Erlan Saǵadiev tizginin ustap otyrǵan Bilim jáne ǵylym ministrligi «Qazaqstan Respýblikasyndaǵy joǵarǵy jáne joǵarǵydan keiingi bilim berý mamandyqtarynyń klassifikatory» degen qujatynyń jańa nusqasyn 01,02,2017 j. qoldanysqa engizdi. Atalǵan qujattyń «Bakalavriat mamandyqtary» degen 7.1. bóliminde qazaq tili jáne qazaq ádebieti mamandyǵy atymen joq. Onyń ornyna «Muǵalimderdi tilder men ádebiet boiynsha daiarlaý» (Podgotovka ýchitelei po iazykam i literatýre) dep jazylǵan. Sóitip, BjǴM «Qazaq tili» men «Qazaq ádebieti» mamandaryn daiyndaýdan bas tartypty. BjǴM-nyń bunysyn qalai túsinýge bolady? Saǵadiev myrzanyń ministrliginiń qazaq ultyn, tilin joiýǵa baǵyttalǵan bastamasyna narazylyq bildirip Qazaqstannyń bir qaýym ǵalymy Aqordaǵa hat jazypty.
Elbasynyń ózi ultymyzdyń ádebietindegi jaýharlardy, rýhani muralardy, tildi, dildi túgendep jatqanda mundai mamandyqtardan bas tartý kimge kerek boldy? Biz únemi moiyn soza kóz súzetin Batystyń Garvadynda, Oksfordy men Kembridjinde Saǵadiev myrza kereksiz dep tapqan «ádebiettaný», «lingvistika», «tarih», «shyǵystaný» degen pánder oqytylady. Ministr Saǵadiev myrza Ahmettiń álippesin «óltirip» bolyp, endi memlekettik tilge shúilikkeni qalai?
MEMLEKETTIK TIL – QAZAQ TILINEN BASQA QANDAI TIL BOLÝY MÚMKIN?
Aigúl Ismaqova, Filologiia ǵylymdarynyń doktory, professor:
– Bir aita keterlik másele, mamandyqtar tizbeginde «Aýdarma isi, ilespe aýdarma» degen bar. Bul filologiia – ádebiettaný men tiltaný salasynyń biri. Ony bólip alý arqyly Bilim jáne ǵylym ministrligi endigi kezekte tek aýdarmashylyq mamandyqty ǵana daiarlaityn bolyp otyr. Qazaq tili, qazaq ádebieti, ádebiettaný, túrkitaný, shyǵystaný tárizdi ǵylym salalary qaida qaldy? Tipti bul qujatta filologiia degen sóz joq. Osy rette mynadai zańdy saýal týyndaidy: filologiia salasyn basqa tilderdiń aýdarmashylaryn daiarlaýmen ǵana shektep tastaǵanmyz qalai? «Tilderdi oqý», «Ádebiet pen lingvistika» mamandyqtaryna toqtalaiyn. Álemdik ǵylymi klassifikatoryndaǵy «Filologiia, Literatýrovedenie, Lingvistika» degen ataýlar joiylǵan. «Ádebiet pen lingvistika» dep pán retinde atalǵanymen beriletin dáreje – «Tiltaný» delingen. Sonda qai eldiń, kimniń ádebieti oqytylmaq? Nege qazaq ádebietiniń aty atalmaidy? «Izýchenie rodnogo iazyka» degende kimniń týǵan tilin oqytý kózdelip otyr?
Memlekettik til – qazaq tilinen basqa qandai til bolýy múmkin? Túsinemin, orys tili, aǵylshyn tilderin oqytý – zamannyń qajettiligi. Biraq atalǵan tilderdiń óz otandary bar. Memlekettik qazaq tili men onyń kórkem shejiresi – qazaq ádebietin bilim berý júiesinen osylaisha ysyryp tastaý arqyly biz táýelsizdigimizge qiianat jasap otyrǵandaimyz. Elimizde qazaq tili men qazaq ádebietiniń keleshegi bulyńǵyr bolyp turǵanyn osyndai qujattan-aq baǵamdai berseńiz bolady.
