– Nurtóre aǵa, qazaq jýrnalistikasy ulttyq múddeni bərinen joǵary qoiatynyn bilemiz. Bərimiz el birligine tilekshimiz ǵoi. Sizdiń oiyńyzsha qazaqtildi jýrnalistikasy taǵy qandai taqyryptardy kóterýi kerek dep oilaisyz?
– Sońǵy ýaqyttary mýltimediialyq jýrnalistika, iaǵni, internet jýrnalistika qarqyndy damydy. Onyń alǵashqy ekpinimen biraz basylymdardyń jabylyp qalǵanyn da bilemiz. Qazir sol internet jýrnalistikanyń ekpini báseńsigendei. Japatarmaǵai ashylǵan saittardyń bári sol baiaǵy gazetke shyqqan materialdardy kóshirip basýda. Sonda qazaqtildi jýrnalister zamanaýi tehnologiialyq jetistikke daiyn bolmaǵany ma?
«Saittardyń kóptep ashylýy dástúrli jýrnalistikany yǵystyrady, endigi tańda qaǵaz túrindegi basylymdardyń kúni bitti» degen ýájdi ártúrli deńgeidegi sheneýnikterdiń aýzynan estip júrmiz. Qazir saittardyń deni gazetterde jaryq kórgen maqalalardy kóshirip basýmen ainalysyp otyrǵany ras. Sol tárizdi keibir gazetter internet basylymdardaǵy jariialanymdardy jariialaýdan aryǵa barmai otyr.
– «Saittardyń kóptep ashylýy dástúrli jýrnalistikany yǵystyrady, endigi tańda qaǵaz túrindegi basylymdardyń kúni bitti» degen ýájdi ártúrli deńgeidegi sheneýnikterdiń aýzynan estip júrmiz. Ózińiz aityp otyrǵandai, saittardyń deni gazetterde jaryq kórgen maqalalardy kóshirip basýmen ainalysyp otyrǵany ras. Sol tárizdi keibir gazetter internet basylymdardaǵy jariialanymdardy jariialaýdan aryǵa barmai otyr. Buǵan qarap qazaqtildi jýrnalister zamanaýi tehnologiialyq jetistikterge daiyn bolmai shyqty degen pikir túiindeýdiń reti bolmas. Álemde tehnologiialyq jaǵynan ozyp ketken Japoniia, Ońtústik Koreia siiaqty memleketterde gazet pen onyń internettik nusqasy qatar ómir súrip jatyr. Gazetter jabylyp qalsa, aldymen osy elderde jabylar edi... Bul elderdiń basty artyqshylyǵy – oqý mádenietiniń qalyptasqandyǵynda. Máselen, Japoniiada «Ioýmýri» gazeti tańerteń jáne keshke milliondaǵan taralymmen jaryq kóredi. Metroda, qoǵamdyq kóliktiń basqa da túrlerinde japatarmaǵai gazet oqyp otyrǵan adamdardy kórý tańsyq emes. Qustyń qos qanaty sekildi dástúrli basylymdar men jańamedia naryǵy bir-birimen qanattasa damyp keledi. Bizde de solai bolý kerek. Bul jerde másele – talǵam men tańdaýǵa tireledi. Sizge qaisysy yńǵaily, gazet pe, sait pa? Tańdaý azamattardyń erkinde. Qazaqtildi internet rýsýrs áli de kúsh alýy tiis dep esepteimin. Mynaý ózimizge kórshiles Reseidiń bul máselede bizden áldeqaida ozyq ketkenin kórýge bolady. Ómirdiń bar salasy jańamedia naryǵynda bar. Bizde internettik nusqanyń qoly da, joly da jetpei jatqan salalar bar. Olardyń esesin toltyrý – birinshi kezekte memlekettik tildiń mártebesin kóteretin sharalar. Qazaq tili qai salaǵa bolsyn jaramdy. Tildiń tartymdylyǵyn qalyptastyrý – basty nazarda bolý kerek. Biyl Jeńistiń 70 jyldyǵyna bailanysty «Qaharman» saity ashyldy. Kóptegen aqparat qamtylǵan. Osyndai salalyq internet basylymdardyń kóbeigeninen qorqýdyń qajeti shamaly. Sondyqtan áli de bizge qai tarapta bolsyn jumys tabylady.
