Geoaqparattyq júie (GAJ) túrinde usynylatyn temirjol modeli qazirgi ýaqytta osy saladaǵy kez kelgen kásiporynnyń óndiristik qyzmetiniń negizin quraidy. Temirjoldardy paidalaný salasyndaǵy álemdik tájiribe kórsetkendei, bul aǵymdaǵy jáne perspektivalyq josparlaý men jobalaýdy jáne temirjol jumysyn jedel júrgizý úshin qajet. Ortalyq basshysynyń aitýynsha, qazir kólik qatynasy týraly aqparatty qajet etetin paidalanýshylardyń aýqymy keń. Biraq qazirgi otandyq temirjol salasynda QazUÝ mamandary usynyp otyrǵandai elektrondy-vektorlyq karta joq.
Ýaqyt óte kele, ǵaryshtyq túsirilimderdi paidalanyp, jańadan túsken joldardy, ózgeristerdi engizýge bolady. Elektrondy kartanyń ishinde málimetter bazasy bar. Temirjol qasyndaǵy stansalar, infraqurylymdar men jol ótkelderin semafordan bastap, árbir relske deiin kartaǵa tirkeý qiyndyq týǵyzbaidy. Qazirgi ǵaryshtyq tehnologiialardyń múmkindikteri osyndai. AQSh, Frantsiia, Qytaidyń jer serikteri 1 metr nemese 33 santimetrdi 1 pikselge syiǵyzyp túsire alady.
– Mundai jaǵdaida biz kez kelgen relstiń shpalalaryn kórip otyramyz. Elektrondy karta jasaý barysynda biz ǵaryshtan túsirilgen keskinderdi ǵana qoldanbaimyz. Keibir ýchaskelerde drondy nemese lazerdi paidalana otyryp, barlyǵyn biriktirip integratsiialaý arqyly mańyzdy elektrondy júie jasaimyz. Mysaly, jumysshy temirjoldyń kez kelgen jerindegi aqaýdy elektrondy kartaǵa planshet arqyly belgilep kórsetedi. Dispetcher sol arqyly ózderiniń sitýatsiialyq ortalyqtaryna habar beredi. Ary qarai basshylar qalai áreket etýge bolatynyn sheshedi, – deidi direktor.
Bul tehnologiialardyń kómegimen qarajat kólemin optimizatsiialaýǵa bolatyny aitpasa da túsinikti. Óitkeni mamandar temirjoldyń uzyndyǵyn kordinat boiynsha anyq biledi. Temirjolǵa qansha tas kerek, relstiń uzyndyǵy, qansha elektr symy qajettigi jóninde dál málimetter bolǵandyqtan, kompaniia artyq shyǵynǵa ushyramaidy.
– Mundai jumyspen buryn da ainalysqanbyz. Mysaly, osyǵan deiin «Almaty-1» temirjol vokzalyn ǵaryshtan túsirgen kezimizde 1 pikselge 50 santimetr siiatyndai keskinge qol jetkizdik. Sondyqtan bul jerde relsterdi anyq kóremiz. Biz bul túsirilimderdi vektorizatsiia jasaimyz, iaǵni sýrettegi joldardy syzyp kórsetemiz. Bul kompiýterde óte az oryn qajet etedi. Al ǵaryshtyq sýretter kóp oryn alady. Óitkeni sýrettiń árbir núktesi failǵa jazylady. Al vektorlyq kartada árbir syzyq baǵdarlamada fýnktsiiamen jazylady. Mysaly, ǵaryshtyq sýret 100-500 megabait bolýy múmkin. Al osyny vektorizatsiia jasasaq, kóp bolsa 50 kilobait bolady. Vektorizatsiiada úsh qana obekt bolady: núkte, syzyq, poligon. Osy úsheýimen elektrondy kartada kez kelgen sýretti syza alamyz, – deidi Baqyt Sahariev.
