Qazaq ádebietiniń keńistigi Táýelsizdik tusynda erkin oilarmen tolyqty. Keńes imperiiasynyń keregesi ydyraǵan tusta eń aldymen oi erkindigi men sóz erkindigi óz qolymyzǵa tidi. Endi neni jazamyn dep emes, qalai jazamyn dep tolǵatar syn saǵat týdy. Biraq osy kezeń ádebietin synaýshylar, burynǵy klassikalyq ádebietti ańsaýshylar shoǵyry óte mol. Ondai pikirtalas áli de tolastaǵan joq.
1980 jyldardyń bel ortasynda ádebietke kelgen Esenǵali Raýshanov, Tynyshtyqbek Ábdikákimov, Gúlnar Salyqbai, Baýyrjan Úsenov syndy aqyndar, Asqar Altai, Júsipbek Qorǵasbek, Tursynjan Shapai, Talasbek Ásemqulov, Aigúl Kemelbai, Jańabek Shaǵatai bastaǵan jazýshylar 1990 jyldardyń «toqyraýynan» ótip, ózderin dáleldegender sapynda bolsa da, olar Táýelsizdik kezeńindegi jastardyń qatarynda atalmaidy. Ádebietke dál Táýelsizdik tusynda kelgen Maraltai Raiymbekuly, Ádil Botpanov, Jaras Sársek, Ámirhan Balqybek, Didar Amantai, Nurjan Qýantaiuly, Dáýren Qýat, Talǵat Eshenuly, Baýyrjan Babajan, Tanagóz Tolqynqyzy, Rahat Qosbarmaq sekildi 30-dan astam jas ártúrli salada eńbek ete júrip, ózderiniń shyǵarmashylyqtarymen ádebi ortany moiyndatqandar sanalady. Bulardyń ádebiettegi basty ereksheligi – erkindik pen bostandyqty jyrlai otyryp, ulttyq ádebi simvoldardy qaita tiriltýleri dep baǵalaityndar bar. Onyń ishinde, buryn jyrlaý túgil, aitýǵa tyiym salynǵan tarihi aqtańdaqtardy jyrǵa qosyp, olardy qaita jańǵyrtýy da sóz bolady.
[caption id="attachment_19174" align="alignright" width="186"]
Shahanov shyndyǵy
Táýelsizdik tusynda Shahanovshyldyq ádebi oqyrmandardyń negizgi trendi boldyq desek qatelespeimiz. Shahanovty oqý, onymen «aýrý» áli de bar. Keńes odaǵy kezinde bastalǵan úrdis áli jalǵasyn taýyp keledi. Buǵan Shahanov shyǵarmashylyǵynyń ózindik erekshelikteri, onyń qoǵam týraly pikirleri de yqpal etkeni shyndyq.
Ol únemi «óz shyndyǵyn joǵaltyp alǵandardan qaýipti eshkim joq» degen tujyrym jasap, kerek kezinde halyqtyń sózin sóilemei, «ústeldiń astyna jasyrynǵandardy» jany súimeitindigin óleńimen de, sózimen de eske salyp otyrady. Bul sóz – bir qaraǵanda jattandy siiaqty, biraq aqynnyń oilaý júiesine salsańyz, shynaiy pikir ekenine kóz jetkizesiz.
Eger Táýelsizdikten burynǵy 10 jyldyqqa nazar bólseńiz, Muhtar Shahanov eldiń eń kúrdeli isterine aralasqan, Jeltoqsan kóterilisiniń aqiqatyn álemge pash etken, qazaq tiliniń memlekettik til mártebesin alýyna airyqsha úles qosqan azsandy, kei sátterde jalǵyz kúresken jandardyń biri ekenin bilesiz.
Eger Shahanov bolmaǵanda, Jeltoqsan kóterilisiniń shyndyǵy keshirek, Keńes odaǵynyń qabyrǵasy qaqyraǵanda baryp ashylýy da múmkin edi.
[caption id="attachment_19175" align="alignright" width="141"]
Shahanov – kúrdeli álem. Adýyndy aqyn qairatkerlikke jetý jolynda nebir baspaldaqty basyp ótti. Onyń aspandaǵan shaǵy da, dáýirlegen tusy da, bilikke jaqpai, shetqaqpai kórgen kezi de kóp. Biraq, halyq Shahanovty umytqan joq, umytpaidy da.
