Qylmystyq jaýaptylyq jáne onyń negizderi
I. Kirispe
II. Negizgi bólim
2.1. Qylmystyq jaýaptylyqtyń túsinigi
2.3. Qylmys quramynyń túsinigi jáne mańyzy
2.4. Qylmys jáne qylmys quramy
2.5. Qylmys quramynyń túrleri
Qorytyndy
Qosymsha
Paidalanǵan ádebietter tizimi
Kirispe
Meniń kýrstyq jumysymnyń taqyrybym «Qylmystyq jaýaptylyq jáne onyń negizderi». Bul taqyrypty zertteý barysynda ádebietter men basylymdardy qoldandym. Zertteý barysynda kelesidegidei taqyryptarǵa jiktep qarastyrdym:
• Qylmystyq jaýaptylyqtyń túsinigi
• Qylmystyq jaýaptylyqtyń negizderi
• Qylmys quramynyń túsinigi jáne mańyzy
• Qylmys jáne qylmys quramy
• Qylmys quramynyń túrleri
Kýrstyq jumysty jazýdaǵy ustanǵan maqsatym: qylmystyq jaýaptylyq jáne onyń negizderiniń túsinigin, qylmys quramynyń túsigi men mazmunyn jáne qylmys quramynyń túrlerin tolyqtai zertteý bolyp tabylady.
Sonymen qatar kýrstyq jumysymda tolyǵyraq bólimder boiynsha maǵlumattar aitylady. Bul kýrstyq jumys kóptegen qyzyqty maǵlumattardy qamtidy. Endi qysqasha málimdeme berip ketetin bolsaq:
Negizgi bólimniń birinshi taqyryby boiynsha qylmystyq jaýaptylyqtyń jalpy túsinigi, qylmystyq jaýaptylyqtyń mazmuny, sondai-aq qylmystyq jaýaptylyq sipatyna qarai jaza taǵaiyndalmaityn jáne jaza taǵaiyndalatyn qylmystyq jaýaptylyqqa jalpy túsinik berilgen. Qylmystyq jaýaptylyqtyń negizderi, qylmys quramynyń túsinigi, mazmuny jáne qylmys quramynyń elementterin ekinshi jáne úshinshi taqyryptarda qarastyrdym.
Negizgi bólimniń tórtinshi, besinshi taqyryptarynda qylmys jáne qylmys quramy jáne olardyń ózara bir-birimen tyǵyz bailanysty jáne bir-birimen uqsamaityn qylmystyq-quqylyq túsinikter ekendigi jaily, sondai-aq qylmys quramynyń túrlerin jan-jaqty qamtýǵa tyrystym.
Zertteý jumysymnyń maqsattary men mindetteri: Kýrstyq jumysymnyń maqsaty qylmystyq jaýaptylyqtyń negizderiniń, mánin, júiesin, maqsatyn, qaǵidalaryn tolyǵyraq ashyp, tolyq málimetter berý.
Zertteý jumysymnyń qurylymy: kirispeden, negizgi bólimnen, qorytyndy, qosymsha, paidalanǵan ádebietterden turady.
Zertteý páni: Qylmystyq quqyq.
2.1.Qylmystyq jaýaptylyqtyń túsinigi
Memleket óz azamattarynan konstitýtsiiada kórsetilgen belgili bir áleýmettik talaptardy qatań oryndaýdy talap etedi, ony oryndamaǵan rette azamattarǵa zańda kórsetilgen negizde moraldyq nemese quqylyq jaýapkershilik júkteledi.Quqylyq jaýapkershiliktiń ishindegi eń qatal túri qylmystyq jaýaptylyq bolyp sanalady.
Qylmystyq jaýaptylyq memlekettik zań shyǵarýshy organy arqyly qylmystyq jazalaý qaterimen tiym salynǵan qoǵamǵa qaýipti kináli túrde istelgen is-áreket úshin ǵana belgilenedi.
Adam qylmystyq jaýaptylyqqa istegen is-áreketterinde qylmystyq zańda kórsetilgen naqtyly bir qylmystyń quramy bolǵan jaǵdaida ǵana tartylady.Mysaly: tonaý, uryp-soǵý, densaýlyqqa qasaqana ortasha ziian keltirý, buzaqylyq, t.b.Munyń ózinde qylmystyq jaýaptylyq onyń is-áreketi naqty qylmys quramyn túzeitin qylmystyq quqylyq normalardy kináli túrde ǵana buzǵanda júzege asyrylady.
Iaǵni, qylmystyq jaýaptylyq bul qylmystyq quqylyq normany buzýdyń nátijesi, qoǵamǵa qaýipti is-árekettiń kórinisi bolyp tabylady.Qylmys istelmese qylmystyq jaýaptylyq ta bolmaidy.Qylmystyq zań boiynsha jazalaý qaterimen tiym salynǵan qoǵamǵa qaýipti is-áreketter úshin qylmystyq jaýaptylyq tek qana qylmys isteý arqyly keltirilgen ziiannyń kólemine, qylmystyń jasalý tásiline, kinániń nysanyna, qylmyskerdiń tulǵasynyń erekshelikterin eske ala otyryp júzege asyrylady.
Qylmystyq jaýaptylyq ózine tán erekshelegimen oqshaýlanǵan quqylyq jaýapkershiliktiń bir túri bolyp tabylady.
Qylmystyq jaýaptylyq - óziniń nysany, mazmuny jaǵynan memlekettik kúshteý máni bar jaýaptylyqtyń túri.Óitkeni memleket kez kelgen qylmysqa tiisinshe baǵa bere otyryp, ony istegen adamǵa memleket tarapynan zańda kórsetilgen kúshpen oryndalýǵa tiisti sharalardy qoldanýdy júzege asyrady.Iaǵni, qylmystyq jaýaptylyqtyń áleýmettik mazmunynyń ózi sol sýbektige qylmystyq jaýaptylyq júktei otyryp, memleket onyń istegen qylmysyn minep, oǵan zańdylyq baǵa beredi.
Qylmystyq jaýaptylyqtyń mazmuny (teris qylyqqa moraldyq saiasi baǵa berip mineý jáne memleket, qoǵam tarapynan qylmysyn betine basý) jáne zańdylyq (qylmys istegen adamǵa qoldanylatyn memlekettik kúshteý sharalary).Bular qylmystyq jaýaptylyqtyń mańyzdy, mándi eki bóligi bolyp tabylady.
