[caption id="attachment_11073" align="alignright" width="200"]
Bir kezderi shyǵarmalary synshylardyń azǵantai tobyna ǵana túsinikti bolǵan Ýiliam Folknerdiń kitaptaryna degen suranys búgingi kúni jaman emes. Ol 1949 jyly «Búgingi zamanǵy amerikandyq romannyń damýyna aitarlyqtai jáne kórkemdik kózqaras turǵysynan biregei úles qosqany úshin» Nobel syilyǵyn aldy.
Bastapqyda jazýshy Stokgolmge baryp, syilyqty alýdan bas tartyp, qyzy ákesine jalynyp, ony ázer kóndirdi. AQSh Prezidenti Nobel syilyǵy laýreattarynyń qurmetine úlken dastarqan jaiyp, Folknerdi de shaqyrady. Biraq jazýshy «tanymaityn adamdarmen kezdesip, túski as ishý úshin uzaq jol júretindei men sonshalyqty jas emespin» dep oǵan barmai qoiady.
«Barnes!&Nobile» júiesi boiynsha Folknerdiń eń kóp satylǵan kitaby «Men ólgen ýaqytta» romany. Óziniń eń sátti shyqqan dúniesi sanaǵan «Aiǵai men ashý» týyndysynyń uzaq jyldar boiy satylymy asa máz bolǵan joq. Jaryq kórgennen keiingi on alty jyldyń ishinde romannyń úsh myń danasy ǵana satyldy. Alaida jazýshyǵa Nobel syilyǵy berilgen jyldary «Aiǵai men ashý» amerikandyq ádebiettiń klassikasy bolyp sanaldy.
2012 jyly The Folio Society baspasy «Aiǵai men ashý» romanyndaǵy mátinderdi avtordyń ótinishimen 14 túrli túspen basyp shyǵardy (oqyrmanǵa túrli ýaqyt keńistigin kórsetý úshin). Baspa bul týyndyny óte sanaýly 1480 danamen shyǵaryp, bir kitapty 375 dollardan satty.
«Aiǵai men ashý»
Cýretker Folknerdiń qoltańbasy «Sartoris» romanynda aiqyndalyp, «Aiǵai men ashýda» shyńdala tústi. Bir ǵana, onyń ózinde tek jazýshy qiialynda ómir súrip jatqan aimaqty áńgime arqaýyna ózek ete otyryp ol buryn-sońdy eshbir qalamgerdiń nazaryna shalynbaǵan máselelerdi kóterip, adamzat balasyn tolǵandyryp tastady. Ómiriniń sońynda júrip ótken jazýshylyq jolyn qorytyndylaǵan Folkner «Men qalamgerlik qiialymda týǵan dúnieler – álemdik keńistiktiń irgetasy bolyp tabylady, ol tas qanshalyqty kishkentai bolsa da, ony alyp tastasań álemniń tas-talqany shyǵady dep oilaitynmyn» dep tolǵanypty.
«Aiǵai men ashý» shyn mánisinde «Sartoris» romanynyń zańdy jalǵasy ispettes týyndy, bul shyǵarmada patriarhaldyq dástúrdiń baiansyzdyǵy, qoǵamdyq qarym-qatynastardyń kúireýi men azǵyndaýy taqyryby odan ári dami túsedi. Áitse de bul shyǵarmada romantikalyq saryn joq. Salqyn sezimmen jazylǵan. Folkner álemniń kúireýin adamnyń quldyqty moiyndai bastaýymen bailanystyrady. Óte kúrdeli stilmen jazylǵan shyǵarmanyń tóńireginde bastalǵan daý áli kúnge deiin tolastamai keledi. Óitkeni Folknerdiń romany buryn sońdy álem ádebietinde jazylǵan týyndylardyń eshqaisysyna uqsamaidy jáne qaitalamaidy.
Mine sondyqtan da Folknerdiń eń negizgi shyǵarmasy bolyp tabylatyn «Aiǵai men ashý» romany jaryq kóre salysymen birden moiyndalǵan joq. Uzaq jyldar boiy oǵan eshkim nazar aýdarmai «Ǵibadathana» romany jaryq kórgennen keiin ǵana kópshiliktiń kózine tústi. Absýrdtyq ádebiettiń jarqyn úlgisi bolyp tabylatyn romandy synshylar jazý tehnikasynyń sonylyǵy úshin joǵary baǵalady. «Aiǵai men ashýda» Folkner ishki túisikpen orys jazýshysy Dostoevskii kótergen álemniń kúireýi, keleshektiń baiansyzdyǵy taqyrybyn odan ári qazyp, «adamdyq qadyr-qasieti taptalǵan» beishara jandardyń janyna úńiledi.
Synshylar uzaq ýaqyt Folkner shyǵarmashylyǵyn tanýdyń kiltin taba almady. Rasynda da ol ońai emes – jazýshy shyǵarmashylyǵy kúrdeli, onda ártúrli stil aralasyp ketken, baiandaý máneriniń aǵysy birese qatty ekpindep, endi birde Ioknapatofa aimaǵy turǵyndarynyń ómiriniń deregin táptishtep toqtap qalǵandai áser qaldyrady.
«Aiǵai men ashýdaǵy» sana aǵysy ekpininiń qudireti men kúshtiligi miyńdy jaryp jibere jazdaidy. Shyǵarmany oqi otyryp basqa bir adamnyń miyna kirip ketip, kózsiz qumarlyqtyń syryn túsingendei bolasyń.
Tórt bólimnen turatyn romandy oqý barysynda tórt túrli sananyń aǵysymen ómir súresiń. Tórt túrli sana aǵysynyń ortasynan bir aqsúiektik áýlettiń kúireýin kóresiń. Qatygezdik, zulymdyq, ishtarlyq. Zulymdyq jasaý úshin asa kóp aqyldyń qajeti joq.
Túrli adamdar, Túrli taǵdyrlar. Byt-shyty shyǵyp kúiregen otbasy. Túsinbeýshilik pen qiyndyq, Kóńilsiz súgiret. Adam egoizmi aparatyn joldyń súrleýi osy. Folkner júrek qalaýy týǵyzǵan shyǵarmasy arqyly adamdy súiýge shaqyrady...
Amangeldi KEŃShILIKULY, synshy, "Facbook"-tegi paraqshasynan alyndy
