Qurban aitta qurban shalýdyń úkimi qandai?
Hanafi mázhabynda qurban aitta shamasy jetkenderge qurban shalý – ýájip.
Ýájiptiginiń dálelderi:
Allah Taǵala Quran Kárimde: «Namaz oqy jáne qurban shal» (Káýsar, 108/3), – dep ámir etip, qurban shalýdyń ýájiptigin bildiredi.
Paiǵambarymyz (s.a.ý.) «Kimde-kim múmkinshiligi bola tura qurban shalmasa, bizdiń namaz oqityn jerimizge jaqyndamasyn!» – dep buiyrǵan. Árine, bundai qatań eskertý, kem degende, qurban shalýdyń ýájiptigin bildirse kerek.
Paiǵambarymyzdyń (s.a.ý.) «Qurban shalyńdar! Óitkeni, ol Ibrahim ákelerińniń súnneti», – deýi qurban shalýdyń ýájiptigine teris emes. Óitkeni, súnnet – «joly» degen maǵynany bildiredi. Iaǵni, bizge ýájip bolǵan qurban shalý – Ibrahimniń (a.s.) jalǵasa kelgen joly degen maǵynany meńzeidi.
Qurban shalý kimderge ýájip?
Qurban shalý belgili bir adamǵa ýájip bolý úshin tómendegi sharttar kerek.
- Musylman bolý
- Qurban ait ýaqytynda jolaýshy bolmaý
- Negizgi qajetterden tys nisap mólsherindegi qarjyǵa ie bolý. Nisap mólsheri – 85 gramm altyn nemese osy qunǵa teń keletin aqsha. Zeket ǵibadaty siiaqty qurbannyń ýájip bolýy úshin nisap mólsherine jetken malǵa bir jyl tolý shart emes.
Qurban shalǵan ýaqytta mindetti túrde niet etý kerek. Óitkeni, maldy ǵibadat úshin soiatyny siiaqty, tek qana etin paidalaný úshin de soiýǵa bolady.
Qurban qai ýaqyttan bastap shalynýy tiis?
Qurban shalýdyń ýaqyty qurban aittyń birinshi kúni ait namazynan keiin bastalyp, aityń úshinshi kúni aqshamǵa az ýaqyt qalǵanǵa deiin jalǵasady. Úzir sebepterge bailanysty qurban ait namazyna bara almai qalǵan adamnyń, namaz oqyp bolatyndai ýaqyt ótkennen keiin qurbanyn shala berýine bolady. Paiǵambarymyzdan (s.a.ý.) qurban shalýdyń ýaqytyna bailanysty birneshe hadis riýaiat etilgen. Bárá ibný A’zibtiń riýaiaty boiynsha: «Allahtyń Elshisi (s.a.ý.): «Bizdiń bul kúnde alǵashqy jasaityn – isimiz namaz oqý, sosyn qaityp kelip, qurbanymyzdy shalý. Kim osylai istese bizdiń súnnetimizge ergeni. Al kimde-kim budan buryn qurbanyn shalatyn bolsa, bul qurbanynyń otbasyna berilgen etten aiyrmashylyǵy joq. Bunyń qurban bolýy múmkin emes», – delingen. Basqa bir hadiste: «Kimde-kim namazdan buryn qurbanyn shalsa, qaitadan shalsyn», – dep, namazdan buryn shalynǵan maldyń qurbandyqqa eseptelmeitinin eskertedi.
Qurbandyqqa qandai maldar shalýǵa bolady?
Tek qana qoi, eshki, siyr jáne túie maldaryn ǵana qurbandyqqa shalýǵa bolady. Qurban retinde shalynatyn qoi jáne eshki kem degende bir jasar, siyr eki jasar, túie bes jasar bolýy kerek. Alty-jeti ailyq kepe qozy bir jasar qoi siiaqty semiz, etti bolsa, qurbandyqqa shalýǵa jaraidy. Qoi men eshkiniń erkegin, siyrdyń urǵashysyn shalǵan abzal. Elik, arqar siiaqty ańdar men taýyq, qoraz, qaz, úirek siiaqty qustar qurban retinde soiylmaidy.
