Óńirlerdiń saiasi belsendiligi tómen
Sarymnyń paiymynsha, ózge óńirlerde saiasi ómir joq. Sondyqtan ol qoǵamda kóterilip júrgen jekelegen okrýg boiynsha burynǵy bir mandattyq sailaýdy qaitarý kerek degen usynysqa túbegeili qarsy.
– Oblystaǵy, aýdandaǵy saiasi uiym, ainalyp kelgende, aqsaqaldar keńesimen odan soń Qazaqstan halqy Assambleiasy degen uiymnyń ókildigimen ǵana shekteledi.
Tipti aýdandarda máslihat sailaýyna túsetin úmitkerler jetpei jatady. Mysaly, soltústik óńirlerde ákimniń orynbasary pozitsiiasyna adam tappai jatady, konkýrs jariialap.
Al bizge qazir adamdardyń saiasi belsendiligi qajet. Ony burynǵy júieni qaitarý arqyly jandandyra almaisyz.
Eger bizdiń Qazaqstanda 200-dei aýdan bar bolsa, soǵan eldegi ár partiia 10 adamnan shyǵarsynshy, máslihattaǵy 13-14 depýtattyń ornyna talas taza básekelestik deńgeide ótedi sonda. Partiia qatarynan shyqqan adam bolsa, onyń árine, saýaty da, biligi de bar ǵoi.
Árine, sailaýǵa jan-jaqtan túskendikten olar daiyndalady. Kem degende aýdanda qandai másele baryn, aýdan biýdjetin de bilýi tiis olar. Respýblikadan, oblystan qansha aqsha bólinip jatyr, jergilikti jerden qansha salyq jinaldy, osynyń bárinen halyqty olar habardar etedi. Osy jaǵynan alǵanda, bizge saiasi partiialyq júie kerek. Demek, oǵan ózgerister engizý qajet, – deidi sarapshy.
Qolymyzdy kesh sermep júrmeiik
Al «Saiasi partiialar týraly» zańǵa ózgeris engizip, ony qurý jaǵy jeńildeitin bolsa, saiasattanýshynyń pikirinshe, aldaǵy bir jyl ishinde elimizdiń saiasi sahnasyna 2-3 jańa partiia kele alatyndai jaǵdai bar eken.
– Negizinen, qazirgi saiasi oiynshylar 90-jyldardyń sońynda qalyptasqan júieden kele jatqan adamdar.
Odan beri 20 jyldan astam ýaqyt ótti. Al osy 20 jyl ishinde qanshama etno-demografiialyq ózgeris ótti, qoǵamnyń tabiǵaty, qoǵamnyń baǵyt-baǵdary ózgerdi.
Qazir jastardyń sany basym. Mine, solarǵa qoldaý jasalýy tiis, iaǵni saiasi partiialardy qurýǵa degen jeńildikke múmkindik bolsa, osy aldaǵy bir jyldyń ishinde saiasi sahnaǵa jańa 2-3 partiia kele alatyndai jaǵdaidamyz. Qazir neshetúrli partiialar qurylyp jatyr.
Biraq onyń qaisysy saiasi sahnadan oiyp turyp oryn ala alady, ony men dóp basyp aita almaimyn. Biraq bul rette qoǵamda seń qozǵalǵan. Saiasi partiialardyń kóbeigeni, olardyń saiasi sahnaǵa kelgeni elimizdegi saiasi mádenietti kóteredi.
Ol qazir elim-jerim degen azamattardy paidalanbasaq, erteń kesh bolýy múmkin ekenin de eskertedi.
– Saiasi partiia quramyn degen uiymdar, eldiń zańyn bilemiz, eldiń Konstitýtsiiasyn bilemiz degen azamattar, sonymen birge alǵa jyljýǵa daiyn adamdar. Olardy el igiligine paidalana alsaq, odan utpasaq utylmaimyz. Qazir, kerisinshe, qoǵam ishinde búgingi júieni, saiasi zańdy, Konstitýtsiiany moiyndamaityn toptar bar. Olar: «Bizge myna zańdaryńnyń, Konstitýtsiialaryńnyń qajeti joq, biz ruqsatsyz mitingi ótkize beremiz», – deitin toptar joq emes, – deidi ol.