Qazaqtyń «sary» shaly
Qazaq elin týǵanym dep sanaǵan, qazaq tilin ana tilinen artyq meńgergen, qazaqtyń «sary» shaly Gerold Belger bu dúniemen qoshtasqanda kóptegen ziialy qaýym ókilderi «qazaqtyń rýhy men dúnietanymyn tereń meńgergen qazaq dúnieden ótti» dep aitqan edi.
Óziniń 81 jyldyq ǵumyrynda 90-ǵa jýyq kitap jazǵan, myńdaǵan maqalanyń avtory Geraǵań óte eńbekqor, opyryp jumys isteitin. Ózin qazaqtyń bir bólshegi sanaǵanymen, báribir mentalitetinde nemis ultyna tán qasietterdiń basymdyqqa ie ekendigin qaitalaýdan jalyqpaityn.
Tipti «qazaqstandyq ult» týraly ideia kóterilgende de oǵan ynty-shyntymen qarsy bolyp, «men – nemis, sen – qazaqsyń» dep shegelegen edi. Ol úsh tildi erkin meńgerdi, úsh tilde jazdy, úsh ulttyń ókili bola bildi.
Abai men Geteni salystyra otyryp, eki ult oishylynyń ortaq, qabysatyn sátterin asa utymdy jetkize bilgen, qazaq tiliniń máiegin, mánerin biletin asa bir qurmetti aqsaqalymyz edi. Ókinishtisi sol, ulttyń uly «menin» túsingen, oǵan bir kisidei jany ashyǵan Geraǵańdai aqsaqaldarymyzdyń sirep ketkeni.
Tómende Geraǵańnyń Táýelsizdik pen Abai týraly aitqan eki pikirin usynyp otyrmyz. Bular tarihta qalǵan pikirler.
***
« Táýelsizdik ideiasyn men qýana quptaimyn, bul men úshin bostandyq! Birinshi kezekte, rýh erkindigi, biik adamgershilik erkindigi. Biz buǵan áli qol jetkize almai otyrmyz. Bizde birinshi kezekke jannyń emes, tánniń qalaýyn shyǵardyq. Tym esepshil bolyp kettik. Bul – qaýipti»
***
«Qazaqstanyma men tek jaqsylyq tileimin. Ári Abaidyń kózqarasyn basshylyqqa alamyn. Abaidan artyq qazaqty synaǵan eshkim joq. Abaidan artyq ashy da, ózekjardy pikirdi eshkim aitqan joq. Resei týraly ashy sózdi Dostoevskiiden, Lermontov pen Saltykov-Shedrinnen ózge eshkim aitqan joq. Olar buny otanyna degen uly mahabbat jeteginde jasaǵan edi».
[caption id="attachment_19176" align="alignright" width="276"]
Abaidy tanydyq pa?
«Shynynda, bizdiń keibir ziialylarymyz Abaidy bilmei turyp maqtaidy, Abaidan eskertkish, ǵibadathana jasaidy. Rasynda maqsat – Abaidy qolpashtaý emes, meńgerý, ony túsiný, uly oishyldyń álemine, dúnietanymyna ený bolý kerek. Ári Abai álemine ideologiiasyz barý qajet» degen marqum Áýezhan Qodar bolatyn.
Baǵasyn bildik pe, joq pa, ol da suraq... Qazaq oiynyń bir úlken asqary edi, jaryqtyq.
Eki tilde birdei jazatyn Áýezhan Qodar jazýshylyqtaǵy jańa tolqynnyń ókili edi. Jazýshynyń qalamynan «Týǵan kún», «Aqedildiń anty» pesalary (1986), «Qanatty órnek» (1990), «Abai (Ibrahim) Qunanbaev» jinaǵy (1996), «Eske almaý sheńberi» (1998), «Qazaq ádebietiniń tarihyna sholý» (1999) kitaby, «Qanaǵat qaǵanaty» jinaǵy (1994) týdy.
Ol qazaq tiline E.Zamiatinniń «Attila» dramasyn, M.Haidetter, H.Gasettiń filosofiialyq eńbekterin, Shvitterstiń óleńderin, al orys tiline Abai, Maǵjan, J.Jaqypbaev shyǵarmalaryn aýdarǵan.
Jazýshy bala jasynan múgedek boldy. «Men tórt jasymnan aýyrdym, – dep jazdy ózi bul týraly. – Keiin munyń poliomelit degen naýqas ekeni anyqtaldy».
