***
Ýaiet óziniń shyǵarmashylyq saparyna akvarel boiaýymen shyqqan kisi. (Sýretshi otbasynda dúniege kelgen Endriý Ýaietti bireýler «oqymaǵan sýretshi» degenin qulaǵymyz shalǵany bar. Beker. Jiyrma jasynda jasaǵan tuńǵysh jeke kórmesinde onyń akvarelmen jazǵan kartinalaryn bir kúnde jurt túk qaltyrmai satyp áketpep pe edi? Ol onsyz da «oqyp týǵan kisi» edi ǵoi. Boiynda ákesi, ataqty illiýstrator Niýell Konvers Ýaiettiń qany aǵyp jatqan, Jaratqan Ie taǵdyryn shyn sýretshi qylyp jazyp qoiǵan Endriýge oqý ne kerek?) Keiin, tempera deitin untaq, jumyrtqanyń sary ýyzyn aralastyryp baryp jazylatyn boiaýdy qalap aldy da, barlyq kartinalaryn sonymen jazyp shyqty. Óitkeni, báseń de biryńǵai, baiaý úndestikte jazylatyn búkil kartinalarynyń jan dúniesin kórermenge tempera ǵana jetkize alatyn edi. Sýretshiniń dańǵazany sýqany súimeitin buiyǵy minezi tek temperamen ǵana úilesim tapty.
Gollivýd, Manhetten tárizdi shýdan-dýdan qulaq tunǵan qalalardan jyraqta, aýyzǵa túse bermeitin Men shtatynyń shet, qiiandaǵy bir Kýshing aimaǵynda, qonys tepken Ýaiet sýretshi ómiri birtoǵalyqpen erekshe.Ýaiet anaý jihangez áriptesi, sýretshi Rokýel Kenttei emes, naǵyz úi kúshiktiń ózi bolatyn. Ómir baqi týyp ósken Chedds-Ford pen jazda baryp jailaý qylatyn Kýshing arasyn shiyrlap qana ómir keshti. «Meniń bir jaqqa tabanym tartpaidy-ei qudyret. Saparlap ketsem-aq, basyma áldebir aqyl qosaqtala ketip, kórgenim kóbeiip ketetindei. Mundaǵy ýyzdai uiyp, tylsym-tynyshtyqta jatqan montany qalpymnan aiyrylyp, sýret salýǵa degen tuiyq ta tunyq paiymymdy lailap, ańǵyrt bolmystan aiyrylyp qalardai qorqamyn» – deidi eken kúndeligine.
Ol kóktem men jazdan góri kúzbenen qysty súietin. Kúz bolǵanda da jemisi jinalyp qazan bolyp ketken, jarqylsyz, jadaý kúzdi súidi. Qańqa súiegi adyraiyp turǵan qysty, onyń áldebir nárseni jasyryp, tereńine búgip qalǵan jan syryna beiili ketti.
Týǵan jerin, qonysyn, ony meken etken qarapaiym adamdar turmysyn tynbai jazsa – kartinalarynda ólimmen ómir syrlasyp, kóńildiń pernesin jailap bir basyp, kórgen kisiniń jaibaraqat qalpyn sap tiyp, keýdesin áldebir muńmen shyrmap, tutqyndap alady. Kisini oqys aianysh emes, syzdap, shanshi, aýyra soǵatyn Abai júrektei bir hal meńdeidi. Endriý Ýaiettiń keiipkerleri de Oralhan Bókeidiń keiipkeleri sekildi, japadan jalǵyz. Anabir aspannan qus qaýyrsyny jaýyp turǵan jalǵyz úili peizajy, álgibir qos tizesin qushaqtap oiǵa batyp otyrǵan, túlki tymaqty balaqai – qazaq jazýshysynyń «Qar qyzy», «Muztaý», «Jylymyq» shyǵarmalarymen úndesip, úilese ketetindei. Oral-hannyń keiipkerleri de qiyr, shalǵai, Altaidyń adam aiaǵy sirek túsetin áldebir bókterinde ǵumyr keshýshi edi ǵoi.
