[caption id="attachment_28664" align="alignright" width="267"]

Olar kimder?
Úmitkerlerdiń jalpy sany 25-ke jetken. Ózin ózi usynýshylar da, belgili bir partiialardyń atynan túsýshiler de mol. Dese de, negizgi talas tómendergi tórt úmitkerdiń arasynda bolady deidi qyrǵyz aqparattary.
Birinshisi, «Respýblika - Ata-jurt» partiiasynyń lideri, burynǵy prem-er-ministr, aty shetelge de tanymal milliarder Ómirbek Babanov.
Ekinshisi, qazirgi premer-ministr, Atambaev jaqtap otyrǵan Sooronbai Jeenbekov.
[caption id="attachment_28665" align="alignleft" width="192"]

Úshinshisi, «Aq-Shýmkar» partiiasynyń basshysy, Qyrǵyzstannyń búgingi bilikke qarsy oppozitsiialyq toby túgelge jýyq qoldap otyrǵan Temir Sariev.
Tórtinshisi, «Onýgýý-progress» partiiasynyń tóraǵasy Baqyt Torobaev.
Sarapshylar osy tórt kandidat arasyndaǵy báseke qazannyń 15-inde ótetin sailaýdyń kórigin qyzdyrady dep boljap otyr. Babanov óziniń aqshasyna sengenimen, onyń saiasi elita arasynda bedeli tym joǵary emes kórinedi. Al Jeenbekov bolsa qyrǵyz elitasy men saiasi belsendiler arasynda «senimsiz tulǵa» qatarynda atalatyny baiqalady. Sebebi ol búgingi biliktiń «týyndysy». Qyrǵyz aǵaiyndar Atambaevtyń sońǵy jyldary bilikten ketpeý úshin túrli amal-sharǵy oilastyryp, ózine qarsy toptardy qýdalaýmen ainalysa bastaǵanyna narazy. Atambevtyń bedeli belgili saiasi qairatker, Qyrǵyzstandaǵy talai saiasi bulǵaq pen ótkelekterdiń basy-qasynda júrgen Ómirbek Tekebaevty tutqyndatyp, osy sailaýǵa qatystyrmai tastaǵany úshin tómendei túsken. Kezinde Bakiev elden qashqanda Otýnbaevanyń qasynda bolǵan, keiin Atambev bilikke kelerde oǵan óz ornyn berip, eldi sen basqar dep úmit artqan tulǵa osy – Tekebaev bolsa kerek. Tekebaev kúzdegi sailaýǵa qatysa almaidy. Biraq ony jaqtaityndar qazir Temir Sarievti qoldap otyr.
[caption id="attachment_28666" align="aligncenter" width="640"]

Qazaqstan úshin Qyrǵyzdaǵy sailaýdyń mańyzy
Jýyrda ǵana Qazaqstan Qyrǵyz Respýblikasyna 100 million dollar kómek berdi. Bul sheshimdi ár tarapqa júgirtip, qoldamaǵandar da, qoldaǵandar da kezikti. Shyn máninde, Qazaqstannyń kórshiles elge kómek kórsetýi quptarlyq is. Óser jurt kórshisiniń de baqýatty bolýyn kózdeidi. Qyrǵyz biz úshin strategiialyq áriptes qana emes, týysqan el. Olardyń tynyshtyǵy, damyǵandyǵy, tez qarqynda ósip-óngeni Qazaqstan úshin airyqsha mańyzdy. Kórshiń tynysh bolsa, uiqyń tynysh. Kórshiń ósip-órkendese, aimaqtyń damýyna yqpal etedi. Ortalyq Aziia jurtynyń birtutastyǵy, birligi erteńgi bolashaq úshin asa qajet.
Bizdiń el Qyrǵyzstandaǵy sailaýǵa beijai qaramaýǵa tiis. Olarǵa bilikti basshy kelse, elin ǵana emes, tutas úiektiń damýyna ózindik úles qosady. Qyrǵyzstandaǵy kez kelgen saiasi oqiǵa bizdi de ainalyp ótpesi anyq. Aqaev jáne Bakiev kezindegi saiasi janjal qyrǵyz halqyn saiasi turǵydan shyńdady. Árine, munyń zardabyn da tartpai qalǵan joq. Qarasha jurttyń sol kezderi Qazaqstan men Reseige aǵylǵanyn jaqsy bilemiz. Biraq, osy oqiǵalar qyrǵyzstandyqtardyń jeke kásipkerlikpen ainalysýyna, halyqaralyq saýdaǵa úirilesýine, shaǵyn ónerkásipti damytýyna ózindik septigin tigizdi. Eń bastysy, Qyrǵyzstan Ortalyq Aziiadaǵy demokratiialyq qundylyqty qalyptastyra bastaǵan el retinde ózderin álemge tanytty. Bul úrdis damýdy kózdegen barlyq memlekettiń basar joly desek te bolady. Revoliýtsiia emes, evoliýtsiia arqyly damimyz degen tujyrymnyń astarynda jaqsy maǵyna menmundalaǵanymen, demokratiialyq qundylyqtarǵa jetý úshin keibir elderdiń ishki jaǵdaiyna bailanysty belgili bir bodaý berýine týra keledi. Qyrǵyz halqy sol bodaýdy qanymen de, arymen de bergen jurt. Endi bul elge tynyshtyqpen qatar, ózderi qalyptastyrǵan qundylyqtardy odan ary damytýy asa kerek. Saiasi reformalardy jetildirip, adam quqy, sóz bostandyǵy, azamattyq erkindikti nyqtai túskeni aimaq úshin tiimdi. Atambaevty synaýshylar prezident sońǵy kezderde ózderi ázer jetken demokratiialyq qundylyqtarǵa qarsy sheshimder qabyldady dep sógedi. Olar kelesi prezident qazirgi jetken jetistikterin buzbai, osy baǵytta damýyna kepildik berse dep armandaidy. Qyrǵyz halqy bul armanyna jetedi dep bilemiz.
Biz úshin aimaqtaǵy saiasi reformany airyqsha erik-jigermen jasaǵan eldiń bolashaq prezidenti óz halqynyń maqsat-múddesin qorǵaityn tulǵa bolǵany qymbat.
[caption id="attachment_28667" align="alignright" width="336"]

