynyp jatyr elimizde. Prezident Qasym-Jomart Toqaev ta Joldaýynda Úkimet múshelerine, ákimderge, depýtattarǵa, búkil qoǵamǵa baǵyt-baǵdar berýi tiis túiindi ideia – patriotizm ekenin atap ótti. Qazaqstandaǵy ideologiialyq sharalardy túbegeili jetildirmei, patriotizmdi qalyptastyrý mindetin sheshý múmkin emes.
Áskeri ǵylymdardyń doktory, zapastaǵy polkovnik, Qazaqstan Respýblikasy bilim jáne ǵylym salasynyń qurmetti qyzmetkeri Dosai Abraimov qazaq áskeri qataryndaǵy tárbie-ideologiialyq jumystardyń mańyzdylyǵy týraly aityp júr. Ol – otansúigishtik jáne rýhani-adamgershilik tárbie taqyrybyna arnalǵan kóptegen jazbalardyń avtory. Búgingi tańda ideologiia salasynda qandai problemalardyń bar ekenin de birshama biledi.
– Eń bastysy, sońǵy 30 jylda búkil postkeńestik keńistikte oryn alǵan ideologiialyq vakýým máselesi, – deidi ol. – Bul 1990 jyldary memlekettik jáne áskeri qurylymdardy ideologiiasyzdandyrý protsesi bastalǵan kezde paida boldy, nátijesinde armiiadaǵy ideologiialyq jumys pen tárbieniń búkil júiesi joiyldy.
Onyń paiymynsha, toqyraýmen kúresý degen jeleýmen qaita qurý is júzinde keńestik dáýirdi beineleitin barlyq nársege jáne eń aldymen sol jyldardaǵy ideologiiaǵa qarsy kúreske ainaldy. Osy kúrestiń qyzǵan shaǵynda armiiadaǵy áskeri qyzmetkerlerdi adamgershilik jáne áskeri tárbieleý júiesi joiylyp, izim-qaiym joq boldy.
– Armiiadaǵy saiasi agenttikterdi joiýdyń qate ekenin tarih rastady. Mysaly, Reseide 2018 jyly RF Qarýly Kúshteriniń Bas saiasi basqarmasy qaita quryldy. Qazaq armiiasyn qurý, qylmystyń kúrt ósýi, jappai jańǵyrtý kezinde kóptegen máselelerge tap bolǵan bizdiń bilik sonaý 1993 jyly komandirlerdiń tárbie jáne áleýmettik-quqyqtyq jumystar jónindegi orynbasarlary institýtyn qurdy. Biraq bul faktiniń ózi arnaiy joǵary oqý oryndarynda kásibi pedagogterdi qajetti daiyndyqsyz, oqytýsyz júzege asyrylǵandyqtan, oidaǵydai nátije bere almady, – deidi Dosai Abraimov.
Al buqaralyq aqparat quraldarynda, telearnalarda bolyp jatqan keleńsiz jaittar oń ózgeristerdiń logikasyna qaraǵanda ideologiialyq diversiiaǵa uqsaidy. Burynǵylardyń bári kelmeske ketken siiaqty, sonyń ishinde joldastyq, ózara kómek, járdem, janashyrlyq, ultaralyq kelisim, dostyq, syilastyq siiaqty halyqtyń mańyzdy rýhani-adamgershilik qundylyqtary da kemi túskendei. Adamdar óz tarihynan, tipti ótken jyldardaǵy ómirlerinen uialatyn syńaily.
– Munyń bári rýhani salaǵa orny tolmas ziian keltirdi. Tarihty osylaisha jappai joqqa shyǵarý, qorlaý rýhani aǵa urpaqty syndyryp, eń soraqysy jastardyń jan dúniesine ashýdyń, senimsizdiktiń, tsinizmniń dánin septi. Ǵylym tilimen aitqanda, jeke adamnyń jáne jalpy qoǵamnyń rýhani dinamikalyq stereotipiniń ydyraýy baiqaldy. Qoǵamdyq sanadaǵy rýhani qundylyqtardyń joǵalýynyń bul qubylysyn áleýmettanýshylar «qoǵam anomiiasy» dep túsindiredi, al áleýmettik psihologtar ony «sananyń frýstratsiiasy» dep ataidy. Mundai oqiǵanyń bári áskeri salaǵa, eń aldymen ofitserlerdiń moraldyq-psihologiialyq jaǵdaiyna qatty áser etti.
