Áli Bektaev: Túrkistanda bir gektar sýarmaly jerdiń ózi bir otbasyn tolyq asyraidy
Senator Áli Bektaev ońtústikte uzaq jyldar qyzmet atqarǵandardyń biri. Qazyǵurt aýdanynda, Túrkistan qalasynda ákim boldy. Oblys basshysynyń orynbasary qyzmetin atqardy. Aýyl sharýashylyǵy salasynyń mamany. Túrkistan oblysy týraly pikirin suraǵanymyzda biraz oiyn aitty.
– Tarazyǵa salynyp, qabyldanǵan sheshim dep esepteimin. Jalpy, Túrkistan qalasyn megapolist retinde damytý, Túrkistan qalasyn túrki áleminiń rýhani astanasy retinde qarastyrý Elbasynyń jáne halyqtyń oiynda júrgen másele edi. Túrkistan jeke bólinedi degen áńgimeler burynnan bar bolatyn. Sonyń bárin tarazyǵa sala otyryp, osyndai sheshim qabyldandy. Túrkistan oblysy qurylyp, ortalyǵy bolyp Túrkistan qalasy tańdalynyp alyndy. Bul óte mańyzdy ári tarihi oqiǵa boldy dep esepteimin. Osynyń arqasynda Túrkistan shyn máninde damyp, kórkeiip kele jatyr.
Túrkistan qala retinde de, rýhani ortalyq retinde de alǵan baǵyty durys. Shymkentten bólinip shyǵýynyń eń birinshi jetistigi osy dep bilemin. Bizdiń halqymyz úshin ǵana emes, túrki álemi úshin de Túrkistannyń orny bólek. Aldaǵy 1-2 jylda adam tanymastai bolyp ózgeretine bizdiń esh kúmánimiz joq.
Kóptegen ǵimarattar salynyp jatyr. Olardyń arasynda halyqaralyq áýejai bar. Qalanyń infraqurylymynda ózgeris kóp, tabiǵi gaz tartý bastalyp ketken, kárizdendirý júiesin retke keltirý, kógaldandyrý, kóshelerdi abattandyrý siiaqty jumystar atqarylyp jatyr. Ómirzaq Shókeev bastaǵan azamattardyń eńbegi óte zor, – deidi Áli Bektaev.
Mysaly, Tóle bi aýdanynda qus fabrikasy irgesi qalanyp, jumys istep jatyr. Ordabasy aýdanynda, Túrkistannyń ózinde de jańa kásiporyndardyń ashylyp, jumysty bastap ketkenin baiqap júrmiz. Óndiris - ekonomikanyń negizi. Sondyqtan jergilikti atqarýshy bilik sonyń ishinde ákimdik óndiristi damytýǵa kóbirek kóńil bóle bastady., – deidi depýtat.
Onyń aitýynsha, Túrkistan oblysy mal sharýashylyǵy men egistikti damytýǵa qolaily óńir.
– Túrkistan oblysynyń eń úlken bailyǵy - adami kapital. Halyq óte kóp, tyǵyz ornalasqan. Ol jerde bir gektar sýarmaly jerdiń ózi bir otbasyn tolyq asyraidy. Jerdi únemdep, halyqqa bekitip bere otyryp, halyqtyń alatyn paidasyn kóbeitýge múmkindik bar. Qazir Túrkistan oblysynda 900 myńǵa gektarǵa jýyq egistik jer bar (110 myń ga maqta, 46 myń ga kókónis, 230 myń ga egistik). Jalpy, aýyl sharýashylyǵymen ainalysamyn degen adamǵa klimattyq jaǵdaiy qolaily.Adami kapital jetkilikti. Osyǵan bailanysty aýyl sharýashylyǵy - Túrkistan oblysynyń qazirgi turmys kózi bolyp esepteledi. Sondai-aq mynaý Sozaq, Otyrar, Báidibek aýdandarynda mal jaiylymdary óte kóp. Jalpy, 4 million gektardan astam jaiylymdyq jer bar, – deidi Senator.