Birigip qurban shalýǵa bola ma?
Qoi nemese eshkini tek qana bir adam qurban retinde shala alady. Al siyr nemese túieni iaǵni, iri qarany bir kisiniń jalǵyz ózi úshin shalýyna bolatyn siiaqty jeti kisige arnap, ortaq shalýlaryna bolady. Qurbandy ortaqtasyp shalǵan ýaqytta árbir adam qurban shalý nietimen ortaqtasýy kerek. Bir kisi qurban úshin, al ekinshi bir kisi tek qana etin alý nietimen ortaqtassa, shalynǵan mal barlyq ortaqtar úshin qurban bolyp eseptelmeidi.
Qurbandyqqa qandai maldar jaramaidy?
Paiǵambarymyz (s.a.ý.) qurbandyqqa jaramaityn mal týrasynda: «Soqyrlyǵy anyq belgili soqyr, aýrýy belgili aýrýshań, (júre almaityndai dárejede) aqsaqtyǵy belgili bolǵan aqsaq jáne jiligi kórinetindei óte aryq maldar qurbandyqqa jaramaidy» (Tirmizi, Adahi, 5), – degen.
Hanafi mázhabynyń ǵalymdary hadiste aitylǵan qurbandyqqa jaramaityn maldardaǵy kemshilikterge qias (salystyrý) jolymen basqa da kemshilikterdi qosqan. Ol kemshilikter mynalar:
- Bir kózi soqyr
- Soiylatyn jerge jete almaityn dárejede álsiz
- Qulaǵy nemese quiryǵy týmadan joq nemese basym bóligi kesilgen
- Tisteriniń kóbi túsip qalǵan
- Emshekteriniń basy julynyp qalǵan
- Bir múiizi nemese ekeýi de túbinen synǵan
Qurban shalýy ýájip bolǵan kisiniń qurbandyq malynda atalmysh kemshilikterdiń bireýi satyp alǵannan keiin paida bolsa nemese alǵan maly ólip qalsa, qaitadan qurbandyqqa jaraityn mal satyp alyp shalýy kerek. Al ózine qurban shalý ýájip bolmasa da, saýap úshin shalýdy niet etken kedei adamnyń satyp alǵan qurbanynda bir kemshilik paida bolsa, sol maldy shala beredi. Tipti, qurban shalýy ýájip bolmaǵan kedei adam boiynda kemshiligi bar maldy satyp alyp, qurban retinde shalýyna bolady. Óitkeni, kedei adamnyń shalǵan qurbandyǵy – nápil qurban. Nápil ǵibadatta keshirim bar.
Qurban shalýda basqa bireýge ókildik berýge bola ma?
Qurbandyq malyn múmkinshiligi bolsa, moinyna ýájip bolǵan adamnyń ózi shalǵany abzal jáne saýaby mol. Biraq basqa bireýge ókildik berýine de bolady. Qurban shalýy ýájip kisi basqa bir adamdy telefon arqyly nemes hat siiaqty joldarmen óziniń ornyna basqa adamdy ókil retinde qurban shalýy úshin taǵaiyndai alady. Ókilge «meniń ornyma qurban alyp, shal» dep aitylǵan ýaqytta, ókil sol adamnyń atyna qurban alyp shalady. Hz. Álidiń (r.a.) Paiǵambarymyzdyń (s.a.ý.) ornyna ókil retinde qurban shalǵany jóninde riýaiat bar.
Qurban maly qalai shalynady?
Qurban retinde shalynatyn maldy qinamaý úshin, ótkir pyshaq qoldaný kerek. Maldy soiý úshin jerge jatqyzǵannan keiin pyshaqty kóz aldynda jalaqtatyp, qairaý – mákrúh. Al, qinamai soiý – súnnet. Paiǵambarymyz bir hadisinde bylai deidi: «Maldy baýyzdaǵan ýaqytta jaqsylap baýyzdańdar. Kimde-kim mal soisa, pyshaǵyn jaqsylap qairasyn jáne tezirek baýyzdap maldy rahatyna qaýyshtyrsyn» (Mýslim, Said,57).