Paida bolǵan bos oryn barlyq kórinisterde bilik pen paidaǵa tabynýdyń, azǵyndyqtyń jáne rýhanilyqtyń jetispeýshiliginiń batystyq úlgilerimen toltyryldy. Teleekrandarda bilik pen ótirik kýltin nasihattaityn sheteldik telehikaialar, oligarhtardyń ádemi, bai ómiri týraly siýjetter tolyp jatyr. Jas urpaqtyń kóz aldynda tabystyń simvolyna ainalǵan qylmyskerler men bailar júr, – dep túsindirdi áskeri maman.
Qasym-Jomart Toqaev armiiadaǵy zańdylyq pen tártipti saqtaýǵa erekshe mán berip, Qarýly Kúshter men basqa da kúsh qurylymdarynda temirdei tártipti qamtamasyz etýdi tapsyrdy. Sol sebepten azamat pen patriotizmniń negizgi rýhani-adamgershilik qundylyqtaryn zańmen bekitip, memlekettik ideologiianyń aýqymy men ókilettikterin konstitýtsiialyq túrde bekitý qajet. Ýltra-demokrattardyń qysymymen Konstitýtsiianyń bastapqy jobasynda «Qazaqstanda birtutas ideologiia bolýy múmkin emes» degen sóz boldy. Kóptegen qazaqstandyqtar tiisti memlekettik ideologiiasyz memlekettiń bolýy múmkin emestigin jaqtady. Nátijesinde Negizgi Zańnyń túpkilikti nusqasyna engizilgen «Qazaqstanda ideologiialyq jáne saiasi áralýandylyq tanylady» degen ymyraly sheshim qabyldandy.
Osyny eske salǵan Dosai Abraimov jergilikti basshylar bul málimdemeni qate túsinip, ideologiialyq jumysty áskerde de júrgizý qajet emes dep eseptegenin jetkizdi. Sondyqtan jiyrma jyldan astam ýaqyt boiy memlekettik ideologiia máselesi erekshe talqylanbady nemese basa nazar salynbady buǵan.
– Ǵylymi turǵydan alǵanda, memlekettik ideologiia – egemen eldiń Konstitýtsiiasynda, zańdarynda jáne saiasatynda óziniń tikelei kórinisin tabatyn qoǵamdyq sananyń obektivti túrde ómir súretin formasy. Osy ustanymdardan Qazaqstan Respýblikasynyń memlekettik ideologiiasy – egemendi memlekettiń ómirde beinelengen, soǵystardyń aldyn alýǵa, ulttyq jáne halyqaralyq qaýipsizdikti, turaqtylyq pen órkendeýdi qamtamasyz etýge baǵyttalǵan beibitshilik súigish baǵyty. Sondyqtan «Qazaqstanda ideologiialyq jáne saiasi ártúrlilik tanylady» degen sózdi «onyń ishinde memlekettik ideologiianyń bolýy» degen sózdermen tolyqtyrýdy usynamyn, – deidi zapastaǵy polkovnik.
Onyń sózine qaraǵanda, ideologiiasyz memleket joq jáne bolýy da múmkin emes. Tipti bireý ideologiianyń keregi joq dese de, munyń ózi ideologiia! Sondyqtan ideologiiaǵa degen kózqarasymyzdy jáne ideologiialyq jumysty júieli ári saýatty uiymdastyrýǵa degen kózqarasymyzdy qaita qaraý qajet. Áskeri saladaǵy ideologiialyq-tárbie jumysynyń erejeleri «eshteńeni jiberip almaý úshin» printsipi boiynsha jazylǵan, ol óte jalpylama jáne naqty emes, kóp sózdilik pen túsiniksizdikten zardap shegedi. Mundai erejelerge sáikes, jumys isteý qiyn emes, oqý qiyn.
– Tiisti ideologiialyq qoldaý bolmaiynsha, kez kelgen bastamanyń, kez kelgen reformanyń tiimsiz bolatynyna búginde anyq kóz jetkizdik. Prezident óz Joldaýynda talap etken tarih pen mádeniettiń, halyqtyń dańqty dástúrleriniń birtutas túsindirmesin naqty aiqyndaý kerek. Qazir bul salada tolyq túsinbeýshilik bar. Ofitserler arasynda da tarih pen shynaiy qaharmandarǵa kózqaras birligi joq. Áskerde jalpy rýhani-adamgershilik qundylyqtardy qalyptastyrý, erlik pen qaharmandyq degen ne ekenine túsindirý, ata-baba erlikterin maqtanysh etý – ideologiialyq jumys, – deidi Dosai Abraimov.