Sonymen, qylmystyq jaýaptylyq dep- qylmys zańy boiynsha qylmys dep belgilengen naqty is-áreketti istegen adamdy memleket atynan onyń tiisti organdary arqyly mineýshiligin ( aiyptaýshylyǵyn) aitamyz.
Qylmystyq jaýaptylyq-qylmystyq quqylyq qatynas máselesimen tyǵyz bailanysty.Bul bailanys eki jaqty kórinis arqyly belgilenedi.Birinshiden, qylmystyq quqylyq qatynas qylmystyq jaýaptylyq siiaqty istelgen qylmystyń quqylyq zardaby.
Iaǵni, naqty qylmys jasalmasa qylmystyq jaýaptylyq ta, qylmystyq quqylyq qatynas ta joq.Ekinshiden, naqty qylmys jasalǵan ýaqyttan bastap qylmystyq jaýaptylyq, al munymen birge bir mezette istelgen qylmystyń saldarynan qylmystyq qubylys, iaǵni qylmystyq quqylyq qatynas paida bolady. Bul jerde istelgen qylmys zańdylyq fakt bolyp tabylady.Taraptardyń arasynda qylmystyń sýbektisimen (qylmys jasaǵan adammen) memlekettiń atynan ókildik alǵan organdardyń arasynda tiisinshe quqylyq qatynastar paida bolady.Qylmystyq quqylyq qatynas bir jaǵynan memeleket atynan ádil sottylyqty júzege asyratyn anyqtama, tergeý, prokýratýra, sot organdarymen, ekinshi jaǵynan qylymys istegen sýbektiniń arasyndaǵy qatynas bolyp tabylady.Bul qatynastar materialdyq mazmunǵa ie bolady.
Olar istegen qylmystyń faktisine qatysty:istelgen qylmystyń quramy qandai, kinániń nysany, dárjesi, qylmyskerdiń tulǵasy, bitken nemese bitpegen qylmys pa? Munda qylmysqa qatysý nemese qylmysqa janasýshylyq bolady ma jáne t.b.Sondai-aq jazany taǵaiyndaý nemese jazany ózgertý sharttary, jazadan bosatý siiaqty máselelerge bailanysty bolady.
Qylmystyq quqylyq qatynas is júrgizý quqyqylyq qatynastarmen tyǵyz bailanysty.Óitkeni, qylymystyq quqylyq qatynas qylymys isteý faktisine bailanysty bolady.Istelgen qylmys boiynsha ony qozǵaý, tergeý,sotta qaraý máseleleri qylmystyq is júrgizý quqylyq qatynastar arqyly damyp, júzege asyrylady.Bul qatynastar sýbektimen memlekettiń onyń ýákildigin júzege asyratyn organdar arasynda iske asyrylady.
Qylmystyq quqylyq qatynastar sýbektileri zań boiynsha airyqsha quqyqtar men mindetterge ie bolady.Qylmysker quqyqtyq qatynastyń obektisi bolyp tanylady.
Memleket qylmyskerdi jazalai otyryp, basqalardy qylymys isteýden saqtandyrady jáne sottalǵan adamdy túzeý maqsatyn júzege asyrady. Memlekettiń osy fýnktsiiasyn atqarý kezinde qylmyskerde memleketke óz kózqarasyn bildiretin qatynastyń sýbektisi retinde kórinedi.Mundai jaǵdaida memleket osyndai qatynastyń obektisi bolyp qalady.
Qylmystyq quqyqtyq qatynastyń paida bolýyn qylmystyq jaýaptylyqtyń júzege asyrylýy dep túsinýge bolmaidy.Tek sottyń aiyptaý úkimi zańdy kúshine engennen keiin ǵana qylmystyq jaýaptylyq júzege asyrylady.Sot aiyptyny kináli dep tani otyryp, qylmysker men memleket arasynda kináliniń qylmys jasaǵan ýaqytynan bastap qylmystyq quqyqtyq qatynastyń oryn alǵandyǵyn bekitedi.
Qylmystyq quqylyq qatynas memlekettiń jaza jónindegi quqyǵy men qylmyskerdiń tiisinshe qylmysytyń jaýaptylyǵyn kóterý mindettiligimen ǵana shektelip qoimaidy.qylmysAdamnyń qylmystyq jaýaptylyǵy oǵan sot taǵaiyndaǵan jazany óteýmen júzege asyrylady.ker tiisti úkimet organynyń kúshteý arqyly yqpal etetin obektisi ǵana emes, belgilibir quqyqtardyń sýbektisi de.Óitkeni jazalaý sharalary oǵan onyń jasaǵan qylmysynyń tabiǵatyna osy qylmysqa zańda belgilengen jazaǵa, iaǵni saktsiiaǵa, Qylmystyq kodekstiń Jalpy bólimindegi jaza taǵaiyndaý týraly erejelerge sai júzege asyrylady.Sondyqtan da qylmystyq quqylyq qatynas memlekettiń qylmysker jónindegi quqyǵyn belgilep qana qoimaidy, sonymen birge ádil sottylyqty júzege asyrýda daryndylyqtyń kepili retinde de kórinedi.
Iaǵni, onyń júzege asyrylýy jaza ótelip bolǵan soń joiylady.Biraqta qylmystyq jaýaptylyq barlyq ýaqytta da jazany óteý retinde júzege asyrylmaidy.Mysaly, qylmys jasaǵan adam anyqtalmady delik.Mundai rette qylymystyq quqyqtyq qatynas (qylmys istegen adam men memleket arasyndaǵy) júzege aspaidy.Qylmys jasaǵan kináli adamegerde ol aýyr qylmys jasaýmen bailanysty bolsa, qylmystyq jaýaptylyqqa jáne jazaǵa tartylady.Biraqta qoldanyp júrgen qylmystyq jazaǵa sáikes barlyq ýaqytta da qylmys jasaǵan adamǵa jaza taǵaiyndalýy mindetti emes.Mysaly, Qylmystyq kodekstiń 68- babynyń 1,2-bólikterinde «qylymys belgileri bar áreket jasaǵan adamdy eger sot isti qaraǵan kezde jaǵdaidyǵ ózgerý saldarynan ol jasaǵan áreket qoǵamǵa qaýipti emes dep tanylsa, sot qylmystyq jaýaptylyqtan bosatylýy múmkin».