Qurban retinde shalynatyn mal qubylaǵa qarata jatqyzylyp, duǵa retinde myna aiat oqylady:
{إِنَّ صَلَاتِى وَنُسُكِى وَمَحْيَاىَ وَمَمَاتِى لِلَّهِ رَبِّ ٱلْعَٰلَمِينَ لا شَرِيكَ لَهُ}
«Inna salati ýa nýsýki ýa mahiaia ýa mámáti lilláhi Rabbil ‘alamina lá shárika láh» (Anǵam, 6/162). «Kúmánsiz meniń namazym jáne basqa ǵibadattarym, ómirim de, ólimim de búkil álemderdiń Rabby Allah úshin. Onyń esh serigi joq». Odan keiin:
{الله أكْبَرُ, الله أكْبَرُ, لا إلَهَ إلاَّ اللهُ وَ اللهُ أكْبَرُ, الله أكْبَرُ وَ لِلَهِ الْحَمْدُ}
«Allahý ákbar, Allahý ákbar lá ilaha illallahý, ýAllahý ákbar, Allahý ákbar ýa lillahil-hamd», – dep tákbir aityp, «Bismillahi, Allahý ákbar» – dep baýyzdalady. Tek qana qurbannyń iesiniń ǵana «Bismillahi, Allahý ákbar» – deýi jetkilikti emes. Qurbandy baýyzdaǵan adam da «Bismillahi, Allahý ákbar» – deýi kerek. Ádeii umytpastan «Bismillah» dep aitpasa, qurbannyń etin jeýge bolmaidy. Óitkeni, Allahtyń aty aitylyp, baýyzdalmaǵan maldyń etin jeý – haram. Qurbannyń iesi qurbandy baýyzdaiyn dep jatqan qasaptyń qolynyń ústine qolyn qoiyp, birge baýyzdasa, ekeýiniń de «Bismillah» dep aitýlary kerek. Soiylatyn mal qurban nietimen baýyzdalý kerek. Maldyń jany shyqqannan keiin baryp qana terisi sypyrylady. Jany shyqpai jatyp basyn kesip alyp tastaý nemese terisin sypyrý – mákrúh.
Qurbandyqqa shalynǵan maldyń qandai aǵzalary jelinbeidi?
Eti jelinetin maldyń jeti múshesi jelinbeidi. Ol – haram.
- Maldan aqqan qan
- Erkektik múshesi
- Urǵashylyq múshesi
- Erkek maldyń jumyrtqalar
- Ettegi bezder
- Zár torsyǵy
- Ót
Qurbandyqqa shalynǵan maldyń eti men terisi qalai úlestiriledi?
Bai bolsyn, kedei bolsyn qurban aitta shalǵan qurbandyǵynyń etin jeýine bolady. Qurbandyqqa shalynǵan maldyń etin úsh bólikke bólip taratý – mustahap. Bir bóligi – týǵan-týys, kórshilerine bai bolsa da syiǵa tartylady, ekinshi bóligi – kedei jáne muqtaj adamdarǵa, úshinshi bóligi – óziniń otbasyna, bala-shaǵasyna beriledi. Biraq shalynǵan maldy túgeldei kedei-muqtajdarǵa taratýǵa bolatyny siiaqty, túgeldei óziniń otbasyna qaldyra alady.
Allah Taǵala Quran Kárimde qurbannyń eti týrasynda bylai deidi: «Qurbannyń etinen ózderiń jeńder ári miskinder men kedeilerge jegizińder» (Haj, 22/28).
Paiǵambarymyzdyń (s.a.ý.) shalǵan qurbanynyń etin qalai taratqandyǵy týrasynda Ibný Abbas bylai dep riýaiat etti: «Paiǵambarymyz (s.a.ý.) shalǵan qurbandyǵynyń úshten birin – otbasyna, úshten birin – kedei kórshilerine, qalǵan úshten birin sadaqa retinde taratatyn».