Mine, osyndai aýyr taǵdyrly talantty qalamgerdiń ómirden ótkenine tamyz aiynda 1 ai toldy. Ol ár kezde qazaq ultynyń múddesi úshin eńbek etti jáne ony eshkim joqqa shyǵara almaidy. Máselen, kózi tirisinde Áýezhan Qodar bizdiń basylymǵa «úsh tuǵyrly til ideiasyna» qatysty óz pikirin bildirgendi.
«Men bul ideiany qoldamaimyn. Óitkeni ony asyǵys sheshim dep sanaimyn. Buǵan qosa ol bilim berý júiesine áldeqandai dúrmek ákeletin siiaqty. Bul reforma eń aldymen qazaq tiliniń damýyna qaishy. Qazaq tilinde bilim berýge kedergi bolady», – degen edi jazýshy.
Sońǵy suhbatynda jazýshy ózin qazaq tiliniń bolashaǵy qatty alańdatatyny ári keminde on jasqa deiin bala óz tilinde bilim alý qajettigin jaqtaitynyn jetkizgen bolatyn.
[caption id="attachment_19177" align="alignright" width="289"]
Talasbek fenomeni
Táýelsizdik tusynda, ásirese ómiriniń sońǵy jyldary óndire jazǵan qalamgerdiń biri - Talasbek Ásemqulov. Onyń oilary men pikirleri, shyǵarmalary, maqalalary rezonans týdyrdy. Ol mádeniettanýshy, dáýlesker kúishi, ádebi zerger, jazýshy, kinodramatýrg retinde ózin moiyndatyp qana qoiǵan joq, qoǵamdyq ortanyń kózqarasyn qaqqa jaryp, únemi oily pikirge júgindirdi. Talasbek fenomeni - birjaqtyly emes, kóp qyrly.
Búginderi ekrandalyp, eldiń suranysyna ie bolǵan "Birjan sal", "Qunanbai" filmderinen bólek, onyń "Tumar padisha", "Kókbalaqtyń ólimi" sekildi kinostsenariileri qaldy. Budan bólek ushan-teńiz murasy, zertteýge den qoiǵan taqyryptary da igerilmedi. Eger kózi tiri bolsa, ol búginderi Kenesary han, Bógenbai batyr jaiynda kinostsenarii jazar edi, odan bólek tarihi bastaýlardy da tereńirek súzgiden ótkizýge tyrsar edi.
Onyń eren bilimine, kenen oiyna qaramastan, unatpaityndar, jek kóretinder de kóp edi. Ol ózi de moiyndai turyp moiyndaǵysy kelmeitinderdi, oqi otyrym, "oqyǵam joq..." deitinderdi "qazaq qoǵamynyń bir aýrýy" dep baǵalaǵan bolatyn.
Shynymen de, qazir Talasbek joq, onyń ornyna shyraqshy bolar rýhani kemeldilik ekiniń biriniń basyna buiyrmasy belgili ǵoi...
[caption id="attachment_19178" align="alignright" width="150"]
«Altynkópirlikter»
Belgili aqyn, Memlekettik syilyqtyń iegeri Temirhan Medetbek osy býyn ókilderine arnaiy tolǵamdy maqala arnaǵan. Ol osy býyndy «Altynkópirlikter» dep ataǵan bolatyn. Iaǵni, keshegi ádebiettiń 1960-1970 jyldardaǵy «altyn dáýirin» Táýelsizdik tusynda jalǵastyryp, ádebi kóshti jańa ǵasyrǵa bastaǵan topty aǵalyq iltipatpen alqaǵany edi.
Aqyn poeziiada jarqyrap kóringen jastardyń shyǵarmalaryna jeke-jeke toqtalyp, olarǵa joǵary baǵa beredi ári olardyń boiyndaǵy erkindik súigish qabiletterin ashyp kórsetedi.
[caption id="attachment_19179" align="alignleft" width="217"]
Osy toptyń ishinde eldiń aýzyna aldymen iligetin aqynnyń biri – Maraltai Raiymbekuly. Onyń shyǵarmashylyǵy buǵan deiin talai talqylaýǵa sep boldy. «Poeziiaǵa Maraltai jańa lep ákeldi ári onyń ár jyrynda burynǵy saryn men búgingi jańashyldyq birdei qabysqan» dep baǵalaýshylar kóp. Belgili mádeniettanýshy, ádebietshi Áýezhan Qodar jýyrda jazǵan Maraltai týraly maqalasynda bylai dep oi órbitken.
