Ult taǵdyryndaǵy «Táýelsizdik» tuǵyry
Tuǵyry biik táýelsizdiktiń mereitoiyna Elbasymyz Nursultan Ábishuly «Táýelsizdik taǵylymy» atty salmaqty maqalasyn barsha Qazaq eli jurtyna málim etti.
Maqalada Tuńǵysh Prezident arǵy babalarymyzdyń kúni búgingi kúnge deiingi qazaq halqynyń basynan ótkergen tarihi taǵdyryn tarqata saraptaidy. Ol El tarihy shejiresindegi ótpeli tarihi oqiǵalardy ómir tarihyndaǵy estelikteri men kóregendik, ańǵarympazdyq qasieti arqyly baiandaidy. El tutqasy – Táýelsizdikke jetý jolyndaǵy batyl qadamdar men 30 jyldaǵy elimizdiń damý tarihynyń kezeńderin ózinshe saralaidy, baǵa beredi. Bir qýanarlyq jáit, Elbasy taǵdyr tálkegimen shetelge qonys tepken qandas baýyrlarymyzdy qaitarý máselesin bul joly da erekshe atap ótti. Maqalaǵa tereń boilasańyz, ár halyqtyń ósip-ókendeýi men dúniejúzine ózin-ózi áigileýi jolynda «Táýelsizdiktiń» qanshalyqty qasterli de tuǵyrly uǵym ekendigine kóz jetkizesiz. Shynynda da, qazaq halqy úsh ǵasyrǵa jýyq ýaqytta jaýgershilik zamandy ótkergen, jetpis bes jyldai ámirshil-ákimshil júieden ezilip-janyshtalǵan halyq, endi mine, qaisar halqymyz ótkendi eńserip, azat eldiń órenderi qatarynda qaita ósý, damý, jańǵyrý jolyna tústi.
Búginde Táýelsiz elimizdiń azamattary boiynan, oiynan erkindik rýhy seziledi. Munyń ózi memlekettegi árbir azamattyń erkin oilaý, erkin pikir aitý múmkindigi baryn bildiredi. Osy oraida, el tutqasyn bekem ustaǵan, kemel oi iesi Qasym-Jomart Toqaevtyń «Táýelsiz el bolý ony jariialaýmen nemese memlekettiń irgetasyn qalaýmen shektelmeidi. Táýelsizdik úshin naǵyz kúres kúndelikti eńbekpen, úzdiksiz ári dáiekti eldik saiasatpen máńgi jalǵasady» degen salmaqty pikiri oiǵa oralady.
Halqymyzdyń táýelsizdik tarihyn zerdeleýge degen umtylysy tól tarihymyzda aiqyn kórinis tapqan. Oǵan dálel, QR Tuńǵysh Prezidenti N.Á. Nazarbaevtyń ideiasymen qabyldanǵan «Halyq tarih tolqynynda», «Bolashaqqa baǵdar: Rýhani jańǵyrý», «Uly dalanyń jeti qyry» syndy baǵdarlamalyq maqalalary. Bul aýqymdy jobalardyń barlyǵy derlik ult tarihyn zerdeleý men nasihattaýǵa baǵyttalǵan, qazirgi kúnde jemisti nátijelerge qol jetkizip te keledi. Elbasynyń «Tarih – kim-kimnen de joǵary turǵan uǵym» degen sóziniń ózi tarih ǵylymy mártebesiniń biiktigin kórsetedi.
Qazaq tarihynda táýelsizdik jolynda qanshama ult qairatkerleri jankeshti arpalysqa túskeni tarihtan málim. Onyń ishinde Alash ardaqtylarynyń táýelsizdik týraly ideialarynyń salmaǵy basym. Osydan bir ǵasyr burynǵy olardyń ulttyq tildi, dildi, rýhty jańǵyrtýdaǵy uly isteri búgingi «táýelsizdik» atty qasterli qundylyqqa jetkizdi.
