Iá, osylai dep Jer daýy talqysy kezinde ashqan aýzymyzdy jinap úlgermegen edik, keshe ǵana Qytaidan bir top saliqaly da qaltaly Qytai jigitteriniń kele jatqanyn, olar otbasy qurý úshin qazaq qyzdaryn alatyndyǵy týraly jarnama burq etti. Jarnamadaǵy derekke súiensek, Qytai jigitteriniń aiaǵy áli bizdiń jerdi baspaǵan, biraq kelmei jatyp, olar jar izdep, aldyn ala jar salyp jatyr.
«18-40 jas aralyǵyndaǵy basy bos qyzdar! Beijiń turǵyny, boidaq er jigitke turmysqa shyqqyńyz kele me? Bizge habarlasyńyz. Beijińniń dókei jigitter toby Astanaǵa otbasyn qurý úshin kele jatyr. Arnaiy birneshe sharalar daiyndalyp jatyr. Er adamdar baqýatty ómir súredi, eýropalyq bilimi bar, aǵylshyn, orys tilderin jetik meńgergen», — delingen Facebook áleýmettik jelisindegi «Doska obiavlenii Almaty, Astana» tobynda jariialanǵan habarlandyrýda.
Sonda bul netken asyǵystyq deseńizshi?.. Búkil ǵumyrlyq serikti osylai op-ońai taýyp, eshqandai sezimsiz otbasyn qurýǵa asyqqan Qytai jigitteriniń ne oilaǵany bar, ózi?..
Marqum bop ketken senator Iran Ámirov 3-4 jyl buryn Májilis qabyrǵasynda jer daýy máselesi kóterilmei turǵan kezdiń ózinde: „Jienderimiz jelkege shyǵyp, eldikten aiyrylýymyz múmkin„ dep dabyl qaqqan. Sol kezdiń ózinde senator jalǵan nekeni zań júzinde aýyzdyqtai almai otyrǵandyqtan Qytailar kóptep Qazaqstan azamattyǵyn alyp jatyr dep ashynyp edi.
Saiasatker munyń saldary Qazaqtyń eldigi úshin úlken qaýip dep salǵan.
2014 jylǵy statistika boiynsha, Qazaqstanda júrgen Qytai azamattarynyń sany 300 myńnan asyp ketken. Onyń 99 paiyzynyń joǵary bilimi bolmaǵan. Al Qazaqstan azamattyǵyn alyp alǵan Qytai sany 5 myńǵa jetken.
Mine, bul kórsetkish aldaǵy jyldary ulǵaimasa azaimasy anyq. Óitkeni 10 mlrd dollar qaryz alǵan Qazaqstan Qytaimen birneshe jobany júzege asyrýǵa kelisimin berip qoiǵan. Sonyń biri – aýylsharýashylyǵy jerlerin igerý. Jerdi igerip qana qoimai, olar ony uzaq merzimge jalǵa almaqshy da. Mine, osy tus qoǵamnyń narazylyǵyn burq etkizip, Jer kodeksindegi jalǵa berý týraly normalarynyń qyzmetin ýaqytsha toqtatqan-tuǵyn.
Qytai diasporasy kóbeise, olar bilikke talasady
Qytaitanýshy, tarih ǵylymdarynyń doktory Nábijan Muhamethanuly Qytai qansha investitsiia quisa, sonyń árbiriniń astarynda saiasi mán bar dep sanaidy. Onyń pikirinshe, Qazaqstandaǵy aýylsharýashylyǵy jerin igeremiz degen jái sebep qana, onyń astarynda qytailardyń qazaq qyzyna úilenip, osy arada kóbeiý týraly pasyq piǵyl bar.
— Shekarany anyqtap, belgileý merzimi 1998 jyly aiaqtalǵanymen, Qytaidyń oqýlyqtarynan osy kúnge deiin Balqashtyń mańy, Qazaqstannyń ońtústik-shyǵysy Qytaidyń ata-babasynyń jeri degen tusy alynǵan joq. Bul Qytaidyń jasyryn imperiialyq jospardan bas tartpaǵanyn bildiredi. Endi olar ony qaitse de júzege asyrýǵa tyrysady. Bunyń ult úshin qandai qaýip-qater alyp keletini aitpasa da belgili.
Endi «Qytaiǵa jerdi igerýdiń qajeti qansha?» degen saýal tóńireginde áńgime qozǵasaq. Menińshe, esh qajeti joq. Tek olar jerdi igeremiz dep kelip, osynda qazaq qyzyna úilenedi, olardyń balasy Qazaqstanda týyp, Qazaqstannyń azamaty bolady. Iaǵni, jerdiń zańdy qojaiynyna ainalady. Bul Qazaqstandaǵy qytai diasporasynyń sany 30-40 paiyzǵa deiin artýyna alyp kele alady. Máselen, buryn Vetnam men Qytai arasynda qaqtyǵys boldy. Ne úshin? Sebebi, Vetnamdaǵy qytai diasporasy bilikke talasty. Sondyqtan bul táýelsizdigimizge úlken qaýip tóndiredi.
Sheteldik jumysshy kúshin zańmen shekteý kerek
Qytai sońǵy jyldary qarqyndy damyǵanmen, onda ekologiialyq máseleler óte kóp. Odan kóptegen aýrýlar tarap jatyr. Sondyqtan olarǵa jer kerek, — deidi ǵalym.
Saiasattanýshy Dos Kóshim úlken ókinishke urynbas úshin dereý arada zań qabyldap, Resei sekildi sheteldik jumysshy kúshin shekteý kerek dep sanaidy.
— Qytailardyń qazaq jerine kóptep kelýi bizdiń ultqa úlken apat ákeleri sózsiz. Byltyr Resei syrttan keletin jumys kúshin shektedi. Onda qazir sheteldik jumyskerler sany halyqtyń bir paiyzynan aspaidy. Bizge de osyndai bir bastama kerek. Biz muny Jer reformasy boiynsha ulttyq komissiianyń otyrysynda usynǵan da bolatynbyz.