Onyń aitýynsha, halyq egis pen de mal sharýashylyǵymen de ainalysyp beiimdelgen. Endi aýyl sharýashylyǵy ónimderin qaita óndeýdi qolǵa alý kerek dep otyr.
– Sońǵy dástúr boiynsha halyq mal bordaqylaý kásibine kóshken. Ásirese, Sairam aýdanynyń turǵyndary osyǵan beiimdelgen. Eń negizgi másele - alynǵan ónimdi qaita óńdeý. Tiri maldy birden eksportqa emes, etti óndep naryqqa shyǵarsaq durys bolar edi. Sosyn kókónisti kóbirek egýge múmkindik bar. 46 myń gektar jer degen az, odan ári kóbeitýge bolady. Sosyn Qazaqstannyń óńirlerine, Resei, Belarýs, Ýkrainaǵa ótkize alamyz. Elimizde tek maqta Túrkistan oblysynda óndiriledi. Maqtadan talshyq, tuqym, talshyqtan nemese jip, sabyn men maqta maiy syndy 1200-den asa ártúrli zattar alynady. Ónim Shymkent qalasyndaǵy fabrikalarǵa jóneltiledi.Jalpy, Túrkistanda qaita óndeýdi qolǵa alyp, óndiristi jandandyrýǵa bolady, – deidi Áli Ábdikárimuly.
Túrkistan men Shymkent bir úidiń qos balasyndai – depýtat
Parlament Májilisiniń halyqaralyq ister, qorǵanys jáne qaýipsizdik komitetiniń tóraǵasy Muhtar Erman shet tilderin jaqsy meńgergen bilimdi ári tájiribeli depýtat. Ońtústik óńiriniń týmasy. Onyń aitýynsha, Túrkistan oblysynyń qurylýy tek Qazaqstannyń múddesi úshin ǵana emes, sonymen birge Ortalyq Aziia aimaǵynyń ekonomikasyna da paidasyn tigizedi.
– Bul qadamnyń birinshi bereri rýhani serpilis, degenmen, áleýmettik-ekonomikalyq áseri de kóp kúttirmesi anyq.Shyn máninde, Qazaqstannyń ońtústiginde eki jańa ósý núktesi bar. Shymkenttiń respýblikalyq mańyzy bar qala mártebesine ie bolýy jáne jańa Túrkistan oblysynyń qurylýy tek Qazaqstannyń múddesi úshin ǵana emes, sonymen birge Ortalyq Aziia aimaǵynyń ekonomikasyna da paidasyn tigizip jatyr. Óte úlken óndiristik nysandar men bilim berý keshenderi Shymkent pen oblysta shoǵyrlanǵan. 1990 jyldary tuńǵysh prezident Elbasynyń bastamasymen Túrkistanda qazaq-túrik halyqaralyq ýniversiteti qurylǵan bolatyn. Kóptegen stýdentter, onyń ishinde sheteldikter de bilim alyp jatyr. Ol qazir reitingte mańyzdy orynǵa ie, –deidi Muhtar Erman.
–Túrkistan oblysynda ár túrli qiyndyqtar bolyp jatqanyn bilemiz. Byltyrǵy Arystaǵy jarylys, biylǵy Maqtaaraldaǵy sý tasqyny. Osyndai kezde Shymkent qalasynyń basshylary da, turǵyndary da bólinbei birigip qoldaý kórsetti. Jalpy, ońtústik halqynyń yntymaǵy berik, birligi jarasqan. Túrkistan men Shymkent bir úidiń qos balasyndai. Odan bólek, oblys ortalyǵynda qurylys qarqyndy júrip jatyr. Aldaǵy ýaqytta Túrkistannyń jańa kelbetine kýá bolamyz dep oilaimyn, – deidi depýtat.
Ol sonymen qatar, Túrkistan ejelden Uly Jibek jolynyń boiynda jatqan qala, kieli shahar. Degenmen, bul jańalyq tek osy oimen, syrtqy forma úshin jasaldy dep oilamaimyn dep otyr.