«Syrt kórinis – tanym men túisiktiń ishki mazmuny» deitin támsil Ýaiet shyǵarmalaryna qarap jáne bir qaitalansa kerek. Kókei kózimen qarap, ishki túisigine ǵana senip, kóz aldyna elestete alatyndyǵymen (óleńderinde álemniń tutastyǵyn jyrlaityn aqyn Ýitmenniń sońyn ala berip), kókiregi kóregen sýretshi Ýaiet Amerika mádenietin taǵy bir biikke kóterip shyqty. Óitkeni, onyń keiipkerlerinde amerikalyqtyń ǵana bet álpeti, keipi emes jahan halyqtarynyń keskin kelbeti bar. Kartinalarynan muhit attap, qurlyq asyp ketken, túbi nemis, finn, shvedtik tek bilinedi. Ómirden qaitqan adamdy qaiyqqa jatqyzyp, aǵyspen birge qoia jiberetin salqyn qandy vikingiler ǵurpy seziledi. Ǵumyrynyń talai kúnin sarp etip, nemis tekti Helga Testorfqa aranǵan kartinanyń kez kelgeninen, tipti bir ǵana adamǵa dep ashatyn tán sulýlyǵy, ar-uiatpen qymtap qana, súigenine ǵana kórseter jalańash keipi sýretshi sheberhanasynan shyǵyp, álemniń menshigine, ortaq qazynasyna ainalady.
Endriý nemis sýretshisi Albreht Diýrer sekildi jerine jetkize jazady. Portretterindegi ár bir tal shash, peizajdaryndaǵy árbir shóp táptishtei baiandalǵany sonsha – ony adam beineledi degennen góri aiazdyń terezege salǵan órnegindei, tabiǵat tylsymymen salyndy degenge kóbirek senesiz. Óitkeni kenep kergender kóbinshe zattyń syrqy beinesin kóbirek qyzyqtap, «ishine kirip ketý» múmkindigine kelgende tosylyp jatsa, myna sýretshi árkim-aq kúnde kórip júrgen áldebir buiym, áldebir zattan olardyń kókirek kózine shalynbaǵan kórinisti taýyp alar edi; álgi bolmashy dúnieniń «oiyn oqyp qoiar» edi; «keiipkeriniń» ishin sezer edi; obrazynan obraz týǵyzar edi. Sóitip, kórermenin áp-sát jýasytyp, ántek jabyrqatyp, tańǵaltyp, tańyrqatyp, tereńine aidap áketer edi.
Kim biledi, sýretshiniń qupiiasy – ózin-ózi shektep, baladai taza bolmysyn saqtap qalǵanynda shyǵar. «Kritina álemi» dep kóz aldap, ol óziniń álemin jazǵan shyǵar...
Kezinde amerikanyń simvolyna ainalǵan «Kristina álemin» Endriý Ýaiet otyz bir jasynda jazdy.
Olsen atty sharýa otbasyn jazǵy úiine kórshi qylyp, qonys tebedi. Alǵashqy kúni úige kirgen qonaq jigitti, kresloda kún jyly bolsa da tizesin jamylǵymen jaýyp alyp, qozǵalmai otyryp-aq áńgimesin aityp, aqjarqyn qalyppen qarsy alaǵan perishte keiiptegi qyz kórinedi. «Anasy bizge shai demdep ákelgenge deiin ornynan bir turmady. Dastarhan jinalyp, qaiyr qosh aityp shyǵyp ketkenimde de qyz sol ornynda qaldy. Mán jaidy tek ertesi ǵana, úide, kezdeisoq terezeden syrtqa kóz tastap turǵanymda bildim» – deidi sýretshi. Kristina poliomielit dertinen keiin eki aiaǵynan sal bolyp júre almaityn edi. Bireýge masyl bolǵym kelmeidi dep, qol arbadan ádeiilep bas tartyp, jiyrylyp-sozylyp, eki qolymen jerdi demep, eńbektep emes, súiretilip bara jatqan kembaǵal qyz, keiin sýretshini álemge máshhúr qylatynyn bilgen joq tuǵyn. (Aýyzyn aiǵa bilep, japonǵa atom bombasyn tastap, álemdi titiretip turǵan amerikanyń jer baýyrlap jyljyǵan ǵarip qyz beinelengen kartinany simvol etip alǵany bir qaraǵanǵa shetin-aq jaǵdai. Alaida, Jaratqan Ieden kelgen talant aldynda ainalaǵa kárin tógip turǵan uly derjavanyń qalpaq sheshken bul qylyǵyn túsinýge bolady. Óitkeni, dara, ózindik qasietke ǵana tabyný – amerikalyqtardy ózgelerden erekshelep turatyn. Derti de dańqy da sol. Osy qasietimen árbir amerikalyq óz máselesin ózi sheshe otyra, qoǵamynyń irgetasyn bekite túsetin. Áne, Ýaietińiz bar, Kent, Hopperińiz bar jekelik qasietke «ǵibadat» qylyp júrip, Amerika keskindeme ǵasyryn turǵyzyp berip ketken.)
