Freedom Inside '26

Úndistan ormanshysy

Úndistan ormanshysy
Úndistannyń shyǵysynda «Majuli» deitin aral bar. 1900 jyldan beri klimattyń nasharlaýynan bul araldyń ekologiiasy qatty ózgeriske ushyrap,  aral territoriiasy qý medien shólge ainalǵandyqtan mundaǵy jabaiy ańdar top-tobymen mekeninen alystady. 

Miyń Hýi ( Qytai )


Áńgime bylai bastalady. 1979 jyly 16 jastaǵy úndistandyq Jadav Peiin (Jadav Payeng) sol kezdegi súrkeili jaǵdaidy óz kózimen kóredi:  onyń týǵan jeri Úndistannyń shyǵysyndaǵy Asamban óńirine bir retki tasqyn sýy sanaqsyz jylandardy aǵyzyp ákeledi. Tasqyn tynǵan soń álgi jylandar qozǵalýǵa da shamasy jetpei, sol jerde qyrylady. Osy súrkeili kórinis onyń ómirine burylys ákeldi.


358873fad4914931314b94f2036b503a_XL
358873fad4914931314b94f2036b503a_XL
«Álgi jylandar shól dalada ómir súre almady, óitkeni sol kezde shól dalada jalǵyz túp te aǵash joq edi. Men jylandardyń óli beinesine qarap otyryp, kózimnen taram-taram jas aqqanyn bilmeppin. Sol sát beine aýyr qyrǵynshylyqty kóz aldyma ákeldi. Men ákimdiktiń orman basqarý bólimshesine baryp, shól dalaǵa aǵash egýdi aittym. Olar usynysyma basyn shaiqap, bul shól dalaǵa tek qana bambýk egip, synap kórýimdi aitty. Sol kúnder aýyr qasiretimen esimde qaldy. Oiymdy qoldap-qýattaityn pende tabylmady. Sońynda men oilaǵanymdy júzege asyrdym». 52 jasqa shyqqan Peiin sol kúnderdi osylai baiandap berdi.


скачанные файлы
скачанные файлы
Bir kezdegi tirshilik keshý qiynǵa soqqan qý medien dalanyń búgingi kúni 550 gektar aýmaqtaǵy ormanǵa ainalaryn eshkim de oilamaǵan shyǵar?  Alýan túrli qustar, buǵy, maral, muiyztumsyq, jolbarys, pil qatarly ańdar ormandyqtan tynys tapty, ol bir túp aǵash egýden bastap, bul jumaq mekendi jaratý úshin 36 jyldyq ǵumyryn sarp etti. Aqyrynda ózi bul mekennen aiyrylmastai kúige túsedi.  Qymbatty 36 jyldyq ómiri barysynda ár kúni bir túp aǵash egýdi daǵdyǵa ainaldyrdy. Sanaqqa negizdelgende, ol jalpy on neshe myń túp aǵash egipti. Ekken aǵashtaryn sýarý Peiinniń basyn qatyrǵan is edi. Óitkeni ormandyqtyń kólemi úlken, onyń ústine ol jalǵyz ilik bolǵandyqtan ózennen sý tasyp aǵash sýarý qiiamet-qaiymnyń isimen parapar. Aqyrynda ol bunyń da amalyn tabady, bambýk japyraǵyn jalǵap, ústine balshyqtan kishkene naýasha jasap, onyń túbinen tesik ashyp, naýashaǵa quiylǵan sýdy bambýk japyraǵynan jasaǵan toǵanǵa jiberip, aǵashtarǵa aqyryndap sý jetkizedi. Osyndai mihnatpen 20 jylyn ótkizgen ol ormandyqtaǵy aǵashtardy aman-esen qatarǵa qosady.


 Budan syrt Peiin ekologiiany tanyp-bilýge yntalanyp, ortany áýelgi qalpyna qaitarady. Ol jerdiń topyraǵy qunarsyz bolǵandyqtan, Peiin áýeli qumyrsqalar men jaýyn qurtyn ákeledi. Qumyrsqa men jaýyn qurty tasqa ainalýǵa shaq qalǵan topyraqty jibitip, topyraqtyń áýelgi qalpyna qaitýyna, qunarlanýyna eshkim de jasai almaityn kómek jasady.


Qumyrsqa men jaýyn qurtynyń bul qarapaiym ádisi eshbir tehnikanyń tilin de qajet etpegeni shyndyq.


Orman arasynda ómirin ótkizýge niettengen Peiin aýyldyqtaǵy qyzmetin tastap, orman arasyna kóship kelip, birneshe bas siyr satyp alyp, baspana turǵyzady. Kúni búginge deiin bir otbasyndaǵy bes jan ormandyqta kún keship keledi.