Óz aldyna azat el atanǵaly tól tarihymyz da erkin oilaý baǵytymen jazylyp, zerttelip keledi. Táýelsizdiktiń arqasynda alys jáne jaqyn elderdegi arhiv qorlarynan buryn-sońdy jaryq kórmegen, ǵylymi ainalymǵa enbegen derekterge qol jetkizdik. Munyń barlyǵy da tarihshylar úshin úlken múmkindikterdiń dańǵyl jolyn ashty. Keńestik zamanda tarihi zertteýler eńbekteri markstik-lenindik qursaý sheńberinen shyǵa almai jazylsa, qazirde tarihshylar ulttyq múdde turǵysynan kez kelgen taqyrypta qalam terbep, zertteý júrgize alady. Sonyń aiǵaǵy, qazaq tarihynyń qara shańyraǵy Sh.Ýálihanov atyndaǵy Tarih jáne etnologiia institýtyndaǵy júzege asyrylyp jatqan irgeli zertteý eńbekteri.
Búginde aitylyp júrgen «qazaq memlekettiligi», «intellektýaldy ult qalyptastyrý» ideiasy Álihan Bókeihanov, Ahmet Baitursynov, Mirjaqyp Dýlatov jáne basqa da qairatker azamattardan bastaý alady. Jaqynda ǵana jaryq kórgen Reseilik ǵalym Viktor Kozodoi «Álihan Bókeihanov. Dáýir adamy» atty kitabynda: «Álihan Bókeihanov qaishylyqqa toly tarihi kezeńde tek qana ulttyq deńgeidegi kóshbasshy ǵana emes, ol jalpy álemdik deńgeide alyp qaraǵanda tuǵyry biik tulǵa bola bildi» degen kózqarasyn alǵa artady. Sonymen birge ol Bókeihanovtyń «eýraziiashyldyq ideiasynyń» negizin qalaýshy jáne osy jobany saiasi tájiribe retinde birinshi bolyp usynǵan tulǵa ekendigin aityp ótedi. Bul jaǵdai qazaq halqy taǵdyryndaǵy ult qairatkerleriniń eńbekteri men tarihi tulǵasyn zertteýge degen sheteldik ǵalymdardyń qyzyǵýshylyǵy qýantady.
Alaida, ult tarihynda kóshpeli ómirdiń demokratiialyq-mádeni qundylyqtaryn zertteý kenje damý jolyna tústi. El táýelsizdigi bul máseleni obektivti de shynaiy kózqaraspen qarastyrýǵa zertteýshi-ǵalymdar úshin zor múmkindikterge jol ashty. Buǵan deiin Patshalyq Resei, Keńes úkimeti kezeńderi tusynda qazaq tarihynyń keibir máseleleri otarlyq biliktiń yǵyna qarai júrgizildi.
«Táýelsizdik taǵylymy» maqalasynda Elbasy «Biz jańa zamanda qantógiske jol bermei, qasietti kiemiz – táýelsizdikke sabyr men tózimdilik, aqyl men parasat arqyly qol jetkizdik» - degen sózi bar. Budan shyǵatyn tujyrym – búgingi kúndegi árbir táýelsiz eldiń azamaty bilim men ónerdiń ozyq úlgilerin meńgerý arqyly ǵana álem elderi aldynda táýelsizdik tuǵyryn jyǵyp almai, urpaqtan-urpaqqa amanat etetin bolady degen oi dep túsinemin.
«Táýelsizdik» – qazaq memlekettiliginiń negizgi arqaýy. Táýelsizdiktiń basty qyzmeti – eldiń turaqty jáne ornyqty damýynyń kepili bola otyryp, eń mańyzdysy – memlekettilik qundylyǵyn saqtaý. Meniń oiymsha, bul qyzmet sátti oryndalýda.
Qoryta aitqanda, ult qairatkerleriniń ideialar shoǵyry – eń alǵash táýelsizdikke qol jetkizgen jyldardaǵy synǵa toly kezeńnen de halyq birligin joǵaltpai, osy kúnge deiin aman alyp shyqty. Osy tusta táýelsizdik úshin toqtaýsyz, uzaq jyldar boiy kúres júrgizgen ult azamattarynyń ideialary men ómir tarihy kez kelgen jas órenge ónege.
Aqnur ORALOVA, Sh.Sh. Ýálihanov atyndaǵy Tarih jáne etnologiia institýtynyń ǵylymi qyzmetkeri