Ýniversitetimizdegi Jerdi qashyqtyqtan zondtaý ortalyǵynyń mamandary Maqat – Inder – Oral temirjolynyń marshrýtyn da aldyn ala kartaǵa túsirgen eken. Buǵan qarap kompaniia ókilderi ózderine qajetti qarajatty týra eseptep bile alady. Sonymen birge ǵaryshtyq sýretter arqyly temirjol baǵytynyń relefin esepteýge bolady. Ortalyq dron arqyly árbir aqparattyń dáldigine kóz jetkizedi. Osylaisha tapsyrys berýshi qansha topyraq qazý kerek, oiys jerlerdi tegisteý úshin ústinen qansha topyraq tastalý qajettigi jaiynda anyq aqparat alady.
Baqyt myrzanyń sózinshe, temirjol keide taýdyń qasynan, ózenniń mańynan ótedi. Ol jerlerde taý kóshkini, sý tasqyny bolý qaýpi joǵary. Elektrondy júie arqyly osyndai apattan saqtaný joldaryn paidalanýǵa bolady.
– Sonymen birge SuperMap baǵdarlamasyn paidalana otyryp, temirjolǵa arnalǵan intellektýaldy interfeis, iaǵni geoportal jasai alamyz. Bul geoportaldy kompaniianyń sitýatsiialyq ortalyqtarynda paidalanady. Al biz ondaǵy málimetterdi ǵaryshtyq túsirilimderdiń negizinde jańartyp otyramyz. Intellektýaldy interfeis degenimiz – avtomatty jumys aimaǵy desek te bolady. Oǵan elektrondy kartadan bólek, matematikalyq model boiynsha baǵdarlama jasap, keibir fýnktsiialardy kirgizemiz. Mysaly, eki stansanyń arasyndaǵy jol uzyndyǵyn avtomatty túrde eseptep bere alady. Temirjoldyń eki jaǵynda aǵash óspeitin, úiler salynbaityn ashyq jer bolýy kerek. Sonyń barlyǵyn geoportalda qarap, anyqtap otyrýǵa bolady. Sonymen birge málimetter bazasyna jekemenshiktegi temirjoldardy tirkei alamyz. Kompaniianyń iesi, sertifikaty, paidalanyp otyrǵan qaýipsizdik sharalary qandai degen aqparattarmen tolyqtyramyz. Bul jumys kúshine túsetin salmaqty edáýir jeńildetedi, – deidi ortalyq basshysy.
Ózderińiz biletindei, keibir temirjoldyń boiynda jol ótkelderi bolady. Sonyń keibirinde shlagbaým joq. Sondai ótkelderge video-baqylaý ornatýǵa bolatynyn aitqan Baqyt Sembaiuly osy arqyly temirjol boiyndaǵy qaýipsizdik sharalaryn kúsheitýge bolatynyn jetkizdi.
– Ony sitýatsiialyq ortalyqtar tikelei kórip otyrady. Shlagbaým durys jumys istep tur ma, temirjol boiynda kólikter toqtap qalmady ma degendei máselelerdi dál ýaqytynda anyqtaýǵa bolady. Mysaly, Almaty mańynda osydan bir-eki jyl buryn kólik keptelisi kezinde avtobýs poiyz joldyń boiynda qalyp qoiǵandyqtan, úlken jol apaty boldy. Eger sol jerde video-baqylaý arqyly geoportalǵa aqparat kelip túsken bolsa, dispetcherler mashiniske der kezinde eskertken bolar edi. Mine, apatty jaǵdaidyń aldyn alý úshin osyndai infraqurylymdar qajet-aq, – dep túiindedi B.Sahariev.
Iá, statistika boiynsha áýe qatynastaryna qaraǵanda jer betindegi transporttar toǵyz ese jii apatqa ushyraityn kórinedi. Demek, innovatsiialyq tehnologiianyń kómegine júginip, qaýipti seiiltý qajettiligi týyp tur. Ǵalymdar sheshimin de usynyp otyr. Bizdiń maqsatymyz – «Zamanyń túlki bolsa, tazy bop shal» demekshi, jańa jobalardyń múmkindikterin sarqyp paidalaný.
Ál-Farabi atyndaǵy QazUÝ-dyń Baspasóz qyzmeti