Ol ideialyq-tárbie jumystaryn uiymdastyrýda olardyń ómiri men qyzmetterinen mysaldar keltire otyryp, zamanymyzdyń qaharmandaryn anyqtaý, nasihattaý jumystaryn keńeitý qajettigin alǵa tartty. Al bizde mundai mysaldar kóp. Biraq biz nege baiqamaimyz, eń bastysy, áskeri eńbek erlerin nege nasihattamaimyz? Esesine, óte kúmándi moraldyq qundylyqtary bar, biraq myńdaǵan virtýaldy jankúierleri bar sahna jáne internet keiipkerleri jastardyń kýmirlerine ainaldy. Mundai «puttardyń» jeńil qolymen kóptegen adamdar úshin qundylyqtar negizinen materialdyq bailyq bolyp sanaldy. Rýhani salany azǵyn popýlisterge qaldyrýǵa bolmaidy.
– Áskeri saladaǵy bul jumystarǵa qatysty zertteýlerimiz Otan qorǵaýshy tulǵasynyń joǵary rýhani-adamgershilik qasietterin qalyptastyrýdyń ǵylymi júiesi joq ekenin kórsetti. Oryndaý úshin tiisti qysqasha jáne túsinikti normativtik qujattar joq. Ádistemelik ázirlemeler, tehnologiialar, test tapsyrmalary jetkiliksiz ekeni anyq. Ýniversitetter naqty pánderdi anyqtamaidy jáne tiimdi jaǵdailar joqtyń-qasy. Qurylymnyń ózi qisynsyz. Aldymen belgili bir rýhani-adamgershilik qundylyqtardy qalyptastyrý siiaqty ideologiia bolýy kerek. Sodan keiin oqý protsesi solardyń negizinde qurylady. Sondyqtan mundai qurylymdardy kerisinshe emes, ideologiialyq jáne tárbie jumysynyń organdary dep ataý qisyndy», – deidi áskeri bilimniń mamany.
Azamattyq saladaǵy jumys berýshi úshin adamnyń jan dúniesinde ne bar, onyń ómirinde qandai rýhani-adamgershilik qundylyqtardy basty dep sanaityny, jumystan bos ýaqytynda nemen ainalysatyny nemese ne isteitini mańyzdy emes. Al áskeri salada rýhani-adamgershilik qasietterge basymdyq beriledi. Bul qiyn bolǵanymen, qurmetti Otan qorǵaýshy mamandyǵynyń ereksheligi de osy.
Áskeri bilim berý salasyndaǵy eleýli nemqurailylyq sonymen birge bir kezderi etika, estetika, qarym-qatynas mádenieti jáne minez-qulyq sabaqtarynyń oqý baǵdarlamalarynan joiylyp ketýimen túsindiriledi. Sonyń saldarynan namysqoilyq, ádepsizdik, dóreki sóileý, qaramaǵyndaǵylarmen sóilesýdegi dórekilik, jemqorlyq siiaqty keleńsiz kórinister, ásirese sońǵy jyldary keń etek aldy. Tájiribe kórsetkendei, eger ujymda, qyzmette jáne úide úlgili jáne mádenietti tártip bolsa, menmendik, dórekilik ofitserler men komandirlerge jat bolsa, onda jeke quramnyń moraldyq rýhy men qyzmettik mindetiniń nátijesi ólsheýsiz joǵary bolady.
– Sol sebepti ideologiialyq jumysty bárimizdi biriktire alatyn jáne biriktirýge tiis ideialar negizinde keńinen óristetý máselesin sheshý qajet. Onyń ústine, Memleket basshysy talap etkendei belsendi jumys isteýge tiispiz. Ár áskeri bólimge zamanaýi ǵylymi ázirlemeler, kórneki quraldar, oqýlyqtar qajet. Mádeniet, etika, estetika boiynsha arnaiy pánderdi engizý, oqytý baǵdarlamalaryn jetildirý kerek. Ofitser qoǵamda, ujymda ózin qalai ustaý kerektigin úiretip, joǵary rýhaniiat pen patriottyq ideologiiany qalyptastyryp, áskeri salaǵa engizý qajet.
Jalpy úndeýlerden, urandardan jáne tujyrymdardan joǵary rýhani-adamgershilik qundylyqtardy qalyptastyrý men nasihattaýdyń ǵylymi negizdelgen jáne tiimdi júiesine jáne quqyqtyq psihologiialyq-pedagogikalyq mehanizmin qurýǵa kóshetin ýaqyt jetti. Ideologiialyq jumystaǵy aiqyn máselelerdi oidaǵydai sheshkende ǵana biz naǵyz patriottar men senimdi Otan qorǵaýshylaryn tárbielei alamyz, – dep túiindedi sózin Dosai Abraimov.
Ashat QOIShYǴARAULY