Otýnbaeva kimdi qoldaidy?
Qyrǵyzstannyń Bakievten keiingi ýaqytsha prezidenti Roza Otýnbaeva hanym bilikten keterinde Atambaevqa zor úmit artatynyn málimdegen. Otýnbaeva Ortalyq Aziiadaǵy jalǵyz áiel prezident retinde tarihta qalatyny anyq.Ol Qyrǵyz elin saiasi reformaǵa bastaǵan kóshbasshy retinde de óz eliniń maqtanyshy bolyp qala bermek.
Otýnbaeva men Atambev ekeýiniń arasy qazir salqyn. Otýnbaeva búgingi prezidentti «avtoritarlyq rejimge» bui urdy dep sanaidy. Ol ózi bastaǵan ádil sailaý ótkizý, ornynan ýaqtyly kete bilý dástúrin ózgeler de saqtasa eken degen úmitin jasyrmai keledi. Tekebaev ustalǵanda ony qoldaýǵa shaqyryp, sotyna da birneshe márte kelgen Otýnbaeva qazirgi sailaýda Sarievti qoldaitynyn bildirip úlgerdi. Onyń sebebi de joq emes. Sariev premer-ministr (2015-16) bolǵan jylǵa jetpes ýaqytta óziniń iskerligin, tabandylyǵyn ári saiasi sheshimder qabyldaýǵa qaýqarlyǵyn tanytyp úlgerdi. Sondai-aq, Sarievtiń eń bastysy qyrǵyz halqy úshin jumys isteýdi maqsat tutatyndyǵyna riza. Buǵan deiin bolashaq prezidenttikke negizgi qarsylas sanalǵan Tekebaev tutqyndalǵan soń endigi úmitkerimiz kim degen suraqqa jaýap izdegen qyrǵyz saiasatshylary osy Sarievke toqtalyp otyr. Óitkeni, Sariev árqashan óziniń pikirin anyq jetkizip, óz ustanymynan taimaityndyǵymen elge tez tanyldy. Ol premer-ministr bolmai turyp-aq, Qyrǵyz Joǵarǵy keńeshtiń depýtaty bolǵan ári ártúrli qoǵamdyq keńester quryp, Qyrǵyz biliginiń ár satysynda shyńdalyp úlgirgen. Óziniń partiialastary bolsa Sarievti aitqan ýádesinde turatyn, árqandai saiasi oqiǵalar kezinde emotsiiaǵa berilmei, jan-jaqty taldaý jasap, Qyrǵyzstanǵa paidaly oily pikir aitatyn ári halyqaralyq qarym-qatynasta ysylǵan, Qazaqstan, resei sekildi elderdiń biligimen til tabysa bilgen tulǵa dep biledi.
Sariev Úkimetti basqarǵanda qandai is tyndyrdy?
Bar-joǵy bir jylǵa jeter-jetpes Qyrǵyz Úkimetin basqarǵan Temir Argenbaiuly Qyrǵyz halqy úshin birtalai ońdy ister jasaǵan. Halyq onyń qatań tártibi men minberden ashyq áńgime aityp, óziniń qyzmetkerlerin (ministrlerdi) kerek kezinde aiamai synap, jurtshylyqpen emin-erkin aralasqanyn unatatyny baiqalady.
Qyrǵyz aqparat quraldary eń basty isi dep tómendegidei birneshe mysaldy keltirgen.
Birinshiden, Sariev Úkimeti Ózbekstanmen aradaǵy shekara daýyn toqtatýǵa, eki eldiń yntymaǵyn nyǵaityp, ózara janjaldy boldyrmaýǵa, sol arqyly Qyrǵyzstannyń shekarasyn turaqtandyrýǵa kóp erik-jiger jumsaǵan. Ózbekstan men Qyrǵyzstan arasyndaǵy shekara daýy sonaý 1990 jyldardan beri biteýjara sekildi tolyq jazylmai keledi. Eki eldiń arasyndaǵy sýyq qarym-qatynas ár jaq úshin de paidaly emestigin bilse de, muny sheshýdiń jolyn tappai kele jatqany baiqalady. Endi ǵana Ózbekstannyń jańa prezidenti Shavkat Mirzieiaev osy isti ońdy sheshýdi qolǵa alyp otyr. Sariev búgingi kelissózderdiń bastamashylarynyń biri dep biletin jurt mol.
[caption id="attachment_28668" align="alignleft" width="208"]