Saiasattanýshynyń pikirinshe, qoldanystaǵy «Saiasi partiialar týraly» zańnama partiianyń tabiǵatyna qaishy. Óitkeni ol ábden eskirgen, kerisinshe, búgingi partiianyń damýyna, murattaryna qaishy bolyp otyr. Sondyqtan sózsiz, bul zań ózgeriske ushyraýy tiis.
– Múiizi qaraǵaidai, litsenziiasy bar partiialardyń kóptegen jaǵdaida oblysta jiyndarda bir ókili ǵana júredi.
Al shyn máninde, kóshege 10 adam shyǵarshy deseń, ony istei almaidy, ondai adamy da joq. Nemese bir dóńgelek ústel quryp jatyrmyz óńirde desek, oǵan qatysatyn mamany da, sarapshysy da, tipti pozitsiiasy da joq, ókinishtisi. Pozitsiia joq. Mine, osy daǵdynyń kózin joiý úshin de zańǵa ózgeris kerek.
Atap aitqanda, birinshiden, partiia quramyna qajetti adamnyń sany qysqarýy qajet.
Ekinshiden, saiasi partiiany qurý tártibi, menińshe, maksimaldy túrde jeńildetilýi tiis sekildi. Bir orynǵa myń adam jinaý degen, menińshe, artyq nárse. Ol, kerisinshe, partiiany qurýǵa jol bermeý úshin jasalǵan dúnie sekildi. Sondyqtan qoǵamda osy máselege qatysty qazir sóztartys júrip jatyr.
Tipti partiianyń Parlamentke ótýi tsenzy, iaǵni baǵamyna da qatysty. 7 protsent jinaý kerek degen kóp, qaita Parlamentte kóp partiia oryn alýy úshin ony 3-4 protsentke deiin túsirý kerek sekildi. Muny bári de aityp, osyndai ózgerister bolý kerektigin túsinip otyr, – deidi ol.
BAQ týraly zańǵa ózgeris engizý qajet
Al saiasi partiialar emin-erkin áreket etip, óz jumysyn qaltqysyz atqarý úshin saiasattanýshynyń pikirinshe, BAQ týraly zańǵa birqatar ózgerister engizý kerek. Ol qoldanystaǵy BAQ týraly zań da ábden eskirgen dep sanaidy.
– Birinshiden, baspasózge erkindik beretin, ekinshiden, memlekettik monopoliiany shekteitin zańnama qajet. Onyń eń jaqsy úlgisi retinde marqum Altynbek Sársenbaiuly daiyndaǵan Qazaqstandaǵy baspasóz bostandyǵyna qatysty daiyn zań jobasy bar.
Onyń ishinde jaqsy printsipter qamtylǵan. Máselen, onda qoǵamdyq teledidar degen másele kóteriledi.
Memleket qolyndaǵy búkil aktivterin satyp, ózine qajet bir gazet, bir teledidar, bir radio, bir aqparat agenttigin qaldyrýy kerek, qalǵanynyń bárin básekelestik ortaǵa salýy tiis.
Iaǵni baspasózdiń oligarhtyq monopoliiaǵa ainalmasy úshin osyndai dúnieler qajet sekildi. Odan keiin 99-jyldan beri qarai Internet degen qubylys paida boldy. Ol bir jaǵynan, jaqsy múmkindik, taǵy bir jaǵynan dástúrli baspasózge qaýip. Óz basym, internet keldi, gazet, teleradio óledi degenge senbeimin. Árqaisysynyń óz orny bar. Osy ózgeristerdi durys qamtamasyz etetin de zamanaýi BAQ týraly bizge jańa zań kerek.
Aidos Sarym latyn álipbiine kóshý kezinde baspasózdi salyqtan bosatqan durys bolar edi dep sanaidy.