– Ońtústiktegi kórshimiz Ózbekstanda asa aýqymdy jumystar bastalyp, iri-iri jobalar qolǵa alynyp jatyr. Kórshi memleketpen qatarlasyp, bizdiń shekara boiynda jatqan oblys ta odan ári qarqyndy túrde damýǵa tiis. Oǵan múmkindigi, áleýeti jetkilikti. Osy jaǵynan alǵanda, bul jańalyq bizdiń elimiz úshin, jańa ataýǵa ie bolǵan oblys úshin tiimdi bolady dep oilaimyn. Sondyqtan Túrkistannyń oblys ortalyǵy bolǵanyna qýanyshtymyz, ári qarai jan-jaqty dami beretinine senemiz, – deidi Muhtar Erman.
Túrkistanda barlyǵy jańadan bastalyp jatyr – Sáken Qanybekov
Májilis depýtaty Sáken Qanybekov 2010-2016 jyldary Ońtústik Qazaqstan oblysy ákiminiń orynbasary qyzmetin atqarǵan. Ózi osy óńirdiń týmasy.
– Shymkentke respýblikalyq mańyzy bar qala mártebesi berilip, qasietti qala Túrkistan oblys ortalyǵy bolǵanda qýanyshymdy jasyra almaǵandardyń birimin.Shymkent – bizdiń úshinshi megapolis. Árdaiym damý kórsetkishi toqtamaǵan qala.Endi qala respýblikalyq biýdjetten qarjylandyrylyp jatyr. Aldaǵy ýaqytta budan da beter serpilis jasaý múmkindigi bar. Onyń bári óz nátijesin beredi. Al Túrkistanda barlyǵy jańadan bastalyp jatyr.Birinshiden, aimaqtyń kelbetin ózgertý jáne infraqurylym qurý mańyzdy. Túrkistanǵa jańa investitsiialar kelip jatyr. Negizi budan da kóp investitsiia tartýǵa bolady. Jańa ákimshilik ortalyq qurlys jumystary júrip jatqanyn bilemiz. Sondyqtan jańa jumystary kóbeiýde. Oblysta týrizm, aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa tamasha múmkindik bar, – deidi Sáken Qanybekov.
– Sarapshylardyń, túrli sala ókilderiniń pikiri boiynsha, aldaǵy ýaqytta, bul aimaq qarqyndy damýǵa kóshedi. Iaǵni, Shymkent qalasynyń óńtústiginde, bylai aitqanda, básekeles paida bolady. Olar adam kapitaly úshin de, damý jaǵynan da báseke túsetin bolady. Qazirgi kezde Shymkent qala ári ákimshilik birlik retinde ózin-ózi qamtamasyz etip otyr dese bolady. Sondyqtan bul rette Túrkistannyń damýy áli alda.Elbasy Túrkistan oblysyn qurý týraly jarlyqqa qol qoiǵanda infraqurylym jasaǵannan keiin, qurylystar bolady. Halyq kóshedi. Mektepter salynady. Áleýmettik nysandar kóbeiedi. Onyń bári jańa qýat beredi degen. Qazirgi kezde bul jumystar birtińdep iske asyp keledi, – dep túsindirdi depýtat.
Al Túrkistan qalasynyń ózi de tek ońtústik aimaqqa emes, búkil elge de mańyzy zor.
– Týrizm qarqyndy damidy dep kútilýde, sondai-aq ónerkásip pen óńdeý salasy da qarqyn alady. Oblysta 2 mlnǵa jýyq halyq bar. Olar sonda turady, jumys isteidi. Degenmen, qalaǵa oblys ortalyǵy mártebesine sáikes bolý úshin úlken jumys qajet. Al ol ýaqyt pen aqshany qajet etedi. Al kadr, adami kapital jaǵynan bul aimaq ózin tolyq qamtamasyz ete alady,– deidi Sáken Qanybekov.