Kartinadan syrtyn únemi jańbyr shaiyp, jel totyqtyrǵan bir-eki, eńseli taqtai úidi betke alyp, jambastai, qolymenen jer tirei, jany titirei, áldeneden úrkip, ántek umsyna qalǵan qyz bala kózge urar edi. Kompozitsiianyń altyn qimasyna ornalasqan, ústinde ońa bastaǵan qyzǵylt tústi kóilegi bar, qairatty qara shashyn jelkesine túiip alǵan Kristina qyzdyń bet beinesi bizge kórinbeidi. Názik beline býynyp alǵan jińishke qara belbeýimen ómirge degen úzilmes ińkárlik-úmitin áigilep tur. Etsiz aryq qoldarymen ǵana on eki múshesi saýlar shailyǵyp «qasqyr qoǵam, sum zaman» dep qara aspan tóndirip júrgen ómir soqpaǵyna qaimyqpai «qadam basady».
Kartina – qyzdyń kemtar ekenin bilmeitinder úshin romantikalyq saryn beredi.Al endi, boijetkenniń tán kemshini bilinip qalǵannan keiin, sol saryn sherge oranyp, onyń qaiǵyǵa kónbegen kinaratsyz jany ómirge degen ólerdei qushtarlyǵymen aralasyp, tipten kúsheiip, jalyna qol tigizbei asqaqtap ketedi. Shóbi orylyp, ornyna alshynkók te shyqpai qalǵan, kún jep sarǵaiyp ketken tóńirekti meken qylǵan, Táńirin ǵana medet qyl-ǵan qairan qyzdy músirkeý emes, kókirekti basqa, zady bólek áldebir ýaiym kelip qabady. Biiktep ketken kókjiek syzyǵy da arǵy jaqty kórsetpei búgip, álgi ýaiymdy údete túsedi. Mashinadan túsken, oqys bastalyp, kenet joǵalaǵan qos soqpaq ta qyzdy emdelýden kúderi úzilgene meńzep, úmit shirkindi jalǵyz-aq asap, joq qylady. Ornynda óziniń dara qasietin ǵana qorek qylǵan Kristinanyń kesek rýhy qalady.
Myna qarshadai qyz Tolstoidyń Fetke jazǵan «Naýqas jan adami sapa jaǵynan deni saýǵa qaraǵanda áldeqaida joǵary turady. Óitkeni, olar ómirdiń izgilik qunyny anaǵurlym tereń sezinedi. Aýyrmaǵannan qoryq! Ásirese naýqastanyp kórmegen áielder taǵy sekildi, úreili» deitin hat joldardy eske túsire me? Daýystap aitpai, ymdap túsindirmei, únsiz ǵana sezdire me, nemene?
Maǵan Kristina qyzdyń taǵdyry osylai, ádeii jazylǵandai kórinedi. Onyń arqandaýly attai, traektoriiasy tar ǵumyry, keiin, alys-jaqyn milliondardyń janaryna túsip, qyryq eldiń qiyryna jaiylyp ketýi úshin arnaiy jasalǵanǵa uqsaidy. (Eger deni saý, qol-aiaǵy bútin bolyp kezikkeninde sýretshi Endriý bolashaq jary, ómiri men ónerine shyn serik, ári hatshysy bolǵan, ári modeli bolǵan, kartinalaryna at qoiyp, ózine aqyl qosqan Betsi Djeimspen ushyraspai qalar ma edi. Shyǵarmasyna sheksiz shabyt syilap, bir emes, eki júz qyryq kartinanyń ómirge kelýine sebep bolǵan Helgany tappas pa edi?)
Ýaqytsha kedergi jolyna kóldeneń túsip jatyp alǵan Kristina álemi – sýretshiniń de álemi sekildi. Shekteýli de taza. Kórmege júz myńdaǵan adamnyń jinalý sebebi de sodan. Sodan, kartina men kórermen tabysa týysyp, tereń uǵysyp turǵany.
Sýretshi Jeńis Kákenulynyń jelidegi jazbasy