Ýájip bolsyn, nápil bolsyn qurbandyqqa shalynǵan maldyń etin, terisin, siraq-basyn jáne sútin satý – mákrúh. Qurban malynyń atalmysh bólshekteri satylǵan jaǵdaida quny kedeilerge sadaqa retinde beriledi. Qurbanǵa shalynǵan maldyń eshqandai bólsheginen qasaptyń aqysy retinde tóleýge bolmaidy. Hz. Álidiń bylai degeni riýaiat etildi: «Allahtyń Elshisi (s.a.ý.) túieler qurbandyqqa shalynǵan ýaqytta basynda turýymdy jáne terileri men júnderin taratýymdy ámir etti. Olardyń eshbir nársesin qasap aqysy retinde berýge maǵan tyiym saldy. «Qasap aqysyn biz ózimiz beremiz» (Mýslim, Haj, 348), – dedi.
Qurbandyqqa shalynǵan maldyń terisin kedeilerge, qaiyrymdylyq qorlaryna berýge bolady.
Qurbandyqqa arnaiy mal alyp soimai, ornyna sol qurbannyń qunyn aqshalai sadaqa retinde kedeilerge berýge bola ma?
Qurbandyqta qan aǵyzý negiz bolǵandyqtan mal soiyp, qan aǵyzbasa, qurbandyq mindeti moinynan túspeidi.
Kóz jumǵan kisi úshin qurban shalýǵa bola ma?
Ólgen kisi óziniń atyna qurban shalýdy tapsyryp ketpese de, saýabyn ólige baǵyshtaý nietimen qurban ait kúnderinde qurban shalýǵa bolady. Shalǵan qurbanynyń etinen jeýine ruqsat. Biraq óliniń tapsyryp ketken ósietin oryndaý nietimen shalǵan qurbanynyń etinen jeýge bolmaidy. Etin tolyq sadaqa retinde taratý kerek.
Aqiqa qurbany dep qandai qurbanǵa aitylady?
Jańa týylǵan sábidiń basyndaǵy shashyna «aqiqa» – delinedi. Allah Taǵalanyń násip etken perzentine shúkir retinde shalynatyn malǵa da «aqiqa» qurbany delinedi. Aqiqa qurbanyn sábidiń týylǵan kúninen bastap, baliǵat jasyna tolǵanǵa deiin shalýǵa bolady. Biraq sábige jeti kún tolǵanda shalý – abzal.
Sábidiń týylǵanyna jeti kún bolǵanda aty qoiylyp, shashy alynady. Alynǵan shashtyń salmaǵynda altyn nemese kúmisti sadaqa retinde berý – súnnet. Qurbannyń da sol kúni shalynýy – mustahap. Paiǵambarymyz (s.a.ý.) eki nemeresi Hz. Husain men Hasan úshin aqiqa qurbanyn shalǵany riýaiat etiledi. Qurban aitta qurbandyqqa jaraityn maldar aqiqa qurbanyna da jaraidy. Qyz balalar úshin de aqiqa qurbanyn shalady. Aqiqa qurbanynyń iesi etinen jeýine jáne basqalarǵa sadaqa retinde taratýyna bolady. Aqiqa qurbanyn shalar kezde: «Bismillahi, Allahý ákbar. Allahym, bul seniń rizalyǵyń úshin shalynǵan pálensheniń aqiqa qurbany» – delinedi.
Názir qurbany degen ne?
Kóńilin kópten kúpti etken bir isi oryndalǵanda ia bolmasa bylai da bir maldy shalam dep musylman balasynyń Allah Taǵalaǵa ýáde berip, sol ýádesiniń ýaqyty kelgende shalatyn maly «názir qurbany» dep atalady. Mysalǵa, aýyryp jatqan adam osy aýrýymnan aiyqsam, bir qoidy qurbandyqqa shalamyn dep niet etse, aýrýynan aiyqqan jaǵdaida, bir qoi shalýy – ýájip.
Názir qurbanyna shalynǵan maldyń etinen, shalǵan adamnyń ózine, balalaryna, nemerelerine jáne áke-sheshesine tipti ata-ájelerine jeýge bolmaidy. Túgeldei sadaqa retinde kedeilerge taratylýy tiis. Shalynǵan qurbannyń bir bólshegi atalmysh adamdar tarapynan jelingen jaǵdaida sol jelingen bólshektiń qunyn kedeilerge taratý kerek.
Derekkózi: muslim.kz