Túrkistan oblysy ósim úshin jańa múmkindik – Qýanysh Sultanov
Parlament Májilisiniń depýtaty, halyqaralyq ister, qorǵanys jáne qaýipsizdik komitetiniń múshesi Qýanysh Sultanov Túrkistan oblysynyń qurylýy – jas býyn úshin jańa múmkindikterdi ashyp otyr degen pikir bildirdi.
– Elbasynyń kóregendigine osyndaida tańqalasyń. Uzaq oilanyp, ábden ii qanyp, pisip-jetilgen sátti qalt jibermei sheshim qabyldady. Óitkeni kóneden kele jatqan arysy túrki dúniesine, berisi qazaq handaryna astana bolǵan bul shahardyń keiingi urpaq úshin, qazirgi elimizdiń saiasi ustanymyna ainalǵan jańǵyrýdyń is júzindegi kórinisi úshin asa mańyzy bar. Sóitip, 2018 jyly elimizdiń ósimi men damýy jolynda saiasi sheshim qabyldady. 30 jylǵa jetpei, elimizde úshinshi megapolis paida boldy. Biz memleketimizdiń táýelsizdigin jariialaǵan tusta million turǵyny bar Almaty qalasy ǵana bar edi. Al qazir Nur-Sultan men Shymkent qosyldy, – deidi Qýanysh Sultanov.
– Atap aitqanda, jas býyn úshin jańa múmkindikter ashylyp jatyr. Negizgi indýstriia – bul týrizm salasy. Sosyn aýyl sharýashylyǵynyń barlyq túrin ásirese, agrobiznesti damytýǵa qolaily. Úkimettiń málmetine súienetin bolsaq, aýylsharýashylyq ónimderin óndirýshileriniń sany boiynsha Túrkistan oblysy kóshbasshy, – deidi Qýanysh Sultanov.
Onyń aitýynsha, Túrkistannyń dini ortalyq, rýhani ortalyq qana emes, bul - mádenieti men ekonomikasy damyǵan úlken oblystyń ortalyǵyna ainalǵany shyn máninde qýanysh.
– Biznestiń damýy, ómir deńgeiiniń sapasynyń ósýi turǵysynan da jaqsy túrtki bolyp jatqanyn baiqap otyrmyz. Sosyn bir aita keterligi, Túrkistan týrizminiń áleýetin áli túsinbeitin sekildimiz. Búgingi tańda bundai daiyn týrizm klasterin qurý úshin shetelderde milliardtaǵan qarjy salynyp jatyr. Al Túrkistan – daiyn týrizm ordasy. Tipti, «Jibek jolynyń» «Batys Qytai – Batys Eýropa» tasjolynyń boiynda tur. Qalyptasqan qatynas júiesi bar. Sondyqtan Túrkistannyń jetkilikti menedjment júiesi men qolaily infraqurylymyn jasaý kerek. Ekonomika jaqsarsa, halyqtyń demografiialyq ósimi artady, turmysy jaqsarady. Demek, bul qazaq qoǵamy úshin – ekonomikalyq, saiasi, rýhani úshjaqty paidasy bar sheshim, – deidi depýtat.
Túrkistannyń jeke oblys bolýy áleýmettik-ekonomikalyq máselelerdi sheshýge múmkindik beredi – saiasattanýshy
Elimizge tanymal saiasattanýshy Orazǵali Selteev eńsesin tiktep kele jatqan Túrkistan qalasyna qatysty eskerýge tiisti máselelerdi aitty.
– Qazaqstan kartasynyń ońtústik bóliginde tarihi ózgerister oryn alǵanyn bilemiz. Bul, árine, obektivti sebepterge bailanysty týyndaǵan strategiialyq durys sheshim.