«Maraltai poeziiasy – qazaq poeziiasynyń ábden kemeldengeniniń belgisi. Sebebi onyń poeziiasynda romantika joq, tek qana tragediia. Onyń poeziiasynda Tólegenniń ekpini bar da, romantikasy joq, Jumekenniń oishyldyǵy bar da, didaktikasy joq, Muqaǵalidyń lirikalyq náziktigi bar da, ańǵaldyǵy joq, Ótejannyń qiturqylyǵy bar da, qytymyrlyǵy, ózimshildigi joq».
Maraltai Raiymbekuly «Ai-Nur», «Ai», «Kentavr» sekildi birneshe jinaqtyń avtory, Memlekettik «Daryn» syilyǵynyń, odan ózge de kóptegen marapattyń iegeri.
Onyń poeziiasy týraly zertteý eńbekter, arnaiy maqalalar jii jaryq kórgenine qaramastan, synshylardyń keibiri iri epikalyq tynysy keń týyndy jarata almaǵanyn jáne sońǵy kezde pýblitsistikalyq saryndaǵy oda jyrlarǵa áýes bolyp júrgenin aityp, synap ta jatady.
[caption id="attachment_19180" align="alignright" width="232"]
Osy býynda jii sóz bolatyn, ádebietsúier qaýym men jastar shoǵyry aýzynan tastamaityn esimniń biri – ómirden erte ozǵan aqyn Ámirhan Balqybek. «Synǵan sáýleniń shaǵylysýy», «Metamorfoza», «Qasqyr Qudai bolǵan kez» sekildi jyr jinaqtary men tanymdyq kitaptardyń avtory qoǵamdyq oidyń óresin kóterýge ólsheýsiz úles qosqan qazaq ádebietiniń sanaýly erýditteriniń biri. Ámirhan – poeziiasy men tanymy tereńge súńgigen, qalamyn qazaq jáne túrik tarihynyń ádebi nusqalaryn jasaýǵa, sony tereńirek túsindirip, ult rýhyn janýǵa arnap ótken qalamger. Ol óz eńbekterinde «tarihty taný – ultty taný, tarihy joq ulttyń – ózi de joq» degen printsippen ómir súrdi. Onyń keibir oi-bailamdary jii pikirtalasqa ulasyp, ártúrli ortanyń talqylaýyna tústi. Ásirese, aqynnyń Shyńǵys han taqyrybyndaǵy zertteýleri keiin búkil jazýshylar ortasy men tarihshy ǵalymdardyń oi talqysyna usynylyp, áli kúnge deiin daý-damaiǵa ulasyp keledi.
[caption id="attachment_19184" align="alignleft" width="194"]
«Altynkópirlikterdiń» ishinde óziniń qońyr poeziiasymen ádebi ortany moiyndatqan Jaras Sársek – kóp daý-damaiǵa berilmei, óndirip jazyp júrgen aqyndardyń biri. Jaras poeziiasy týraly tolǵaǵan synshylar onyń poeziiasy ashyq oiǵa emes, jumbaq jaratylysqa, qońyr áýenge úiir ekendigin aitady. «Júregimniń ishindegi júregim», «Túnemel», «Kúbir», «Kózsúzgen» sekildi óleńderi oqyrmandy tereń oiǵa jetelep, taza poeziialyq kóńil-kúige, sana shúńetine bastaitynyn aitqan jón.
Taǵy bir aqyn Ardaq Nurǵazyuly – qazaq poeziiasyn álemdik keńistikke shyǵarýǵa talpynyp júrgen daryn iesi. Onyń óleńderi qytai, aǵylshyn, nemis, orys tilderine aýdarylǵan. Óleńderinen zamandyq ádebi úlgi – postmodernistik saryn menmundalaityn aqynnyń jyrlaryn oqyrman túgil, ádebi ortanyń ózi «jatsyna» qabyldap jatady. Biraq Ardaq poeziiasyn pir tutatyn jastar shoǵyry mol. Onyń ádebi maqalalary men taldaýlary jastar arasynda suranysqa ie.