Birinshi retkishigirim nemese ortasha aýyrlyqtaǵy qylymys jasaǵan adamdy, eger ol adamnyń odan keiingi múltiksiz minez-qulqyna bailanysty is sotta qaralǵan ýaqytta ol qoǵamǵa qaýipti dep eseptele almaityndyǵy belgilense, sot qylmystyq jaýaptylyqtan bosatý múmkin delingen.osy bapta qylmystyq jaýaptylyqtan bosatý negizi kórsetilgen.Al Qylmystyq kodekstiń 74- babynyń 1-bóliginde: «kishigirim jáne ortsha aýyrlyqtaǵy qylmysy úshin sottalǵan adamdy, eger jazany óteý órt nemese kezdeisoq apat, otbasynyń eńbekke jaramdy jalǵyz múshesiniń aýyr naýqastanýy nemese qaitys bolýy nemese bpasqada tótenshe mán-jailarynyń saldarynan sottalǵan adam nemese onyń otbasy úshin onyń jazasyn óteýi asa aýyr zardapqa ákelip soqtyrýy múmkin bolsa, sot jazadan bosatýy múmkin» dep kórsetilgen.Munda qylmystyq jazadan bosatýdyń negizi ǵana kórsetilgen.Sonymen qylmystyq jaýaptylyq óziniń sipatyna qarai jaza taǵaiyndalatyn jáne jaza taǵaiyndalmaityn bolyp ekige bólinedi.Jaza taǵaiyndalmaityn qylmystyq jaýaptylyq aiyptaýshylyq faktisimen aiaqtalady.Al jaza taǵaiyndalatyn qylmystyq jaýaptylyqta aiyptaýshylyqpen birge jazalaý faktisi de bar.Osyǵan bailanysty qylmystyq jaýaptylyq bul jazaǵa qaraǵanda jeke, aýqymy keń, qylmystyq quqylyq túsinik ekendigin onyń jazasyz aq qoldananylatyndyǵyn jáne oryndalatynyn kóremiz. Qylmystyq jaýaptylyqsyz jaza taǵaiyndaý múmkin emes.Sonymen, qylmystyq jaýaptylyq jáne jaza ózara bir-birine uqsas emes uǵymdar ekendigin ańǵaramyz.
2.2. Qylmystyq jaýaptylyqtyń negizderi
Qylmystyq jaýaptylyqtyń negizin durys anyqtaý quqyq qoldaný organdary qyzmetiniń zańdylyqty qatań saqtaýynyń kepili bolyp tabylady.
Qylmystyq quqyq boiynsha qylmystyq jaýaptylyqtyń negizi bolyp qylmystyq zańda kórsetilgen qylmys quramynyń barlyq belgileri bar is-áreketti isteý bolyp tabylady (3-bap).Iaǵni, bul degen qylmystyq jaýapqa jáne jazaǵa tek qana qylmys istegende, iaǵni qylmystyq zańda kórsetilgen qoǵamǵa qaýipti is-áreketterdi qasaqana nemese abaisyzdyqtan istegenge aiypty adamǵa ǵana taǵaiyndalatynyn kórsetedi. Demek, qylmystyq jaýaptylyq negizi is-árekette qylmys quramynyń bolýy bolyp tabylady. Qylmystyq zań qylmys quramy degen terminniń mazmunyn ashyp kórsetpeidi. Bul másele qylmystyq quqyq teoriiasynda ǵana ashyp kórsetiledi.
Adamnyń (qylmys sýbektisiniń) qylmystyq zańda kórsetilgen qoǵamǵa qaýipti is-áreketterdi (qylmystyń obektivtik jaǵy) kináli túrde qasaqana nemese abaisyzdyqtan isteýi (qylmys sýbektivti jaǵy) qylmys quramynyń belgileri bolyp tabylady.
Qylmystyń obektisi bolyp tabylatyn qylmystyq zań qorǵaityn qoǵamdyq qatynastardyń jiyntyǵy Qylmystyq kodekstiń 2-babynda kórsetilgen. Sonymen, Qylmystyq jaýaptylyqtyń negizi bolyp qylmys quramy bolatynyn bildik.Is-áreketinde qylmys quramynyń eń kem degende bir belgisi joq bolsa ol qylmystyq jaýaptylyqqa tartylatyn negiz joq.
2.3. Qylmys quramynyń túsinigi jáne mańyzy
Qylmystyq zańda qylmystyń jalpy túsinigi berilgen, sonymen birge Erekshe bólimde naqty qylmystar jeke-jeke kórsetilgen.
Qylmystyq zań qylmys quramy degen túsinikti ashpaidy.Bul túsinikti qylmystyq quqyq teoriiasy ǵana beredi.
Qylmystyń quramy dep – qylmys zań boiynsha qoǵamǵa qaýipti is-áreketterdi belgili bir qylmystyń qataryna jatqyzý múmkindik beretin qylmystyń obektivtik jáne sýbektivtik jaqtarynan quralǵan elementterdiń jáne olardyń belgileriniń jiyntyǵyn aitamyz.
Qylmystyń quramynyń árqaisysy onyń sýbektivtik jáne obektivtik belgilerimen sipattalady.Barlyq júieler sekildi qylmystyń quramy da belgili bir elementterden turady.Osy belgilerdiń qosymsha júieleriniń eń bolmaǵanda bireýiniń joq bolýy júieniń bolmaýyna, iaǵni qylmys quramynyń tutastai joq bolýyna ákep soǵady.Bul jerde qylmys quramynyń elementteri dep, qylmys quramy júielerin quraityn bastapqy kompanentterdi aitamyz.
Qylmys quramy belgilerine mynadai 4 túrli elementter jatady: obekt, obektivtik jaǵy, sýbekt, sýbektivtik jaǵy. Mysaly, bóten múlkin qasaqana joiý nemese búldirý qylmysy (187-bap) belgileri bolyp birinshiden, basqa bireýdiń múlkine qol suǵý, ekinshiden, osy múlikti joiý nemese búldirý, úshinshiden, osy áreketti qasaqana isteý, tórtinshiden, bul is-áreket aýyrlatatyn jaǵdaida jasalsa ol úshin 14-ke tolǵan adam jaýapqa tartylady.Osy kórsetilgen tórt belginiń bireýi joq bolsa, onda bul qylmys quramy bolmaidy.Eger adam bóten adamnyń múlkin abaisyzda búldirse nemese joisa onda kináliniń áreketinde basqa bir qylmys quramy bolady.Sebebi, bul jerde 187-bapta kórsetilgen qylmystyń basty belgisi qylmysty qasaqanalyqpen isteý joq.Árbir qylmys quramynyń belgileri Erekshe bólimdegi baptardyń dispozitsiiasynda ǵana emes, qylmystyq zańnyń kóptegen belgileri atalyp kórsetilgen.Munyń ózinde dispozitsiialardyń ereksheligin anyqtaityn jáne ony basqa qylmystardan ajyratatyn soǵan tán belgileriniń tizbegin beredi.
