Adamzattyń ózimen birdei derlik tarihy bar záitún Anadoly jerinde jai ǵana jemis emes, ómir salty bolyp tabylady. Osyndai tereń tamyrlar men Jerorta teńizi klimatynyń arqasynda Túrkiia búginde záitún aǵashtarynyń jumaǵy bolyp tabylady. Egei aimaǵynan Jerorta teńizi jaǵalaýyna jáne shyǵys Anadolyǵa deiingi barlyq aimaq ǵasyrlar boiǵy qarapaiym záitún aǵashtaryna toly. Degenmen, záitún úshin eń kórnekti aimaq, sózsiz, Egei teńizi, onda eldegi záitún aǵashtarynyń 75 paiyzy ósedi. Kúzde Egei teńizi záitún egininiń kórikti jerleri men dybystarymen jandy, aimaqtyń qunarly jerlerin jáne onyń ashanasy men kúndelikti ómirine tereń engen máńgilik murasyn atap ótedi. Egei teńiziniń záitún toǵailary osy kúzde bizdiń dastarhanymyzǵa óz ǵajaiyptaryn tartýǵa daiyndalyp jatqanda, osy máńgilik dástúrdi jeke sezinýge qalai qaraisyz?
Záitún aǵashynyń baǵyttary: qaida barý kerek
Eýropa Keńesiniń záitún marshrýttaryna engen Túrkiia óziniń barlyq aimaqtarynda záitún óndiredi. Bul aimaqtardyń ishinde eń mańyzdy záitún óndirisi aimaqtary sózsiz Egei jaǵalaýynda. Bul aimaq Balykesir, Izmir, Manisa, Aidyn jáne Mýgla provintsiialarynda eń joǵary óndiriske ie. Búkil Aida taýy aimaǵy eń basty záitún aýmaǵy bolyp tabylady. Chanakkaledegi Adatepe záitún maiy murajaiyna qysqa sapar Túrkiianyń záitún joly bastalady. Túrkiianyń alǵashqy záitún maiy murajaiynda záitún maiynyń saiahatyna kýá bola alasyz. Ishinde Balykesirdiń Aivalyk aýdany záitún ósirý eń kóp taralǵan aýylsharýashylyq qyzmeti bolyp tabylatyn taǵy bir mańyzdy ortalyq bolyp tabylady. Egin festivali — bul jergilikti turǵyndarmen qarym-qatynas jasaý jáne jergilikti dámdi taǵamdardy tańdaý úshin tamasha tájiribe.
Tómenge jyljyp, Kirkagachtyń Manisa qalasynda áli de jemis beretin álemdegi eń kóne záitún aǵashtarynyń birine bara alasyz. 1650 jyldyq aǵash 2013 jyly «eskertkish aǵash» retinde tirkelip, qorǵaýǵa alynǵan. Egei teńiziniń injý-marjany Izmir de Túrkiianyń eń mańyzdy záitún jáne záitún maiy ortalyqtarynyń biri bolyp sanalady. Selchýk, Seferihisar, Gúzelbahche, Ýrla, Cheshme jáne Karabýrýn siiaqty aimaqtarda kóne záitún aǵashtaryn kezdestirýge bolady. Sizdi fermadan ústelge deiingi meiramhanalar úshin Mishlen nusqaýlyǵynda tizimdelgen súikimdi aimaq Ýrlda tarihi tosyn syi kútedi. Sonymen qatar, Uzynkýiý aýylyndaǵy Kóstem záitún maiy murajaiy záitún óndirisiniń 4000 jyldyq tarihyn baqylaidy. Ońtústikke, záitún toǵailarynyń jáne shamamen 25 million aǵashtyń júregi Aidynǵa qarai bet alǵan kezde, siz Kýshadasynda oleatriým záitún jáne záitún maiy tarihy murajaiyn taba alasyz. Bul elderdegi záitún tarihymen tanysqannan keiin siz taǵy bir mereke jumaǵy — Mýglaǵa jete alasyz. Milas aimaǵy záitún óndirisinde mańyzdy ról atqarady. Milada záitún aǵashtary 8000 jyl buryn bolǵan dep esepteledi. Milastaǵy Záitún jinaý festivali kezinde joǵary sapaly záitún men záitún maiynyń dámin tatýǵa bolady.
Ǵasyrlar boiy qalyptasqan salt: záitún jinaý
Maýsym aiynda gúldep, jazdyń sońǵy kúnderine deiin ósetin záitúnder kúz kelgende egin jinaýǵa daiyn bolady. Záitún jinaýdyń ejelgi dástúri otbasylardy, qaýymdastyqtar men kelýshilerdi osy ǵasyrlyq tájiribege qatysý úshin biriktirip, aimaqtyń mádenieti men ashanasynyń ortalyq jemisin toilaidy. Egin jinaý záitúndi jinaýdan bastalady. Egei aimaǵynda jergilikti turǵyndar ádette kóp ǵasyrlyq qolmen terý dástúrin ustanady, óitkeni bul záitúnniń sapasyn saqtap qana qoimaidy, sonymen qatar jer men eńbekpen tereń bailanystyrady. Sodan keiin qolmen terilgen záitúnder «ashanalyq záitúnder», «záitún maiyna syǵýǵa arnalǵan záitúnder» jáne «untaqtalǵan záitúnder» dep bólinedi, iaǵni butaqtardan qulaǵan.
Butaqtardan ústelderge deiin: záitún maiynyń keremeti
Záitúnderdiń maiǵa saiahaty — taǵy bir erekshe shytyrman oqiǵa. Jinalǵannan keiin záitúnder dereý jergilikti diirmenderge nemese zaýyttarǵa jiberiledi, onda olar syǵymdalady jáne saý Egei taǵamdarynyń negizgi bóligi bolyp tabylatyn joǵary sapaly záitún maiyn óndirý úshin bótelkege quiylady. Basylǵannan keiin bótelkege quiylǵan záitún maiy Egei ashanasynda ortalyq ról atqarady, bul taǵamdardyń dámin jaqsartady. Uzaq jáne salaýatty ómir súrýge arnalǵan záitún maiynyń keremetin aimaqtaǵy árbir taǵamǵa qosýǵa bolady. Tátti záitún maiy kóbine nanǵa batyrý úshin tańǵy asqa berilse, onymen berekeli oshaǵan (shevket-i bostan) jáne samfir (deniz bórúlchesi) siiaqty aimaqtyq shópter, sondai-aq artishok pen kádi gúlderi siiaqty kókónister pisirilip, qarapaiym jasaidy. biraq ingredientterdiń balǵyndyǵyn kórsetetin paidaly jáne dámdi taǵamdar. Sonymen qatar, ár taǵamda záitún maiy, sirke sýy nemese limon qosylǵan dámdi salattar usynylady.
