Qazaqstanda sońǵy bir-eki jylda ultaralyq qatynastarǵa qatysty qoǵamdyq pikir alańy birshama báseńsigendei. Áleýmettik jelilerde buryn jii kóteriletin til máselesi, etnosaralyq shielenister syndy taqyryptar qazirgi tańda kóp qozǵalmaidy. Qoǵam tynyshtalǵandai áser qaldyrady. Bul – naǵyz turaqtylyq pa, álde ýaqytsha úzilis pe?
Saiasattanýshy Zamira Qarajanovanyń paiymdaýynsha, elimizdegi etnosaralyq turaqtylyq – kezdeisoq jetistik emes. Sońǵy jyldary Qazaqstanda ultaralyq qatynastarǵa qatysty aýqymdy qaqtyǵystar tirkelmegen. Bul, bir jaǵynan, memleket júrgizip otyrǵan baisaldy saiasattyń, ekinshi jaǵynan – qoǵamda qalyptasqan kelisim mádenietiniń naqty da aishyqty nátijesi.
Mamannyń aitýynsha, elimiz 2022 jylǵy Qańtar oqiǵasy, sonymen qatar Reseidegi mobilizatsiiadan keiin kelgen azamattardyń legi siiaqty syn-qaterlerdi bastan ótkerdi. Biraq bul oqiǵalar qoǵamda ultaralyq kikiljińniń kúsheiýine alyp kelmedi. Bul – turaqtylyqtyń mańyzdy belgisi.
Alaida Qarajanova ultaralyq qatynastarda másele múldem joq dep aitýǵa bolmaitynyn alǵa tartady. Qandai da bir elde bolsyn etnosaralyq qarama-qaishylyqtar bolýy zańdy qubylys. Qazaqstanda bul qaishylyqtar kóbine aýyldyq jerlerde baiqalady. Ásirese, etnostar tyǵyz qonystanǵan, kóp jyldar boiy migratsiia áserine ushyramaǵan aimaqtarda ózara yqpaldastyq deńgeii tómen bolyp jatady.
Mundai jerlerde turǵyndar arasynda ózara senimsizdik, jatsyný, tipti etnostyq negizdegi stereotipter de qalyptasýy múmkin. Zamira Qarajanovanyń aitýynsha, turmystyq deńgeidegi kikiljińderdiń ózi etnosaralyq sipat alyp ketse, onyń sońy qaýipti áleýmettik jarylysqa ulasýy yqtimal. Sondyqtan qoǵamda «pýlsti ustap otyrý» mańyzdy.
«Al qalalyq jerlerde ultaralyq qatynas sipaty ózgeshe. Munda migratsiialyq aǵyn joǵary bolǵandyqtan, etnostar bir-birimen tyǵyz bailanysta ómir súredi. Biraq bul da kei jaǵdaida shieleniske sebep bolýy múmkin. Mysaly, «til patrýlderi» dep atalǵan rezonansty oqiǵalar – ýrbanizatsiialanǵan qoǵamda da belgili bir deńgeide ultshyldyq pen radikaldyq kózqarastardyń bar ekenin kórsetti», - dep túsindirdi saiasattanýshy.
Sarapshynyń pikirinshe, mundai shetin áreketter negizinen marginaldy tulǵalardyń bastamasymen júzege asady. Biraq qoǵam tarapynan olarǵa degen qarsylyqtyń bolýy – azamattyq sana-sezimniń joǵarylaǵanyn bildiredi. Kópshilik ondai áreketterdi synǵa alyp, mundai radikalizmge jol berýge bolmaitynyn anyq kórsetti.
Til máselesi – etnosaralyq qatynastardaǵy eń ózekti taqyryptardyń biri. Z.Qarajanova bul rette resmi qujattarda da birqatar olqylyqtardyń moiyndalǵanyn atap ótedi.
«2020–2025 jyldarǵa arnalǵan memlekettik til saiasaty baǵdarlamasynda túrkitildi jáne orystildi azamattar arasyndaǵy qazaq tilin meńgerý deńgeiiniń alshaqtyǵy ashyq jazylǵan. Sonymen qatar, óńirler arasyndaǵy aiyrmashylyq ta orasan: ońtústikte qazaq tilin meńgerý 70 paiyzdan assa, soltústikte bul kórsetkish 10 paiyzdyń tóńireginde ǵana. Mundai teńsizdik memlekettik tildi ortaq qarym-qatynas quraly retinde qoldanýǵa kedergi keltiredi. Onyń ústine, memlekettik mekemelerde de qazaq tili áli tolyqqandy qyzmet atqarmai otyr. Kóptegen resmi qujattar aldymen orys tilinde daiyndalyp, keiin qazaqshaǵa aýdarylady», - deidi ol.
Qarajanova bul jaǵdaidy memlekettik tildiń óz mártebesine sai qoldanylmai otyrǵanynyń naqty kórinisi retinde baǵalaidy. Sonymen qatar, zańnamalarda azamattardyń memlekettik tildi meńgerýi tiis ekeni kórsetilgenimen, bul talapty durys túsindirý qajet. Onyń aitýynsha, bul mindet – memleket tarapynan qajetti jaǵdai jasaý arqyly júzege asýy kerek. Qoǵamda qazaq tilin úirenýge degen túsinistik bar, biraq naqty nátijelerge jetý úshin júieli jumys atqarylǵany abzal.
Zamira Qarajanova ultaralyq turaqtylyqty saqtaýda qoǵamnyń rólimen qatar, biliktiń de ustanymyn nazardan tys qaldyrmaidy. Onyń aitýynsha, qazirgi bilik ótken kezeńderden beri qalyptasqan etnosaralyq kelisimdi mura etip alǵan. Biraq keibir salalarda ózgerister de boldy. Mysaly, Qasym-Jomart Toqaev Prezident retinde Assambleia jumysyna jańa baǵyttar engizdi. Onyń ishinde etnosaralyq mediatsiiany damytý men janjaldardyń aldyn alý da bar.
2022 jyly úkimet janynan Memlekettik til saiasatyn júzege asyrý jónindegi arnaiy komissiia quryldy. Bul organ tek álipbidi latynǵa kóshirýmen ǵana emes, sonymen qatar qazaq tilin júieli damytý, qoldaný aiasyn keńeitý jáne til saiasatyn úilestirý máselelerimen de ainalysady.
Qarajanovanyń pikirinshe, Qazaqstan ultaralyq qatynastar salasyndaǵy burynǵy úlgisin saqtai otyryp, onyń tiimdiligin arttyrý baǵytyna den qoiǵan. Bul – durys qadam. Sebebi túbegeili ózgeristerge barýdyń qajettiligi joq. Demografiialyq ahýal, migratsiialyq baǵyttar, ulttyq sana men mentalitet siiaqty negizgi faktorlar ózgerissiz qalyp otyr.
Eń bastysy – senim atmosferasyn saqtaý. Etnosaralyq qatynas qoǵamdy biriktiretin kúshke ainalýy kerek. Qazaqstandyqtardyń bárin bir taǵdyrǵa toǵystyrǵan tarihi qaýymdastyq – osy eldiń eń úlken jetistigi.