Barlyq qylmystarǵa jalpylama ortaq nemese naqty qylmys toptaryna tán belgiler Jalpy bólimniń baptarynda anyqtalady.Mysaly, bótenniń múlkin urlaýdy anyqtaityn Qylmystyq kodekstiń 175-babynyń dispozitsiiasynda osy qylmystyń ne sýbektisi, ne kinániń nysany atalmaǵan.
Bul jalpylama belgiler Qylmystyq kodekstiń 15 jáne 20-baptarynda kórsetilgen. Qylmystyq kodekstiń 175- babynda urlyqtyń oǵan tán belgisi – basqa bireýdiń múlkin jasyryn túrde urlaý ǵana kórsetilgen.Osy belgi arqyly urlyq tonaýdan erekshelenedi. Árbir qylmys istelgen ýaqytynda kóptegen belgilermen sipatalady. Osy belgilerdiń barlyǵy da qylmys quramyna jatpaidy. Qylmys quramynda muqiiattylqpen tańdap alynǵan túrlik belgiler ǵana qosylady.
Túrlik belgiler degenimiz barlyq qylmystarǵa ortaq, olardyń qoǵamǵa qaýiptiligin jáne quqyqqa qaishylyǵyn bildiretin jiyntyǵynyń kórinisi bolady.Túrlik belgige jatpaityn tek qana jekelegen qylmysqa táne belgiler qylmys quramyna qosylmaidy.Sondyqtan olar qylmys quramynan tysqary bolady da, osyǵan bailanysty onyń qylmysty saralaý úshin mvńyzy bolmaidy.Mysaly, bireýdiń múlkin urlaǵanda (aqsha, zat, qujat t.s.s) nemese ol urlyqtyń qashan bolǵany qylmysty saralaýǵa áser etpeidi.
Túrlik belgi sol nemese basqa qylmystyń mindetti belgileri bolyp tabylady.Osy túrlik belgilerdiń bireýi joq bolsa, onda qylmys quramy da bolmaidy.Mysaly, basqa bireýdiń múlkin urlaýdyń túrlik belgisi – ony jasyryn urlaý.Eger basqa bireýdiń múlkin alý jasyryn túrde emes, ashyq túrde júzege asyrylsa, onda urlyq emes, basqa qylmys quramy - tonaý bolady.
Qylmys quramy bir ǵana qylmystyq quqylyq normada – bir bapta kórsetilýi múmkin. Mysaly, 314-bap – qyzmet jónindegi jalǵandyq.
Basqa jaǵdailarda Qylmystyq kodekstiń bir babynda qylmys quramynyń bir nemes birneshe túri qarastyrylýy múmkin. Mysaly, Qylmystyq kodekstiń 308-babynda qylmystyń qaýiptilik dárejesine qarai bilikti nemese qyzmettik ókilettilikti asyra paidalanýdyń úsh quramy kórsetilgen: baptyń birinshi bóliminde osy qylmystyń jai túri, al ekinshi, úshinshi bóliginde osy qylmystyń aýyr nemese óte aýyr túrleri kórsetilgen.
Erekshe bólimniń baptarynda ádette aiaqtalǵan nemese oryndaýshynyń tikelei istelgen qylmystary kórsetiledi.
Aldyn ala qylmysty áreketterde nemese qylmysqa qatysýshy adamdardyń: uiymdastyrýshy, aidap salýshy, kómektesýshi áreketterine sol nemese basqa qylmystyń quramynyń barlyq belgileri bolmaidy.Mysaly, áieldi zorlaýǵa oqtalǵanda onymen zorlap jynystyq qatynas jasaý oryndalmaidy nemese kisi óltirýge oqtalǵanda qylmystyń zardaby – adam ólimi joq.Biraqta osy jaǵdailarda kináliniń áreketterinde Erekshe bólimdegi atalǵan baptarda kórsetilgen qylmystyń barlyq belgileriniń bolmaýy olardyń is-áreketinde qylmys quramy joq deýge negiz bolmaidy.Bul jaǵdaida da qylmys quramy bar, biraq ol onyń quramy Erekshe bólimniń, sol siiaqty Jalpy bólimniń tiisti baptary kórsetile otyryp belgilenedi.Mysaly, áiel zorlaýǵa oqtalǵanda kináliniń áreketinde Qylmystyq kodekstiń 120 jáne 24-baptarynda kórsetilgen qylmys quramynyń belgisi bar.Qylmys quramynyń zańdylyqty saqtaýda jáne ony nyǵaitýda mańyzy zor. Zańdylyqty qatań saqtaý, buljytpai júzege asyrý, táýelsiz memleketimizdiń nyǵaiýynyń negizgi sharty.Zańdylyq qaǵidasyn saqtaý, júzege asyrý quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkerleriniń qasietti boryshy.Bul azamattardyń konstitýtsiialyq quqyǵyn, bostandyqtaryn júzege asyrýdyń negizgi kepili bolyp tabylady. Zańdylyq talabyn durys júzege asyrý qylmys istegen adamǵa zańdy durys qoldanyp, onyń áreketine zań talabyna sai baǵa berý bolyp tabylady.
Qylmystyq zańdy durys qoldanýdyń mańyzdy sharttarynyń biri qoǵamǵa qaýipti is-áreketterge zańdy durys qoldanyp, onyń áreket nemese áreketsizdikke qylmystyq zań normasynyń talabyna sai baǵa berip saralaý bolyp tabylady.
Qylmysty saralaý degenimiz adamnyń qoǵamǵa istegen qaýipti is-áreketin qylmystyq zańda kórsetilgen, naqty qylmys quramynyń belgisi bar bapqa dálme-dál jatqyzý bolyp tabylady.