Ekinshiden, Sariev kezinde Qyrǵyzstan Eýraziialyq ekonomikalyq odaqqa kirdi. Árine, bul qadamdy Qyrǵyz eliniń keri ketýi dep baǵalaǵandar da bar. Biraq Qyrǵyzstan úshin budan ońdy jol joq ekenin ýaqyt dáleldep otyr. Bul eldiń negizgi syrtqy ekonomikalyq bailanysy – Qazaqstan men Resei. Bul eki elsiz Qyrǵyzstannyń ekonomikalyq turǵydan damýy neǵaibyl. Bul eki elde Eýraziialyq ekonomikalyq odaqtyń negizgi oiynshylary. Qyrǵyzstan jeńil ónerkásibi dami bastaǵan el bolǵandyqtan óziniń taýaryn Eýraziialyq ekonomikalyq keńistikke erkin satýy kerek. Qazir Qazaqstan men Resei bazarynda Qyrǵyzstanda óndirilgen kiim-keshek, maqta-mata ónimderi kóptep satyla bastaǵan. Bul, eń aldymen, qyrǵyz óndirýshileri men saýdagerleriniń aýqattanýyna ashylǵan dańǵyl jol boldy. Odaqqa kirý arqyly Qyrǵyzstan óziniń jeńil ónerkásibin qorǵap qaldy deýge bolady. Bul osy el úshin asa mańyzdy edi.
Úshinshiden, eldegi jeke kásipkerlikti damytýǵa, týrizmdi qoldaýǵa kóp kúsh jumsady. Ásirese, Ystyq kólge baratyn halyqaralyq mańyzy bar joly jóndeý úshin Úkimetten qyrýar qarjy bóldirdi ári keibir sheteldikterge satylyp ketken pansionattardy qaitaryp alýǵa yqpal etti.
Tórtinshiden, Sarievti Resei men Qazaqstan biligi de qoldaityny baiqalady. Bul jaiynda qyrǵyz saittary jii jazyp júr.
Qyrǵyz sarapshylary budan ózge de kóptegen mysaldar keltirip, ony bolashaq prezident bolýǵa laiyq tulǵa dep baǵalap otyr. Onyń Úkimetti uzaq basqarmai, jumysynan bosaýy sebebi el aldyndaǵy bedeliniń kún sanap ósýimen túsindiriledi. Jurt sol shaqta Atambaevty emes, Sarievti jii aýyzǵa ala bastaǵan...
Túiin:
Sariev ózi bir sózinde men bailyq pen mansap úshin emes, elimniń bolashaǵy úshin qyzmet etkim keledi depti. Burynǵy Qyrǵyz tarihynda esimderi altyn áriptermen jazylǵan tulǵalar sekildi tarihta qalýdy kózdeitinin aita ketken ol: «Men arymnyń aldynda ant etemin: Qyrǵyz halqynyń baqyty úshin kúrespei qoimaimyn!» dep ýáde beripti.
T. ÓSKENBAI