Ýaqyttyń ozýymen aǵashtar aspanmen boi talasyp óse berdi,  keibir qiynshylyqtar da bara-bara sheshimin tapty. Ormandaǵy pilder ormannan alystap, jergilikti turǵyndardyń daqyldaryna ziian sala bastaidy. Erkinsigen jolbarystar da mańyndaǵy jergilikti turǵyndardyń úi qustary men túlikterine aýyz salýdy ádetke ainaldyrady ári jabaiy ańdar sol mańdaǵy turǵyndardyń ómirine qaýip tóndiredi. Ashýǵa bókken turǵyndar Peiinniń mazasyn ala beredi.


Bul qiyn jaǵdaidan qutylý úshin Peiin jalǵasty sansyz túp aǵash egedi. Munyń ishinde banan aǵashynyń sany eń mol edi. Munyń qupiialyǵy, pil banan aǵashyn jaqsy kóredi, osy arqyly pilderdi ormannan shyǵarmaýdyń ádisin tabady. Onyń ústine ormandyqta ózge de haiýanattar túri kóbeigen soń jyrtqysh jolbarystar men basqa da ańdar orman arasynan azyq taýyp, endigári ormannan shyǵyp, turǵyndardyń mazasyn almaityn bolady.


  Jyl artynan jyl ótip, baiaǵy qaqyraǵan shóldi dala óz tabiǵatyna qaita oralyp, ańdarda óz mekeninde asyr salady.


forest-man
forest-man
Peiinniń orman ósirgen ǵibratty hikaiasy kóptegen ǵalymdardy tańǵaldyrady:  keń tabiǵattyń ózine táýeldi azyqtyq tizbegi bolsa da, biz nelikten oǵan baǵynbaimyz? Dál qazirgidei parasatty ómirde jabaiy ańdardy biz bas bolyp qorǵamasaq, kim qorǵaidy?  Peiinniń tájiribesi bizge, shyntýaitynda, bizdiń kóptegen sanaq-tsifrdy qajet etpei-aq tuqymy quryǵan ormanǵa baryp, sansyz zardaptarǵa kóz jetkizgenimizdi ári teńdessiz tehnikalardyń da tabiǵi bailyqty saqtap qalýǵa dármensizdik tanytatynyn túsindirdi.


 Bul kúnderi Peiinniń ormandyǵyna myńdaǵan jabaiy ańdar ár taraptan aǵylyp jatyr. 100-den astam toptasqan pilder ár jyly Peiinniń ormanyna baryp, birneshe ai panalaidy. Bul pilderde izgi nietti jalǵyz adamnyń bar qajyr-qairatyn jumsap, óziniń asqaq armanyn oryndaǵanyn dúniege pash etkisi keletindei.


621876_456766234381419_2058207494_o
621876_456766234381419_2058207494_o
2008 jyly Úndistan úkimetiniń orman basqarý mekemesi bir top meken aýystyrǵan pilderge ilesip, Peiinniń ormandyǵyna barady. Ormandyq sol kezden bastap Peiinniń jaqsy kóretin úi janýary  «Maolai»-dyń atymen atalyp, «Forest Maolai»  («Maýlai ormandyǵy»)  dep ataldy. 2012 jyly Úndistannyń Astanasy Jańa Delidegi Nehrý ýniversiteti (Nehru University) Peiinge marapattaý kýáligin berip, oǵan  «Úndistan ormanshysy» (Forest man of India) degen ataq beredi. 2013 jyly Peiin jáne de Úndistan úkimetiniń orman basqarý mekemesiniń marapat kýáligin tapsyryp alady. Sol jyly kanadalyq derekti film rejisseri Veilmeik Mastr Peiinniń izgi isinen áserlenip, Amerikanyń «Kickstarter»  qory arqyly qarjy toptap, ol týraly «Ormanshy adam» atty derekti film túsirip, jalǵyz adamnyń kúshi de Jer sharyndaǵy ekologiialyq ortaǵa áser etetinin tórtkil dúniege taratty.


 Kúni búginge deiin Peiin áýelgi izgi nietinen qaitqan emes. Ol qazir ózi ósirgen ormandyqta ómir súrip, ár kúni aǵashtardy baptaýda. Onyń endigi jańa jospary – ormandyǵyna jaqyn mańdaǵy 150 gektar qaǵyr dalaǵa jaiqalǵan orman ósirip, tirshilik tynysyn qalyptastyrý.


«Bala shaǵymda birge oqyǵan dostarymnyń beseýi injener boldy. Men otyz neshe jyldyq japa-mashaqat pen maǵynaly ómirim barysynda jetken jetistikterim osy orman ósirý ekenin tanyp jettim». Ol senimdi túrde osylai sabaqtady sózin. Onyń qazirgi turmysy óte shat-shadyman da maǵynaly.


 Qytai tilinen aýdarǵan  Dúisenáli ÁLIMAQYN