– Mysaly, qazir Qazaqstan úlken synaq aldynda tur. Ásirese, latyn qarpine kóshý turǵysynda. Alda óte aýqymdy jumystar kútip tur. Múmkin, osy negizde baspasózdi ondaǵan jylǵa salyqtan bosatý kerek shyǵar. Bul da úlken másele. Ony ótken jiynda da aittyq.
Toqaev qandai Prezident?
Saiasattanýshy Qasym-Jomart Toqaev qandai Prezident degen saýalǵa da jaýap berdi.
– Qazirgi qoǵam Toqaevtan ártúrli nárseni talap etedi. Biri «Nege Nazarbaev sekildi bolmaisyń», – deidi, taǵy biri kerisinshe, «Mirzieev bol da burynǵy prezidenttiń qyzyn qýdala», – deidi.
Taǵy bireýi: «Pashinian siiaqty galstýkty sheship kóshede júr», – deidi. Nemese Sooronbai siiaqty burynǵy prezidentti qýdala degen siiaqty talap qoiyp, odan úmit kútedi. Biraq munyń bári durys emes.
Toqaevtyń aty – Toqaev. Ol – eshkimge uqsamaityn jańa stil, jańa baǵyt, jańa baǵdar. Ol Zelenskii de emes, Sooranbaev ta emes, Mirzieev te emes, basqasy da emes.
Osyǵan el etin úiretýi kerek. Biz – Qazaqstanbyz, mundaǵy ózgerister bir kúnde, bir mezette bola qoimaidy. Onyń óz ýaqyty, ekonomikalyq múmkindigi bar degendei.
Árine, Qazaqstan ózgeristerge kele jatyr. Ózgeristersiz biz tyǵyryqqa tirelip, toqyraýǵa ushyraimyz. Muny jańa Prezident jaqsy túsinip, osy baǵytta áreket etýge daiyn ekenin bildirýde.
Saiasi reformasyz ekonomikalyq ósimge jetpeimiz degen saiasattanýshynyń bul rettegi pikiri mynandai:
– Negizinen, el damýy úshin jylyna 4-5 paiyz ekonomikalyq ósim kerek. Biz kórip otyrmyz, qansha aqsha quiǵanymyzben, biz odan asyp kete almai jatyrmyz.
Demek, saiasi ózgerissiz, jańa reformalarsyz bul tsifrdy ózgerte almaimyz, bul naqty nárse. Sondyqtan jaqyn arada damimyz desek, onda bizge shuǵyl jańa saiasi alań qajet, jańa saiasi toptar qajet. Ony bári túsinip otyrǵan sekildi. Biraq keibir adamdardyń asyǵystyǵy, saiasi mádenietiniń tómendigi osyǵan teris áserin tigize me dep qorqamyn.
Óitip oilamaimyn
Osy suhbat sońyna qarai Aidos Sarymnyń jambasyna oń kele qoimaityn saýalǵa jaýap berýine týra keldi. Bul ótken prezidenttik sailaýaldy naýqan kezindegi jaitqa qatysty. Oǵan sózbe-sóz toqtala ketsek...
– Sailaý týraly sóz bolǵanda biylǵy prezidenttik sailaý kezeńine de toqtamai kete almaimyz. Osy sailaý ótkennen keiin eldiń Sizge negativ pikiri qalyptasty dep oilamaisyz ba?
– El degen kim?
– Endi áleýmettik jelilerde Siz týraly negativ pikirler jazyldy ǵoi...
– Ol el emes qoi...
– Jurt dep aitaiyqshy onda, solarda ózińiz týraly negativ pikir qalyptasty dep oilamaisyz ba?
– Iá, keibir jurt degen durys. Joq, óitip oilamaimyn...
– Sodan soń Qosanov komandasy qatarynda bolǵanyńyzǵa ókinbeisiz be?
– Birinshiden, men Qosanovtyń komandasynda bolǵan joqpyn. Men oǵan ót degen joqpyn. Men óz sharýalarymmen ainalystym. Sailaýdyń sońǵy kúni, daýys beretin kezde qasyna baryp, kómektesýge Rasýl ekeýmiz sheshim qabyldadyq. Boldy.
Ázirlegen Kámshat SÁTIEVA