[caption id="attachment_19181" align="alignleft" width="166"]
«Totyqus tústi kóbelek»
Ádebiet synshylary únemi poeziia men prozany salystyrýǵa qumar. Olardyń deni osy jyldary poeziia damyp, proza toqyrap tur degen bailam jasaǵanymen, jańa proza jasaýda ózindik orny bar qalamgerler az emes. Dáýren Qýat, Nurjan Qýantaiuly, Mádina Omar sekildi qalamgerler osy toptyń beldi ókilderi deýge bolady. Solardyń biri – «Totyqus tústi kóbelek», «Qasterle meni», «Qarqaraly basynda», «Mahambet filosofiiasy» sekildi kitaptardyń avtory, Memlekettik «Daryn» syilyǵynyń iegeri, jazýshy Didar Amantai.
[caption id="attachment_19182" align="alignright" width="171"]
Didar prozasy burynǵy súrleýge túspegen, jańasha jol izdegen shyǵarmalarǵa toly. «Shaiyr men Shaitan», «Totyqus tústi kóbelek» syndy birneshe romanymen, kóptegen áńgimelerimen óziniń ádebi álemdegi sony izin qalyptastyrdy deitinder men kerisinshe pikir aitatyndar da kóp. Onyń shyǵarmalaryn jastar jaǵy bir kezderi jata-jastana oqyǵany da jasyryn emes. Sol shaqtarda qazaq prozasynda «Didarsha jazý» úrdisi qalyptasty. Onyń pálsapalyq tolǵamdary da oqyrman qaýymdy beijai qaldyrǵan emes. Shyǵarmalary túrik, frantsýz, orys, mońǵol, korei, qytai tilderine aýdarylǵan.
«Jańaǵasyrlyqtar»
[caption id="attachment_19185" align="alignright" width="203"]
[caption id="attachment_19199" align="alignleft" width="146"]
«Altynkópirlikterden» keiin, iaǵni 2000 jyldardyń basynan beri ádebi ortaǵa bir shoǵyr jas keldi. Bul kez – jyr músháiralarynyń jii ótip, ádebi ortanyń qaita serpile bastaǵan tusy edi. Jáne dál osy kezde «altynkópirlikter» ádebi ortanyń «negizgi quramyna» enip, túrli sharalardy óz qoldaryna alǵan shaq bolatyn. Bul qatarda Qalqaman Sarin, Baǵdat Múbárak, Yqylas Ojai, Lira Qonys, Erlan Júnis, Serik Saǵyntai, Ularbek Nurǵalym, Almas Temirbai, Baýyrjan Qaraǵyzuly, Yrysbek Dábei, Aiagúl Mantai, Ómirjan Ábdihalyq,Ularbek Dáleiuly, Maqsat Ramazan, Nurlan Habdai, Esbolat Aidabosyn, Hamit Esaman, Beibit Sarybai, Aqberen Elgezek, Darhan Beisenbekuly, Tólegen Mellat, Serik Boqan, Quralai Omar sekildi jastar ár aimaqtan lek-legimen kelip, Almaty men Astanaǵa shoǵyrlana bastady.
[caption id="attachment_19183" align="alignleft" width="123"]
Qazir ádebi ortada bulardyń deni birneshe kitaptarymen tanylǵan.
Jańaǵasyrlyqtardyń basty ereksheligi nede? Osy suraqqa áli kúnge tushymdy jaýap berilgen emes. Biraq jastardyń «túsiniksizdigi» men «túńilýge beiim» jyrlaryn synaýshylar arakidik kezigip qalady.
[caption id="attachment_19190" align="alignright" width="152"]
Erlan Júnis poeziiasy týraly jyly pikir jii aitylyp, ony «intellektýaldy poeziianyń ókili» dep sipattap jatady. Yqylas Ojaidyń tarihi saryn men ulttyq mýzykany sóz ónerinde ádemi úilestiretini, Yrysbek Dábeidiń erkin uiqasqa qurylatyn oi men áýez iirimderi, Aqberen Elgezektiń oqyrman qiialyna salmaq salar «birtúrli» jyrlary, Baýyrjan Qaraǵyzulynyń arnasynan asa shalqyǵan shabytty shýmaqtary «jańaǵasyrlyqtar» poeziiasynyń san alýan nusqalyǵyn aishyqtai túsetini baiqalady.
Al prozada Lira Qonys pen Aiagúl Mantai, Maqsat Ramazan, Ómirjan Ábdihalyq, Darhan Beisenbekuldarynyń shyǵarmalary týraly jii jazylyp júr. Sońǵy kezderi oqyrman qaýym Lira Qonys pen Aiagúl Mantaidyń oilary men áńgimelerindegi bútindikke yqylas bildirip, shyǵarmashylyqtaryna qyzyǵýshylyq tanytatyny baiqalady.