Qoǵamǵa qaýipti is-áreket qylmystyq zańda kórsetilgen naqty qylmys quramymen qamtylsa, onda ol durys saralanǵan dep sanalady.Qylmysty saralaýda is-árekettiń qylmys quramynyń tiisti baptary nemese onyń bólikterine, tarmaqtaryna sai keletindigin dálme-dál kórsetý qajet.Eger adamnyń is-áreketinde birneshe qylmystyń quramy bolsa, onda onyń is-áreketi zańnyń birneshe baptary nemese baptardyń birneshe bólikteri, tarmaqtary boiynsha saralanady.Qandai túrde bolsa da qylmysty durys saralamaý, ol zańdylyqty buzýǵa, qylmysqa qarsy kúres júrgizetin organdardyń bedeline nuqsan keltirýmen bailanysty bolady. Mundai qubylysqa jol bermeý úshin qylmystyq zańdy durys qoldanyp, istiń mán-jaiyn tereń zerttei bilý, istelgen is-áreketti durys saralaý qajet, sondai-aq qylmysty qylmys emestilikten nemese soǵan uqsas basqa qylmystardan ajyratatyn belgilerdi anyqtaý kerek.Mine, bul jerde qylmys quramynyń, onyń belgileriniń qylmysty saralaýdaǵy, zańdylyqty saqtaýdaǵy mańyzdylyǵy erekshe bolyp otyr.
Bizdiń quqyqtyq memleketimizde birde –bir adam, eger onyń istegen is-áreketinde qylmys quramy joq bolsa, qylmystyq jaýaptylyqqa tartylý nemese jazalanýǵa tiisti emes.Óitkeni jańa Qylmystyq kodekstiń negizgi talaby qylmystyq jaýapqa jáne jazaǵa tek qana qylmys istegenge, iaǵni qylmystyq zańda kórsetilgen, qoǵamǵa qaýipti is-áreketti qasaqana nemese abaisyzdyqtan istegen kináli adamdy ǵana tartý bolyp tabylady.
2.4.Qylmys jáne qylmys quramy
Qylmys pen qylmys quramy ózara tyǵyz bailanysty, biraq bir-birine uqsamaityn qylmystyq -quqylyq túsinikter. Olardyń ózara mazmuny da, baǵyty da ártúrli. Joǵaryda aitqandai qylmys týraly uǵym Qylmystyq kodekstiń 9-babynda berilgen. Osy baptaǵy anyqtamadan kóringendei, qylmys degenimiz adamnyń áleýmettik-quqylyq, qoǵamǵa qaýipti jáne quqyqqa qaishy sekildi mindetti belgileriniń jiyntyǵynan týatyn erekshe is-áreketi bolyp tabylady.
Qylmystyń jalpy túsinigi, sol qylmystyń zańdylyq sipattamasyn berip qana qoimai, onyń áleýmettik-saiasi mánin de ashyp kórsetedi.Ómirde qylmystyq qubylystar ár túrli nysandarda kórinis taýyp nemese túrli túrde bolatyndyqtan qylmystyq zań qylmystyń jalpy túsinigimen birge naqty qylmystardyń da túsinigin qarastyrǵan.
Qylmystyń jalpy túsinigi – barlyq qylmystarǵa tán, onyń belgileri Qazaqstan Respýblikasy Qylmystyq kodeksinde kórsetilgen jeke qylmystar túrinde naqtylanyp, óziniń damýyn tabady.
Qylmystyq zańda sipattalǵan árbir qylmys, iaǵni qylmys quramy óziniń erekshe belgilerimen sipattalady.Qylmystyń quramy – bul qylmysty is-áreket emes, tek sonyń nysanyn sipattaityn túri ǵana.Ol – naqty qylmystyń zańdy sipattamasy, jeke naqty qylmystyń zańdylyq túsinigi.Eger qylmystyń túsiniginde barlyq qylmystarǵa tán belgiler – qoǵamǵa qaýiptilik, quqyqqa qaishylyq, kinálik jáne jazalanýshylyq atalǵan bolsa, al qylmys quramynda is-árekettiń qoǵamǵa qaýiptiligin bildiretin naqty qylmystardyń mindetti belgilerdiń jiyntyǵy esepke alynady.Qoǵamǵa qaýiptilik qylmys quramynyń emes, qylmystyń belgisi bolyp tabylady.Osy eki qylmystyń quqylyq- túsinikteriniń baǵyty da ár túrli.Naqty qylmystyń quramy qylmystyq jaýaptylyqtyń negizi bolsa, al qylmystyń jalpy túsinigi naqty qylmystyń quramynyń zańdylyq bazasyn jasaýdyń, qylmystyq quqyqta onyń quqylyq, áleýmettik-saiasi tabiǵatyn túsindirý qajettiliginen týyndaidy.
Qylmystyq quqyq teoriiasynda, oqýlyqtarda qylmys quramynyń jalpy túsinikteri keńinen qoldanylady.Jalpy jáne naqty qylmystyń quramynyń túsinigi jalpy qylmys túsinigine qaraǵanda zańdylyq uǵym emes, ǵylymi uǵym bolyp tabylady.Bul uǵym teoriiada naqty qylmystardyń túsiniginen, qylmystyń naqty quramynyń jinaqtalǵan belgileri arqyly anyqtalady jáne óz boiynda jalpylama barlyq qylmys quramdarynyń belgileri men elementterin sipattap, kórsetedi.Naqty qylmystyń quramy naqty qylmysqa tán belgilerdi kórsetedi dep joǵaryda atap óttik.Biraq árbir qylmys quramynda barlyq qylmystardyń quramyna tán, jiyntyǵynda qylmys quramynyń jalpy túsinigin quraityn, iaǵni kez kelgen qylmystar quramynyń jalpy belgilerin belgileitin belgiler bar.
Qylmystyq quqyq teoriiasy árbir qylmysta bolatyn tórt túrli mindetti elementterdi: qylmystyń obektisin, qylmystyń obektivtik jáne sýbektivtik jaqtaryn, jáne sýbektivtik jaqtaryn, jáne sýbektinisin atap kórsetedi.Osy belgilerge orai kez kelgen qylmystyń quramy osyndai tórt túrli elementterge bólinedi.Árbir qylmys quramynda onyń obektisin, obektivtik jáne sýbektivtik jaqtaryn, jáne sýbektini beineleitin belgileri mindetti túrde bolady.Osy elementterdiń árqaisysy qylmystyń quramdas bóligi bolyp tabylady, sondyqtan da osy elementterdiń bireýiniń joq bolýy qylmys quramynyń múlde jáne qylmystyq jaýaptylyqqa negizdiń de joq ekendigin kórsetedi.
Qylmystyń quramynyń jalpy túsinigi barlyq qylmys quramyna tán osy tórt túrli elementtermen sipattalady.Qylmystyń osy nemese basqa elementterin sipattaý tiisinshe qylmys quramynyń elementterin sipattaý dep atalady.Mysaly, qylmystyń sýbektivtik jaǵynyń belgilerin sipattaý qylmys quramynyń sýbektivtik jaǵy dep atalady.
