Kúni keshe Bilim ministri Saǵadiev elimizde oryssha oqityn, qazaqsha bilmeitin 500 myń bala bar dedi. 17 mln. halqy bar Qazaqstan úshin bul kóp. Tym kóp. Bul tek bala sany. Qazaqsha sóilemeitin úlkender qanshama? Muny bile otyra «Úshtildilik» baǵdarlamasyn qolǵa alǵan biliktiń bastamasyna saiasattanýshy Rasul Jumaly kaz.365info.kz saityna tómendegidei pikir bildirdi.
– Menińshe, bul baryp turǵan rýhani genotsid. Úshtildilik degenimiz — syrtqy kórinisi, syrtqy pishini ǵana. Ánsheiin kóz aldaý. Shyn máninde bilik úshtildilikti jeleý ete otyryp, qazaq tiliniń qazirgi onsyz da aianyshty jaǵdaiyna, bolashaǵyna balta shappaq. Bul beker sóz emes, joǵarydan jasalǵan naqty jospar.
Úshtildilik – bul búgingi qazaq mektepterin jáne osy qazaqtildi mektepterde oqityn urpaqty týǵan tilinen aiyrý.
Osy arqyly bilik qazaq tilin «memlekettik til» degen mártebesinen aiyrýdy, deńgeiinen túsirip tastaýdy kózdeýde.
Qazaq mektepteriniń ishinde qazaq tilin tek qana qazaq ádebietimen shekteýiniń ózi nege turady? Osy arqyly qazirgi júie orys tili men aǵylshyn tiliniń kedergisiz damýyna jol ashpaq.
– Munyń arty nege alyp keledi?
– Nege alyp keletini, qazirdiń ózinde belgili ǵoi. Bilik qazaq tiliniń tynysyn taryltyp, ony folklordyń nemese aýyzeki qarym-qatynastyń quralyna retinde ǵana shektep qoimaq. Osy arqyly memlekettik tildi ǵylymnyń, tarihtyń, tehnologiialardyń tilinen tyqsyryp shyǵarmaq. Tildiń jaǵdaiy onsyz da ońyp turǵan joq, muny bilik jaqsy bilip otyr. Sebebi, munyń bárin jasap otyrǵan ózi. Onsyzda «shalajansar» qazaq tili júieniń kelesi soqqysyn kótere almaýy múmkin.
– Bálkim, bilik bulai oilamaityn shyǵar?
– Múmkin. Bálkim, muny meńzemeitin shyǵar. «Rýhani genotsid uiymdastyramyz» degen oiy joq shyǵar. Biraq, bul saiasat shyn máninde iske asyp, qazaq tili tek bir-eki pánmen shektelesin bolsa, endeshe qazaq mektepteriniń sharýasy bitti degen sóz.
Bulai bolsa – memlekettik til degen uǵym, memlekettik til týraly túsinik jáne eń bastysy qazaq mektebi degen ataý múlde joǵalady.
Úshtildilikti nasihattap otyrǵan qazirgi júieniń kózdegeni osy – qazaq mektepteriniń kózin qurtý…
– Biraq, Bilim ministrligi «biz álemdik kóshke, álemdik tájiribege ilesý kerekpiz» deidi ǵoi?
– Anyǵynda, biz álemdik tájiribege úzildi-kesildi qarsy keletin áreket jasaýdamyz. Álemde 200-ge tarta memleket bar. Birde-bireýinde ekitildilik, úshtildilik, tórttildilik degen saiasat atymen joq. Mundai saiasat júrgizilmeidi. Kerisinshe, olardyń alǵa tartatyny: «óziń turatyn eldiń memlekettik tilin bilý». Bul úrdis memlekettiń, qoǵamnyń barlyq satylarynda júredi. Naqtylap aitsam, onyń bastamasy – balabaqsha men mektepten bastalady.
Sheteldiń kóptegen elderinde orta mekteptiń tek 7-shi synybynan bastap shet tilderi engiziledi. Nege óitedi? Munyń sebebin ǵalymdar, fiziologtar áldeqashan anyqtap qoiǵan. «Balanyń tili 12 jasyna deiin qai tilde shyǵatyn bolsa, sol tilde sóilep ótedi». Al bizde qalai? Bylyq, botqa…
– Bilik úshtildilikti qalai iske asyrmaq sonda?
– Asyǵys-úsigis… Bilim ministrliginiń sońǵy qabyldaǵan sheshiminen habardarsyz ba? «Qazaqstandaǵy barlyq muǵalimdi tiisti tildik kýrstardan ótkizý». Ministrlik muny 3-4 aidyń ishinde ótkizip tastamaqshy. Miǵa qonymdy ma?
Ózderi 20-25 jyl boiy qazaq tilin úirene almai júrip, muǵalimderge naqty pánder boiynsha, terminologiiamen, ainalasy 4 aidyń ishinde aǵylshyn tilin úiretip tastamaq. Taǵy da urda jyq saiasat. Naýqanshyldyq. Ainalyp kelgenda, budan taǵy da sol qazaq tili ziian shegedi.
Aǵylshyn tilinde biologiiadan, anatomiiadan sabaq berý múlde iske aspaityn dúnie. Bul qazirdiń ózinde belgili. Bizde muny alyp ketetin júie de, tártip te, múmkindik te joq.
– Sonymen úshtildilik bizdi nege alyp keletin boldy?
– Eshteńege. Bilik «úsh tildi qatar úiretemin» dep júrip, anyǵynda úsheýin de jetkilikti deńgeide bilmeitin dúbara urpaqty tárbielep shyǵady. Ol urpaq meniń balam, sizdiń nemereńiz bolýy múmkin…
Sosyn úshtildilikti engizý, engizbeý – ulttyq, memlekettik másele. Halyqtyń ústinen tájiribe jasaýǵa jekelegen sheneýnikterdiń eshbir qaqysy joq. Memlekettik deńgeidegi eń ózekti máselelerdi bilik jeke dara sheshpei, halyqpen birge aqyldasýy kerek. Sebebi, árbirimizdiń balamyz, nemerelerimiz mektepke barady. Úshtildilikke qazaq qana emes, bizdiń elimizde ómir súretin basqa ult ókilderi de qarsy.
Biraq, bizdi tyńdai ma eken? Ózderi qazaqsha bilmegennen keiin, ózderiniń balalary qazaq tilinen jurdai bolǵasyn biliktiń túgi ketpeidi. Úshtildiliktiń olarǵa nemese olardyń balalaryna qatysy joq, óitkeni.
