Qazir Alakól aimaǵynda sýarmaly alqap kólemi 34 myń gektardy qurasa, sonyn 25 myń gektary ǵana igerilýde. Onyń da 5,7 myń gektaryn jaiylymdyq pen shabyndyq quraidy. Toǵyz myń gektar jer iesiz jatyr. Kezinde 39 myń gektar jerge erkin jetken sý qazir 25 myń gektar jerdi sýarýǵa jetpeidi. Nege? Al shyndyǵyna kelsek Alakól aimaǵyndaǵy sýarmaly egistik kólemi 17,7 myń gektar ǵana.
Sý jetispeýiniń basty sebebi, kezindegi sýlandyrý júiesi joiylǵan. Ol kezde aýdandyq sýlandyrý júiesi ár shapyashylyqqa tiisinshe sýdy bólip beretin jáne bul mólsher qatań saqtalatyn. Al sharýashylyqqa kelgen kezde sý bir ortalyqtan retteletin.
Sovhoz muraby ár brigadaǵa, ár zvenoǵa, tipti ár alqapqa kólemine sáikes sý bólip beretin. Shý da, daý-damai da joq, jumys óz yrǵaǵymen júrip jatatyn. Ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldary qoǵamdyq formatsiia ózgerip, jer jeke menshikke ótip, egistik alqabynyń eshqandai qaitarymy bolmaǵan kezde jer qaraýsyz, iesiz qaldy.
Sol kezeń «qazannan qaqpaq ketse, itten uiat ketedi» degen shaq edi. Sý bóletin gidroqurylǵylar, qaqpaqtar tegis julynyp, Qytaiǵa metall synyǵy retinde satyldy. Sý aǵatyn beton naýalar ustaǵannyń qolynda, tistegenniń aýzynda ketti.
Qazir Úsharal qalasyndaǵy jekemenshik dúkender men keńselerdiń aldyndaǵy toǵandardy shegendegen de osy naýalar. Keibir pysyqtar iri naýalardyń betonyn soǵyp úgitip, ishindegi temir torlaryn kádege jaratty.
Osylaisha, milliondaǵan aqsha jumsalyp, el igiligi úshin jasalǵan júieni taǵylyqpen talqandady. Biraq ta bul áreketi úshin eshkim jazalanǵan joq. Kerisinshe urlyǵynyń «igiligin» kórdi.
Aýdandaǵy sharýashylyqtarda 260 shaqyrym jerasty kanaldary bolǵan edi. Osy kanaldardaǵy gidranttar ár alqapqa mólshermen sý bólip, ylǵaldy únemdeýge aitarlyqtai yqpal etetin-di.
Jer ieleri ózinen tómengi diqanǵa sý bermei, ózi meldektei ishý úshin jer asty qubyryn tas, kirpish, temir tastap bekitip tastady. Qaityp ony tazalaǵan eshkim joq. Al endi osyny nadandyq deimiz be, jaýyzdyq deimiz be?
30 jyldan beri sharýashylyq ishindegi birde-bir aryq, tazalanǵan joq. Aryqtardyń tabany kóterilip, arnasyn aǵash basyp ketti. Osy ýaqyt aralǵynda shybyq berenege ainaldy. Endi ony tazalaý qiiamettiń qaiymyna ainalyp otyr.
Qazirgi adamdar sý alýdyń ońai jolyn taýyp alǵan. Bas aryqtyń óz jeriniń tusyndaǵy naýany búiirden tesedi de bir qulaq sý aǵyzyp alady. Al endi osy sýdy uqsatyp, jerin sýarsa bir sári ǵoi. Ainaldyrǵan eki gektar jońyshqasyna sýdy salady da ózi sol kúni kezek baǵýǵa nemese bazar aralaýǵa ketedi. Sý bei-bereket dalaǵa aǵady. Tómendegi elge sý jetpei jaǵalasyp jatady. Aýdandyq deńgeidegi oligarhtar 1000 gektarǵa deiin soia sebedi. Sýdyń basynda nemese keýde tusynda otyrǵan bul «myqtylar» ózinen keiingi otyrǵan «sorlylarǵa» sý bermeidi.
Jalpy Alakólde sý belisi retke keltirilmegen. Saǵada otyrǵandar jerin segiz ret sýarsa, etektegiler eki ret sýarýmen shekteledi. Bireý shash-etekten paidaǵa shyǵady, bireýdiń eńbegi esh, tuzy sor bolady.
Al aýdandaǵy sý sharýashylyǵy kommýnaldyq kásiporny bul máseleni retteýge asyǵar emes. Ondaǵylar men sýdy sharýashylyqqa deiin jetkizip berdim, «ary qarai ne kylsa, so qylsyn» deidi.
Alakólde sýdyń suraýy joq siiaqty. Eginshiler sýdy paidalanady, biraq sýdyń aqshasyn tóleýge kelgende sarańdyǵy ustap qalady. Jaraidy, sýdyń qyzyǵyn kóre almai, egistigin eki-aq ret sýarǵandarǵa túsinistikpen qaraiyq, al kúzde milliondaǵan tenge paida kórip otyrǵan millionerler nege aqshasyn ýaqytynda tólemeidi? Bul biz úshin úlken suraq bolyp tur.
Serikqazy ShÁRIPOV, Almaty oblysy.