Qylmystyń obektisi dep, sol qylmystyq qiianattyń nege baǵyttalǵanyn, onyń qandai ziian keltirgenin nemese keltirýge nysana alǵanyn aitamyz.
Qylmystyń obektisi zań qorǵaityn qoǵamdyq qatynastar bolyp tabylady. Qylmystyq quqyqta olar shartty túrde jalpy, toptyq jáne tikelei obekt bolyp bólinedi. Qylmystyń obektisin ony sipattaityn qylmys quramynyń belgilerin durys anyqtaýdyń qoǵamǵa ziiandy is-árekettiń sipaty men dárejesin belgileý úshin jáne ony saralaý úshin mańyzy erekshe.
Qylmystyń syrtqy pishinin, kórinisin sipattaityn belgilerdiń jiyntyǵy qylmystyń obektivtik jaǵyn quraidy.
Obektivtik jaǵynyń belgisine eń aldymen qoǵamǵa qaýipti minez-qulyq aktisiniń syrtqy kórinisi – adamnyń áreketi nemese áreketsizdiktiń nysandary men túrleri qylmystyq zań tujyramdarynda ár túrli jáne jan-jaqty (múlikti joiý nemese búldirý, ómirdi joiý, qaýipti jaǵdaida qaltyrý, t.b.).Birshama qylmys quramynyń obektivtik jaǵy áreket nemese áreketsizdikten basqa qylmystyń zardaby jáne is-árekettiń zardap pen sebepti bailanysyn kórsetedi.Kórsetilgen belgilerden basqa zańda keibir qatynastardyń obektivtik jaǵyn sipattaýda onyń mindetti belgilerine ýaqyt, oryn, jaǵdai, qylmystyń jasalý tásilderi de jatady.
Qylmystardy ajyratyp jikteýde, onyń qoǵamǵa qaýiptiliginiń dárejesin belgileýde, qylmysty saralaýda obektivtik jaqtyń osy belgileriniń mańyzy zor.
Qylmystyń sýbektivtik jaǵynyń belgilerine qylmystyń ishki jaǵyn quraityn belgileri, iaǵni adam istegen qoǵamǵa qaýipti is-áreket ne psihikalyq qatynas sipattalady.
Sýbektivtik jaqtyń belgilerine kiná, niet jáne maqsat jatady.Kiná eki túrli nysanda: qasaqanalyq jáne abaisyzdyq túrinde (20,21-baptar) kórinis tabady.
Sýbektivtik jaǵynan bir qylmystar qasqanalyqpen (urlyq), ekinshi bireýler abaisyzdyqpen (abaisyzda kisi óltirý), úshinshiden qasqanalyqpen de, abaisyzdyqpen de jasalýy múmkin.
Kinániń nysanynyń kópshiligi qylmystyq zańnyń ózinde tikelei ashyp kórsetiledi.Al kórsetilmegen jaǵdaida olar qylmystyń quramynyń belgilerine taldaý jasaý arqyly anyqtalady.Keibir qylmys quramynyń sýbektivtik jaǵynyń belgilerin qylmystyń nieti men maqsaty da jatady.Mysaly, paidaqorlyq nietpen kisi óltirý, basqa qylmystyń izin jasyrý maqsatymen kisi óltirý.
Qylmys quramynyń sýbektivtik jaǵynyń belgilerin anyqtaý, qylmysty saralaýda qylmystyń jáne qylmyskerdiń qaýiptilik dárejesin anyqtaý úshin jáne jaza mólsherin belgileý úshin asa mańyzdy bolyp tabylady.
Qylmystyq zań boiynsha qylmystyń sýbektisi bolyp, qylmystyq jaýaptylyqqa tartylýda kez kelgen adam jatady.
Qylmystyq jaýaptylyqqa esi durys, qylmys jasaǵan ýaqytta 16-ǵa, keibir qylmystar úshin 14,18-ge tolǵpn (14,15-bap) jeke adamdar jatady.
Sonymen kez kelgen qylmys quramynyń sýbektisiniń jalpy belgileri bolyp:jeke adam, esi durys adam, belgili jasqa tolǵandar sanalady.Qaisybir qylmys quramdary úshin jaýaptylyqqa osy jalpy belgilerden bóten qosymsha belgiler bolǵanda ǵan jol berilýi múmkin. Ádette, mundai qosymsha belgiler osy qylmys úshin jaýap berýi múmkin adamdardyń sheńberin shekteidi.Mysaly, para alýdyń sýbektisi bolyp tek qana memlekettik organdardyń adamdary ǵana, al áskeri qylmystardyń sýbektisi bolyp áskeri qyzmetshilerdiń bolýy qylmystyń sýbektisin belgileitin belgilerdiń qylmysty saralaý úshin, qylmystyq jaýaptylyq máselelerin sheshýde jáne jaza mólsherin belgileýde mańyzy zor.
Osy turǵydan alǵanda qylmystyq quqyq teoriiasynda qylmystyń quramynyń jalpy túsinigi, qylmys quramynyń qajetti, mindetti belgileri jáne fakýltativti belgileri bolyp ózgeshelenedi. Mundai ózgeshelený qylmys quramynyń mazmunyn ashýǵa, qylmysty is-áreketti durys saralaýǵa kómektesedi.
Qylmystyń quramynyń fakýltativti nyshandary degenimiz bul zań shyǵarýshynyń keibir qylmys quramdaryn sipattaý úshin qoldanatyn belgileri bolyp tabylady.
Fakýltativtik belgilerge jatatyndar: ýaqyt, qylmys isteý tásili, qylmystyq niet, maqsat, qylmystyń zaty, qylmystyń arnaýly sýbektisi, qylmystyń zardaby, sebepti bailanys.
Eger fakýltativti belgi sol nemese basqa bir quramda atap kórsetilse, onda ol óziniń máni jaǵynan osy quramnyń qajetti, negizgi belgisine ainalyp ketedi.Mysaly, basqa bireýdiń múlkin tonaýdy alsaq, munda tonaýdyń tásili – múlikti ashyqtan-ashyq alý, osy qylmystyń belgisi. Eger fakýltativti belgisi qylmys quramyna engizilmese, onda ol qylmysty saralaýǵa áser etpeidi.Tek qana qylmystyq-quqylyq jaza belgilegende esepke alynady.Mysaly, qyzmetshiniń, qujattary qoldan jasaý qylmysyn saralaýda onyń qandai tásilmen, qandai quralmen istelgeni esepke alynbaidy (314-bap).Biraq qoldanylǵan tásil, maqsat, jaza taǵaiyndalǵanda sóz joq eskeriledi.Qylmys quramynyń jalpy túsiniginiń ol týraly iliminiń zańdylyqty saqtaýda jáne ony nyǵaitýdaǵy mańyzy orasan zor.