Telearna – ultty tárbieleýdiń quraly. Biz osy quraldyń pármenin joǵaltyp aldyq. Qazirgi tańdaǵy qaptaǵan úndi, túrik, korei serialdary qazaqqa eshteńe bermeidi. Úndi serialdarynyń kóbeiýiniń ar jaǵynda ne isterin bilmei otyrǵan qazaq jastarynyń krishnaizmge kirip ketý qaýpi tur.
– Búginde telearnalardy shoý-baǵdarlamalar basyp qaldy? Jýrnalistikada eńbek etip kele jatqanyńyzǵa 35-40 jyl boldy. Qazaqy kórermen men oqyrmannyń talǵamy shynymen de shoý deńgeiine tómendep ketti me? Joq, álde bul máselege basqa da áleýmettik jaǵdaiattar sebepshi boldy ma?
– Nureke aityńyzshy, táýelsizdik jyldary qazaq jýrnalistikasy qandai jetistikke jetti?
– Táýelsizdik bizge kóp nárse berdi. Erkindik, eldik, memlekettilik degen uǵymdar aldyńǵy lekke shyqty. Memleket óz tarapynan ulttyq baspasózge únemi qoldaý kórsetip keledi. Ulttyq basylymdardy qoldaý men qorǵaý isinde elimizdiń alǵashqy aqparat ministri Altynbek Sársenbaevtyń azamattyq pozitsiiasyn atap ótý kerek. «Memlekettik tapsyrys» degendi de oilap tapqan Altynbek bolatyn. Sol arqyly naryqtyq reformalardyń qiyn sátterinde ulttyq baspasóz jabylýdan aman qaldy. Sol tusta qanshama jańa gazetter men jýrnaldar paida boldy. «Ana tili» gazetiniń taralymy talailardyń túsine de kirmeitin deńgeige jetti. «Jas Alash» gazeti tap sol Altynbek Sársenbaiulynyń basshylyǵy tusynda gúrildep turdy. Sóz bostandyǵy da bar edi. Kele-kele baspasóz salasyndaǵy zańnamalar qataityldy. Sheńber taryldy... Áitse de qazaq jýrnalistikasy Táýelsizdik jyldary mazmun jaǵynan da, mánisi jaǵynan da ósý, órkendeý baǵytynda bolǵanyn aitýymyz kerek. Jýrnalisterdiń qoǵamdyq mártebesi biiktedi. Jyl saiyn Prezidenttik syilyq belgilendi. Qazaqstan Jýrnalister Odaǵynyń, Qazaqstan Jýrnalister Akademiiasynyń arnaýly syilyqtary, odan qaldy oblystyq, óńirlik deńgeide belgilengen qanshama syilyq bar! Sonyń bári qoǵamnyń BAQ-pen sanasatyndyǵyn kórsetedi. Jetistikti bizden eshkim tartyp almaidy. Zaman yńǵaiyna qarai ulttyq baspasóz bir ornynda turyp qalmaýy kerek.
– Siz elimizdiń mańdaiyna basqan iri gazetterdi tizgindep, basqardyńyz. Qazir «Aiqyn» gazetin basqaryp otyrsyz? Jýrnalistikadaǵy jumys tájiribeńiz barysynda tilge qatysty alalaýshylyq másele aldyńyzda shyqty ma? (Jarnama, jalaqy máselesi, mańyzdy saiasi maqalalardy basý barysynda).
– Tilge qatysty alalaýshylyq degendi kóp kezdestirgen joqpyn. Kezinde «Aq jol Qazaqstan» gazetin shyǵararda sonymen «Epoha» gazetiniń shtat kestesinde edáýir aiyrmashylyqtyń bar ekenin kórip, basylym qojaiyndaryna «Eger qazaqtildi basylym qyzmetkerleri 1 tsent kem jalaqy alatyn bolsa, bul jerde jumys istemeimin» degen talap qoiǵanmyn. Bizdiń qazaq jýrnalisteri kóp jaǵdaiǵa kóngish. Oryndy talap qoia bilmeidi. Sonyń saldarynan opyq jeitin tustary da bar. Tutas alǵanda tilge bailanysty qandai da bir alalaýshylyq bolǵan emes.
– Siz jýrnalistikada teńdessiz is-tájiribe jinaǵan mamansyz? Bolashaqta orasan zor is-tájiribeńizdi biznespen bailanystyrǵyńyz kelmei me?