Byltyr Qazaq tarixy, Qazaqstan tarixy degen mamandyqtar joiylǵan kezde tarihshylar dál osyndai kúi keship edi. Endi mundai jaǵdai ádebietshilerdiń, qazaq filologtarynyń aldynan shyqqanda, ult ǵylymyna tóngen qaýipti aitýdy azamattyq paryzym dep esepteimin. Memlekettik til men ult ádebieti, elimizdiń tarixymen birge táýelsizdigimizdiń, ult qaýipsizdiginiń negizgi tiregi emes pe? Eger osylai ketetin bolsa, endigi urpaq kúni erteń qazaq ádebieti túgili qazaq tiline de zar bolǵaly tur.
Kórshiles Resei elinde bul ǵylym salasy ornynda tur. Olar mundai qadamǵa biz siiaqty bara qoimaityny aidan anyq. Sebebi ár memleket úshin onyń tili – ult tutastyǵy men qaýipsizdiginiń máselesi. Ministrlik raiynan qaityp, bul qujat ózgertilmese qazaq tiliniń bolashaǵy týraly oilaýdyń ózi qiyn. Táýelsizdik kezde memlekettik tildi jáne ol tildegi ádebietti joǵary oqý oryndarynyń klassifikatoryna engize almasaq, bul elimizge abyroi ápermesi anyq.
BUL ÓZ ANAMYZDY BASQA TEPKENDEI ÁREKET
Ulan Erkinbai, Qazaq Gýmanitarlyq zań ýniversiteti, Qazaq tili jáne jalpy tilder kafedrasynyń meńgerýshisi:
– XX ǵasyr basynda til men ádebi muralarymyzdy taný kásibi deńgeige kóterildi dep qýandyq. Ádebi, syni, estetikalyq pikirlerdiń tórkini san ǵasyrǵa ketse de kásibi ádebiettanýdy biz alashtyqtardan bastap júrmiz. Osyny aityp, A.Baitursynulynyń “Ádebiet tanytqyshyn” kásibi ádebiettanýdyń basy dep Máskeýde baiandama jasaǵanymda: yzaǵa býlyǵyp, júzderin qyzǵanyshtyń oty sharpyp, birer professor men birqansha dotsenttiń zaldan shyǵyp ketkeni áli esimde. Sondaǵy qyzǵanyshtarynyń mazmuny: “Tomoshevskiiden bir jyl, Bahtinnen úsh jyl buryn keshendi teoriialyq eńbek jazatyn, kto on takoi Baitýrsynov” bolatyn. Ol 2003 jyl bolatyn. Mundai qasiettti dodaǵa meni baǵyttaǵan Z.Ahmetov, Z.Qabdolov, A.Isimaqova, K.Syzdyqov, F.Fatkýllin syndy bir shoǵyr ziialylar edi. Men ol kisilerge máńgilik qaryzdarmyn. Álemdegi eń sulý, eń taza mamandyqqa baýlyǵany úshin.
Al qazirgimiz ne? Ras, qazir “Qazaq filologiiasy”, “Qazaq tili men ádebieti” mamandyǵy asa modnyi emes shyǵar. Ony moiyndaimyz. Ondai ýaqytsha modnyilyqqa qyzmet etetin mamandyqtar emes olar. Eki mamandyq ta halyq danalyǵymen, sóz atty qundylyqpen, rýh atty qasietpen tikelei jumys jasaidy. Búgingi jáýdiregen qazaqy qundylyǵymyzdyń shyraqshysyna ainalǵan osy sala mamandary qazir kisi músirkerlik halde. Asylynda, barlyq mamandyqtardyń negizgi quraly sóz. Mátin.Qisyn. Qundylyq. Aty atalǵan dúnieler búgingi ministrlik qajetsiz sanap otyrǵan eki mamandyqtyń negizgi nysany. Sondyqtan, bul mamandyqty esh talqysyz qysqartý múmkin emes. Kerisinshe, jańa formatta túrlendirip qundylyǵyn arttyrýdy el bolyp aqyldasýymyz kerek. Áitpese, óz anamyzdy basqa tepkendei áreket qoi bul…
Nurgeldi Ábdiǵaniuly