Qylmysty durys saralaý úshin, naqty qylmys quramdarynyń belgilerin tiisinshe durys túsiný qajet.Osyndai ádis qylmys quramynyń jalpy belgilerinbilýge járdemdesedi. Al qylmys quramynyń jalpy túsinigi naqty qylmys quramyn qatesiz tabýdyń asa qajetti satysy bolyp tabylady.
2.5. Qylmys quramynyń túrleri
Jekelegen qylmys quramynyń mazmunyn tereń ashý, olardyń belgilerin anyqtaýdy jeńildetý jáne naqty istelgen is-áreketti durys saralaý maqsatymen qylmys quramynyń túrleri naqty belgiler boiynsha ózara bólinýi múmkin.
Qylmystyq quqyq ǵylymynda mundai bólinýdiń negizi (kriteriiasy) bolyp: birinshiden, is-árekettiń qoǵamǵa qaýiptiliginiń dárejesi, ekinshiden, qylmys quramynyń qurylysy esepke alynady.
Is-árekettiń qoǵamǵa qaýiptiliginiń dárejesi men mánine qarai quramdar negizgi, jaýaptylyqty aýyrlatatyn qylmys quramdary jáne jaýaptylyqty jeńildetetin qylmys quramdary bolyp bólinedi.
Negizgi qylmys quramy dep is-árekettiń belgili túri boiynsha onda negizgi, turaqty belgilerdiń bolýyn aitamyz.
Negizgi qylmys quramynda qylmysty aýyrlatatyn jáne jeńildetetin jaǵdailar kórsetilmeidi. Mysaly, Qylmystyq kodekstiń 96-babynyń 1-bóligindegi quram negizgi quramǵa jatady.Onda kisi óltirýdiń jai túri ǵana kórsetilgen, aýyr nemese jeńil túrleri aitylmaǵan.
Eger qylmys quramynda osy is-árekettiń negizgi belgilerinen basqa jaýaptylyqty jeńildetetin jaǵdailar kórsetilse, onda ondai qylmys quramyn jaýaptylyqty jeńildetetin qylmys quramy dep ataimyz.
Mundai qylmys quramyna Qylmystyq kodekstiń 98- babynda kórsetilgen qylmys quramy jatady (jan kúizelisi jaǵdaiynda bolǵan kisi óltirý).Negizgi belgilermen birge jaýaptylyqty aýyrlatatyn jaǵdailar kórsetilgen qylmys quramy, saralanǵan qylmys quramy (iaǵni, jaýaptylyqty aýyrlatatyn quram) dep atalady.Sondai-aq quram qataryna 129-baptyń III-bóliginde kórsetilgen adamdy aýyr qylmys istedi dep aiyptap jala jabý jatady. Nemese 175-baptyń 1-bóligindegi urlyqty aýyrlatatyn jaǵdailar: adamdar tobynyń aldyn-ala sóz bailasýy boiynsha, birneshe ret t.b. jaǵdailar jatady.
Qylmys quramynyń sipattalý tásiline qarai quram jai qylmys quramy, kúrdeli qylmys quramy jáne balama qylmys quramy dep bólinedi.
Jai quram degenimiz qylmys quramynyń belgileriniń birkelki bolýy, iaǵni onyń bir ǵana obektisi, bir ǵana obektivtik jaǵy ǵana bolýy.Buǵan mysaly, 125- baptyń 1- bóliginde kórsetilgen adamdy urlaý jatady.
Kúrdeli qylmys quramy dep qylmys quramy elementteriniń biriniń kúrdelenýin aitamyz (obekt,obektivtik jaǵy, sýbekt, sýbektivtik jaǵy). Mysaly, eki obektige birdei qol suǵýyn (179-bap – qaraqshylyq).Kinániń eki túrli nysany bolatyn qylmystar (103-bap,2-bóligi jáne t.b.).
Balama quram dep Qylmystyq kodekstiń babyndaǵy dispozitsiiasynda kórsetilgen áreketterdiń bireýin istegendikti aitamyz.Mysaly, 259-bap esirtki zattardy nemese júikege áser etetin zattardy zańsyz daiyndaý, satyp alý, tasymaldaý, jóneltý nemese satý.
Qylmys quramynyń qurylysyna qarai quramdy túrge bólýdiń de praktikalyq mańyzy erekshe.Osy belgisi boiynsha qylmys quramy materialdyq, formaldyq jáne kelte qylmys quramy dep bólinedi.
Is-árekettiń nátijesinen bolatyn zardap qylmys quramynda kórsetilse ondai qylmysty materialdyq qylmys quramy dep ataidy.Mundai qylmys quramy áreket nemese áreketsizdik jasalǵan ýaqyttan bastap qana emes, zańda kórsetilgen qylmystyń zardaby bolǵan ýaqyttan bastap aiaqtalǵan dep sanalady.Mysaly, qyzmet ókilettigin teris paidalanyp qiianat jasaýdy keltirýge bolady (307-bap).
Formaldyq qylmys quramy dep zardaby bolmaityn qylmysty aitamyz. Formaldyq qylmysqa jatatyndar: para berý (312-bap), qyzmet jónindegi jalǵandyq (314-bap).Para berý, parany kez kelgen nysanda bergen ýaqyttan bastap, belgili bir zardaptyń bolýyna qaramastan aiaqtalǵan qylmys der sanalady.Keide zań shyǵarýshy qylmystyń aiaqtalǵan ýaqytyn aldyn-ala qylmysty áreket satysyna kóshiredi.Mundai quralymda qylmys quramyn kelte quram dep aitamyz.
Kelte qylmys quramyna adamnyń immýn tapshylyǵy virýsyn juqtyrý qaýpinde qaltyrý (116-bap,1- bóligi) jatady.Bul quram boiynsha zań shyǵarýshy aiaqtaý ýaqytynyń ziiandylyǵyna bailanysty oqtalý satysyna kóshirgen.Iaǵni, bul qylmys dep atalǵan adamdardyń jábirlenýshige osy aýrýdy juqtyrǵan ýaqytynan emes, olarǵa osy aýrýdy juqtyrý qaýpin týǵyzǵan ýaqyttan bastap aiaqtalǵan dep tanylady.
Kelete qylmys quramyna banditizm de (237-bap) jatady.Bul qylmys quramy uiymdastyrylǵan ýaqyttan bastap-aq bitken qylmys dep eseptelinedi.