– Qazaq jýrnalistikasynda júrgenimizge 40 jylǵa jaqyndady. Birshama tájiribemiz de bar shyǵar. Oraiy kelgende aimaqtarǵa shyǵyp, «Sheberlik synybynan» dárister oqimyn. Qazirgi tańda biznespen ainalysýǵa keshigip qaldyq. Bizdiki – kásibi tirlik. Quryltaishyǵa qandai gazet kerek: óli gazet bolsa – óli gazet, tiri gazet bolsa – tiri gazet shyǵaryp bere alamyn. Qoldan keletini sol ǵana.
– Nureke, siz Keńes zamanynda Pavlodardyń oblystyq gazetinde jumys istep, sol kezdegi jýrnalistikanyń barlyq baspaldaǵynan óttińiz? Sońǵy ýaqyttary respýblikalyq basylymdardan góri oblystyq, qalalyq basylymdar kúsh ala bastaǵany baiqalady? Buǵan qandai jaittar áser etýi múmkin?
Jýrnalistika fakýltetterin bitirip jatqan jas jýrnalisterdiń arasynda gazet qyzmetkeri bolýǵa degen qulshynys joqtyń qasy. Jastardyń bári telearnaǵa baryp, birden «juldyz» bolǵysy keledi. Bul jýrnalistikany jailap alǵan qoǵamdyq dert bolyp otyr. «Jýrnalistikanyń balalyq aýrýynan» aiyǵar kún de alys emes shyǵar dep oilaimyn.
– Sońǵy jyldary birqatar respýblikalyq basylymdarda ońtailandyrý jumystary qolǵa alynyp, iri mediaholdingterdiń qanatynyń astyna ótti. Maman retinde aityńyzshy, bul is-tájiribe ózin aqtady ma?
– Basylymdardyń iri mediaholdingterge biriktirilýiniń jaqsy jaǵy da bar, jaman jaǵy da bar. Jaqsy jaǵy resýrstar bir jerge shoǵyrlandyrylady. Eńbekaqy, qalamaqy tóleý máseleleri birshama jolǵa qoiylǵan. Gazetterdi basý jáne taratý isi de ońtailandyrylǵan. Alaida, taqyryptyq, shyǵarmashylyq turǵydan alǵanda birshama shekteýlerdiń bary da anyq. Jaqynda ǵana Shymkent qalasynda «100 naqty qadam: aqparattyq qamtý jáne ilgeriletý» degen aimaqtyq jýrnalister forýmy ótti. Sonda 2020 jylǵa qarai Qazaqstanda shyǵatyn barlyq aýdandyq, qalalyq jáne oblystyq gazetterdiń orys tilindegi nusqalaryn memlekettik tilde shyǵatyn basylymdardyń janynan shyǵarý týraly usynys jasadym. Bul tarapqa ózge tilde shyǵatyn basylymdardy da qosý qajet. Máselen, oblystyq «Ońtústik Qazaqstan» gazetiniń qosymshasy etip, orys tilindegi «Iýjnyi Kazahstan» jáne ózbek tilindegi «Janýbii Qazoqistan» gazetterin shyǵarǵannan utpasaq, utylmaimyz. Kezinde Nikita Hrýshevtyń tyńaiǵan jerlerdi igerýdi jeleý etip, atalǵan basylymdardyń oryssha nusqalaryn shyǵartqan. Sondaǵy oiy – Sovet halqy bir tilde sóileitin bolady degen syltaý edi. Sol sebepten taza qazaq aýdandarynda oryssha gazetterdi shyǵarýdy arnaiy hattar jazdyrtyp, qoldan uiymdastyrǵan. Endi biz Máńgilik el bolamyz dep otyrmyz. Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev «Qazaqstannyń bolashaǵy – qazaq tilinde» degen ataly sóz aitty. Demek, memlekettik tildegi basylymdarǵa basymdyq beretin kez jetti.
– Mereke qarsańynda áriptesterińizge qandai tilek arnaisyz?
– Tól merekemiz qutty bolsyn! Jýrnalister statistika derekteri boiynsha eń qaterli mamandyq ieleri sanalady. Bul salada kúndiz-túni el igiligi úshin qyzmet etip júrgen jandardyń júikesi men júregine kóp kúsh túsedi. Basymyz aman, baýyrymyz bútin bolsyn degen tilekten basqa ne aitamyn?!.
Suhbattasqan Nurlan Jumahan.
