Keide sol toptarda tý ustap júrgender de ózderiniń kim úshin, ne úshin jalaýlatyp júrgenderin túsinbeitin, tipti, túsinýge tyryspaityn sekildi. Oilanýǵa da erinshek. Keibiriniki jalań uran, aqyldyń azdyǵy, keibiriniki ashyq saýda, salqyn esep. Qyryq-pyshaq bólinis, qym-qýyt qaishylyq. Bir-birin moiyndamaidy, ańdidy, aryz jazady. Oq atýǵa deiin baryp jatyr. Endi bir jaǵyńda ákesin óltirgen, balasyna kóz súzgen, áielin órtep jibergen silimtikter.
Eriksiz, esińizge Dostoevskiidiń keiipkerleri túsedi. «Aǵaiyndy Karamazovtar» qudaisyzdyq ideiasy qaida aparatynyn kórsetken edi. Biz qazir adamdy óltirýge ruqsat beretin tas júrek, dogmat Qudai ideiasymen betpe-bet keldik. «Albastylar» sotsializmdi jeleý qylǵan qaraqshylardyń qandy bolashaǵyn boljaǵan edi. Biz qazir ártúrli nárseni syltaýratyp, urysqa kirgen neshe túrli «albastylardy» kórip júrmiz. Tarihtan belgili, Stavroginder túbinde eldi ońdyrǵan joq. Al qazirgi, bizdiń ainalamyzdaǵy Stavroginderge tipti ońai ǵoi. Qaǵaz taratý, jinalys jasaý shart emes. Olardy sarbazdar ózderi izdep keledi, áskerler lek-legimen ózderi qosylady. Qazirgi soǵys, adamnyń jany men aqyl-oiy úshin tartys feisbýk pen instagramda júrip jatyr. «Pýblika deńgeiine jetpegen» (T.Ásemqulov) tutynýshy halyqtyń oilanýǵa murshasy joq. Oisyzdyqtan, saraptyń joqtyǵynan ár týdyń astyna jinalyp alyp yryldasyp ótip jatqan ómir. Al siz damyǵan bolashaq týraly aitasyz.
Oilaý, saraptaý, aqiqatyna jetý buqaranyń quzyryndaǵy sharýa emes. Ár kezde tirshilik aǵymyn elekten ótkizip, syǵyndysyn usynatyn sýretkerler: rejisserler, sýretshiler, jazýshylar edi. Qazir bolsa orys klassikterindei «Kim kináli?» «Qaitpek kerek?» degen suraqtarǵa jaýap beretin (bolmasa sol suraqtardy saýatty qoia alatyn) qubylys kóre almai turmyz. Bylai qarasań, arsyl da gúrsil, qaishylyqtyń ortasy, súbeli proza jasaýǵa taptyrmaityn ýaqyt. Biraq ádebiettiń tamyr soǵysy baiaý. Aǵa býyn bererin berdi, óz qatarymyz «kúnkóris qamymen júrmiz» deidi. Syltaý emes.
Demek, bizdiń sanamyz kózimiz kórip turǵan oqiǵalardy sińirýge shaban. Amerikada Tsýkerbergter men Snoýdender otyzyna jetpei bir býynnyń bet-beinesine ainaldy. Olar týraly kitaptar shyǵyp, kinolar taralyp jatyr. Demek, búgingi oqiǵa súzgiden ótýde. Biz refleksiiaǵa berilip, aýylda ótken balalyq shaǵymyzdy eske túsirip otyrǵanda zaman ózgerip ketti. Apta burynǵydai sozylmaidy, ai degen sát qana, jyl degen kózdi ashyp-jumǵansha. Ýaqyt zýlaidy, ómirdiń qarqyny da zymyrap barady.
1960-70-jyldardaǵy «derevenskaia» nemese «aýyl prozasynyń» zańdy murageri 1990-2000 jyldardaǵy qala prozasy bolýǵa tiis edi. Azdaǵan ushqyndary boldy, tendentsiiaǵa ainalmady. Oianaiyq, aýyldy qansha ańsaǵanmen, qazaq budan bylai da ýrbanizatsiialana beredi. Qańǵyp júrse de qalada júredi. Tipti, qalada ma, aýylda ma – ol da mańyzdy emes. Aityp otyrǵanymyz – zamandastyń jandúniesindegi ózgerister, tóńkerister, qozǵalystar. Orta – onyń fony ǵana. Túk joq edi demeimiz. Jastarda talpynys bar, osy baǵyttaǵy birdi-ekili shyǵarmany kózimiz shaldy. Biraq onyńyzda zertteý jetispeidi, kabinette otyryp alyp, qyzyl sózdi kópirtip, qiialmen jazǵanyń qazir eshkimdi eliktirmeidi. Aǵa býynda Muhtar Maǵaýinniń birer jyl buryn bestseller bolǵan «Jarmaǵy» rýhani maidannyń bir shebin kórsetken edi. Ózge qanshama tartystar, sýasty aǵystar bar. Mysaly, Tynymbai Nurmaǵambetovtiń «Meshkei» degen povesin eske alyńyz. Meshkeide qazaqtyń eń nashar qasietteri qordalanǵan: qomaǵailyq, ataqqumarlyq, jalqaýlyq… Sondyqtan, ol tragediialyq keiipker. Siz ony osy túk kórmegen, teksiz, maqtanshyl qalpy úshin aiyptai da almaisyz. Tek qana aiaisyz. Materialdyq tapshylyq pen rýhani jadaýlyqta dúniege kelýi – onyń talaisyz taǵdyry ǵana. Ol ony suramaǵan, odan qashyp qutyla da almaidy. Ashqaraqtyq onyń geninde bar. Sondyqtan da ol, kenet basyna baq qonyp, otyrǵan jerinen munai atqylasa da, qulqynyn toltyrýdan basqa rahatty bilmeidi. Basqalar órkeni ósip jatqanda bul jei berdi, jei berdi… Aqyry, jarylyp óldi. «Ái, baiqa, jarylyp ketpe». Tynekeńniń eskertýi ǵoi bul.
[caption id="attachment_20565" align="alignright" width="206"]
Biraq bul qansha jerden ǵajap kitap bolsa da, qalanyń qazaǵy odan aitarlyqtai áserlenbes edi. Óitkeni, ol, bul tildi túsinbeidi. Aýyldyń qazaǵy tushynyp oqyp, keńkildep kúlip, jany jadyraǵan mátin qalanyń qazaǵyna jat bolyp qalǵan. Basqa jurttyń qalasynda da, aýylynda da bir halyq. Bizde ekeýi eki ǵalamshardan kelgen siiaqty. Qany men geni bir bolsa da, rýhaniiaty, qundylyqtary, ómir salty múlde bólek. Moiyndaiyq, qala men aýyldyń býdandasýynan jańa bir násil dúniege keldi. Biz osy násildi zertteýimiz kerek. Óitkeni, tartystyń bári – sonyń júreginde.
Kúder úzbeimiz. Kútip júrmiz. Dostoevskiige suranyp turǵan zamanda bizden de bir Dostoevskii shyǵatyn shyǵar.
Ásiia BAǴDÁÝLETQYZY
Derekkóz: "Egemen Qazaqstan"