Qorytyndy
Sonymen kýrstyq jumysymnyń taqyryby bolǵan, “qylmystyq jaýaptylyq jáne onyń negizderi: túsinigi men máni” máselesin júieli túrde taldaý barysynda, kirispe bóliminde kórsetilgen maqsat mindetterge qol jetkize otyryp mynadai ǵylymi-teoriialyq turǵydan negizdelgen oi-qorytyndysyna keldim:
Qylmystyq jaýaptylyqtyń túsinigine kelsek, sonymen, qylmystyq jaýaptylyq dep qylmys zańy boiynsha qylmys dep belgilengen naqty is-áreketti istegen adamdy memleket atynan onyń tiisti organdary arqyly aiyptaýshylyǵyn aitamyz.
Qylmystyq jaýaptylyq óziniń sipatyna qarai jaza taǵaiyndalatyn jáne jaza taǵaiyndalmaityn bolyp ekige bólinedi. Jaza taǵaiyndalmaityn qylmystyq jaýaptylyq aiyptaýshylyq faktisimen aiaqtalady. Al jaza taǵaiyndalatyn qylmystyq jaýaptylyqta aiyptaýshylyqpen birge jazalaý faktisi de bar. Osyǵan bailanysty qylmystyq jaýaptylyq bul jazaǵa qaraǵanda jeke, aýqymy keń, qylmystyq quqylyq túsinik ekendigin onyń jazasyz aq qoldananylatyndyǵyn jáne oryndalatynyn kóremiz. Qylmystyq jaýaptylyqsyz jaza taǵaiyndaý múmkin emes. Sonymen, qylmystyq jaýaptylyq jáne jaza ózara bir-birine uqsas emes uǵymdar ekendigin ańǵaramyz. Negizgi bólimde qylmys quramynyń túsinigi men elementterin qarastyrdym.
Qylmystyń quramy dep – qylmys zań boiynsha qoǵamǵa qaýipti is-áreketterdi belgili bir qylmystyń qataryna jatqyzý múmkindik beretin qylmystyń obektivtik jáne sýbektivtik jaqtarynan quralǵan elementterdiń jáne olardyń belgileriniń jiyntyǵyn aitamyz. Qylmys quramynyń elementteri men qylmys quramynyń túrlerin qosymshada kórsettim.
Bul institýttyń jekelegen túrlerine taldaý kýrstyq jumysty jazý barysynda júrgizildi. Árbir túrine qatysty ózindik erekshelikteri júieli túrde sipattalyp, qajet bolǵan jerlerinde praktikamen bailanystyrylyp, ómirdegi bolǵan naqty faktili málimetter jiyntyǵymen bekitildi. Al jalpy qorytyndy jasaityn bolsaq, qylmystyq jaýaptylyq jáne onyń negizderiniń institýttary birin-biri tolyqtyryp otyratyn, tutastai bir bútindi quraityn bizdiń qoǵamymyzdaǵy ádilettilikti ornatýǵa kómektesýshi quraldardyń biri, quqyqtyq memleketimizdi qalaýǵa septigin tigizerlik bir tetigi dep esepteimin.
Paidalanylǵan ádebietter tizimi:
1. Qazaqstan Respýblikasynyń Konstitýtsiiasy, 1995j. 30 tamyz.
2. Qazaqstan Respýblikasynyń Qylmystyq Kodeksi, 1997j. 16 shilde.
3. Komentarii k Ýgolovnomý kodeksý RK/Otv.red.: Borchashvili I.Sh., Rahimjanova G.K.- Karaganda, RGK PO “Poligrafiia”,1999j.
4. Aǵybaev A.N. Qylmystyq quqyq. Jalpy bólim.Oqýlyq. Almaty:Jeti Jarǵy, 2001j.
5. Qaiyrjanov E. QR Qylmystyq quqyǵy.(Jalpy bólim), Almaty,2003j.
6. Naýmov A.V. QR Qylmystyq quqyǵy, Astana, 2001j.
7. Askerov E. “Institýt osvobojdeniia ot ýgolovnogo nakazaniia v ýgolovnom zakonodatelstve zarýbejnyh stran”, // Ýgolovnoe pravo, №4, 2005j.,8-10-b.
8. Alaýhanov E. “Qylmys jáne qylmystyq áreket”, // Zań, №8,2005j., 30-33-b.
9. Ábilqasymov E. “Jábirlenýshimen tatýlasýyna bailanysty qylmystyq jaýaptylyqtan bosatýdyń bastapqy negizderiniń erekshelikteri”, // Zań jáne zaman, №8, 2004j., 44-46-b.
10. Buǵybai D. “Qylmystyq jaýptylyqtan bosatý túsinigi”, // Zań, №3, 2004j., 58-64-b.
11. Paradinova A. “Jazany óteýden merziminen buryn shartty túrde bosatý”, // Zań, №12, 2002j., 49-51-b.
12. Qazaqstan Respýblikasy táýelsizdiginiń on jyldyǵyna bailanysty raqymshylyq jasaý týraly. // Zań, №3, 2002j., 18-24-b.
13. “QR Qylmystyq Kodeksiniń 67 babyn qoldaný jónindegi sot praktikasy týraly ” QR Joǵarǵy Sotynyń Normativtik qaýlysy, №4, 21 maýsym 2001j.
14. “Raqymshylyq nemese keshirim jasaý aktisi negizinde qylmystyq jaýaptylyqtan jáne jazadan bosatýtýraly ereje”, 7mamyr 1996j.
15. “Aýrýǵa shaldyǵýyna bailanysty qylmystyq jazadan bosatý týraly” QR Joǵarǵy Sotynyń Normativtik qaýlysy.
16. “Qylmystyq jaza taǵaiyndaǵan kezde sottardyń zańdylyqty saqtaýy týraly” QR Joǵarǵy Soty Plenýmynyń qaýlysy, 30sáýir 1999j.
17. “Jazany óteýden merziminen buryn shartty túrde bosatý jáne jazanyń ótelmegen bóligin neǵurlym jeńil jaza túrine aýystyrý týraly ” QR Joǵarǵy Sotynyń Normativtik qaýlysy,
13 jeltoqsan 2001j.
Tolyǵyraq: https://alashainasy.kz/referat/takyiryibyi-kyilmyistyik-jauaptyilyik-jane-onyin-negzder-62930/
materialdy qalai bolsyn qoldaný tek qana Alashainasy.kz siltemesimen birge ruqsat etiledi