Birinshiden, Ońtústik Qazaqstan oblysy halyqtyń sany men tyǵyzdyǵy jóninen eń iri aimaq. Onyń ústine aldaǵy ýaqytta da solai qala beretinin eskerýimiz kerek. Sondyqtan Shymkent qalasynyń bólinip shyqqandyǵy eldiń ońtústigin basqarý tiimdiligin arttyrýǵa septigin tigizedi. Ekinshiden, Shymkenttiń respýblikalyq mańyzy bar qala mártebesin alýy tiimdi. Óitkeni respýblikalyq biýdjetten megapolistti damytýdyń jańa jobalaryn qarjylandyrýǵa bailanysty erekshe múmkindikter alyp otyr. Úshinshiden, Túrkistan qalasynyń oblys ortalyǵy bolǵannan beri jaǵdaiy edáýir jaqsaryp qaldy deýge bolady. Sonymen qatar, oblystyń jaqyn aýmaqtaryndaǵy aýdandardyń da áleýmettik-ekonomikalyq jaǵdaiy artyp keledi, – deidi Orazǵali Selteev.
– Eńsesin tiktep, ósip kele jatqan qalalardyń problemasy áleýmettik jáne kóliktik infraqurylym bolary sózsiz. Sondyqtan basqalardyń qatelikterin qaitalamaý mańyzdy. Bul birinshi kezekte áleýmettik nysandardyń, demalys ortalyqtarynyń jáne kólik jelileriniń balansynyń bolmaýyna qatysty. Jyldam ósý árdaiym ekologiialyq máselelerdiń kóbeiýimen birge júredi.
Bul rette megapolist bolǵan Shymkent pen oblys ortalyǵyna ainalǵan Túrkistan qalalary osy jaǵyn eskerý kerek.Máselen, Shymkent qorǵasyn zaýyty elimizdegi eń ziiandy ónerkásipter sanatyna kirdi. Al Shymkent aýasy lastanǵan qalalardyń reitinginde joǵary oryndardyń birinde. Sondyqtan endi tabiǵi júielerdiń turaqtylyǵyna nuqsan keltirýdiń aldyn alý jáne qalanyń ekologiialyq áleýetin qalpyna keltirý máselelerine muqiiat qaraý kerek, – deidi saiasattanýshy.
Onyń aitýynsha, birinshi kezektk óńirdegi jumyssyzdyq, bilim berý salalalaryndaǵy problemalardy sosyn halyqty aýyz sýben tolyq qamtýdy qolǵa alý kerek.
– Túrkistan oblysynyń ózine keletin bolsaq, strategiialyq sheshimdi qajet etetin máseleler bar. Bul aimaqtyń 80 paiyzy dotatsiiada otyrǵan aimaq bolǵandyqtan eń tómengi ataýly tabysqa ie azamattardyń úlesi kóp. Aitpaqshy, ózin-ózi jumyspen qamtyǵan halyqtyń eń joǵary úlesi 46 paiyzdan asady. Sonymen qatar, bul kórsetkish kem degende sońǵy bes jylda jaqsy jaqqa ózgergen joq. Bul problema bilim berý salasyndaǵy kemshilikter jáne tabysty jumysqa ornalasýdyń shekteýli múmkindikterine bailanysty. Sondyqtan jastardyń kóbi Nur-Sultan, Almaty jáne ózge qalalarǵa jumys izdep ketedi. Endi bul másele birtińdep sheshimin tabady dep oilaimyn.Aýyldyq jerlerdiń 27 paiyzy aýyz sýmen qamtamasyz etilmegen. Osy jaǵyn basshylyq eskerý kerek, – deidi Orazǵali Selteev.
Aita keteiik, Túrkistan qalasy naǵyz qazaqy standartyn saqtaǵan mazmun, ári ejelgi túrkilik mádeniettiń jańa zamandaǵy kelbetine sai jańaryp keledi. Oblys kóleminde de atqarylyp jatqan jumystar kóp. Bastysy, halyqtyń ózi qiyn kezeńde bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵaryp uiymshylyǵymen únemi kózge túsip keledi. Arystaǵy jarylys, Maqtaaraldaǵy sý tasqyny barlyǵy ýaqytsha qiyndyqtar ekeni sózsiz.
Erkebulan BEK
