Qazaq ǵylymyndaǵy urlyq (plagiat) otandyq ǵylymnyń ózegine túsken qurtqa ainalady. Ǵalymnyń kóz maiyn taýysyp jazǵan, jyldar boiy izdenip, jaryqqa shyǵarǵan ǵylymi eńbegin útir-núktesine deiin kóshirip alyp, óz atynan usynyp, ony kúmándi jolmen qorǵap ǵalym ataný qalypty jaǵdaiǵa ainaldy. Osylaisha, ǵylym salasyndaǵy zań buzýshylyq, qylmys órship tur.
Tipti plagiat – urlyǵy dáleldense de ondai ǵalymdarǵa esh shara qoldanylmai, jazasyz sol burynǵy laýazymynda bylq etpei, túk bolmaǵandai otyr. Bul – qazaq ǵylymynyń betine túsken shirkeý, súiegine túsken tańba.
Bul dertten Prezident te habardar. 22 aqpanda Ulttyq ǵylym akademiiasynyń jalpy jinalysynda sóilegen sózinde N.Nazarbaev: «Ókinishke qarai, ǵylymi jumystarda plagiat jii kezdesedi, plagiat týraly hattar da maǵan jii keledi» degen edi. Ǵylymdaǵy plagiatyń etek jaiyp, ádettegi nársege ainalǵanyna Elbasynyń sózinen artyq qandai dálel kerek!
Elbasy aitqan ǵylymdaǵy plagiatqa elimizdegi eń iri oqý orny – ál-Farabi atyndaǵy Qazaq Ulttyq Ýniversitetiniń basshysynan bastap, shatysqan. Kezinde rektor Ǵalym Mutanovtyń «Ekonomiko-matematicheskie metody i modeli», (Almaty: Qazaq ýniversiteti, 2011) attyǵylymi eńbegindegi plagiat daýy órship, búkil elge jaiylǵan edi. Sóitip, Mutanov urlyǵyna qatysty máseleni qaraý úshin sol kezdegi bilim jáne ǵylym ministrliginde arnaiy komissiia qurylǵan.
Komissiia ǵylym eńbekti muqiiat tekserip, mynandai sheshim shyǵarǵan: «Fakty nalichiia doslovnyh zaimstvovanii bez ssylok na istochniki i bez ýkazanii avtorov opýblikovannyh proizvedenii v monografii Mýtanova Galyma «Ekonomiko-matematicheskie metody i modeli», Almaty: Qazaqýniversiteti, 2011, polnostiý podtverdilis v obeme 39 stranits teksta, a takje sootvetstvýiýshih formýl i illiýstratsii». Al, sol komissiianyń jetekshisi, sol tustaǵy bilim jáne ǵylym ministriliginiń ǵylym komitetiniń tóraǵasy Nurlan Ybyraiym 2013 jyly bnews.kz tilshisine bergen suhbatynda bylai deidi: «Tak chto reshenie komissii ýkazyvaet ne tolko na podtverjdenie nalichiia plagiata v monografii G.Mýtanova, no i na priamoe narýshenie im kazahstanskogo zakonodatelstva ob avtorskom prave».
Munyń bári ashyq derekkózderde jariialanǵan materialdar. Bizdiń buǵan alyp qosarymyz joq. Shyndyq qai taraptyń jaǵynda ekenin aitý da bizdiń mindetimiz emes.
Qurmanbaevanyń kúdikti ǵylymi jumysy
Tanys bolyńyz, QazUÝ, biologiia fakýlteti, Bioalýantúrlilik jáne bioresýrstar kafedrasynyń meńgerýshisi Merýert Qurmanbaeva. Rektoryn kórgen kafedra meńgerýshisi de ǵylymi urlyqqa barǵanǵa uqsaidy. Naqty ári sońǵy sheshimdi ǵylymdaǵy plagiat máselesine jaýapty quzyrly oryn – bilim jáne ǵylym ministrligi shyǵarar. Al, biz qolymyzǵa kelip túsken aiǵaqtardy ministr Saǵadiev myrzanyń nazaryna tartamyz. Prezidenttiń ózine málim bolǵan ǵylymdaǵy plagiatqa ministrlik atústi qaramaidy dep oilaimyz.
Sonymen, Merýert Qurmanbaeva 2011 jyly «Botanika jáne ósimdikter bioalýantúrliligi» atty oqý quralyn shyǵarǵan. Bizge kelgen derekterge súiensek, bul kitap A. Ámetovtyń «Botanika» jáne N.Mýhitdinov S.Aidosova, A.Begenovtardyń avtorlyǵymen jaryq kórgen «Ósimdikter morfologiiasy jáne anatomiiasy» eńbekterinen sózbe sóz kóshirilip alynǵan plagiattyq jumys (sýretti qarańyz).
Al, bul sózimizge joǵaryda atalǵan eńbekterdi salystyry otyryp, dálel keltireiik. Máselen, Qurmanbaevanyń «Botanika jáne ósimdikter bioalýantúrliligi» kitabynyń «Qyzyl baldyrlar bólimi»33 bettegi derekter A. Ámetovtyń 2005 jyly shyqqan «Botanika» oqý quraly kitabynyń 222 betinen kóshirilgen. Mysaly, Ámetovtyń kitabyndaǵy «Qyzyl baldyrlardyń jalpy sany 4 myńdai bolady. Olar tropikalyq jáne sýbtropikalyq elderdiń teńizderinde, keide klimaty qońyrjai bolyp keletin oblystarda da kezdesedi», «Qyzyl baldyrlardyń tallomy uzyndyǵy 2 metrge deiin jetetin kóptegen butaqtanǵan jipshelerden, sirekteý plastinka nemese japyraq tárizdi qurylymnan turady» degen eki sóilem (sýretti qarańyz)
Qurmanbaeva qurastyrǵan kitapta «Qyzyl baldyrlardyń jalpy sany 4 myńdai bolady. Olar tropikalyq jáne sýbtropikalyq elderdiń teńizderinde kezdesedi», «Qyzyl baldyrlardyń tallomy kóptegen butaqtanǵan jipshelerden, sirekteý plastinka nemese japyraq tárizdi qurylymnan turady» dep arasyndaǵy birer sózderdi alyp tastap, sol qalpy paidalanǵan (sýreti qarańyz).
Dál osyndai aiǵaqtyń ekinshisinde ministrdi aldyna kóldeneń tartaiyq. Taǵy da sol Ámetov jazǵan kitaptyń «Qońyr baldyrlar» bóliminde (219 bet) «Túrleriniń jalpy sany 1,5 myńdai bolady. Qońyr baldyrlar bentostyń mańyzdy komponentteriniń biri bolyp tabylady. Qońyr baldyrlar tallomynyń boiaýy sarǵyshtan qara-qońyr tipten qara-qyshqyl túske deiin bolady. Ol osy baldyrlardyń pigmentteriniń hlorofilddiń, karotinoidtardyń, fýkoksantinniń (qońyr tústi) aralasyp kelýiniń nátijesinde qalyptasatyn túster» dep bastalatyn bólimdegi úsh sóilem (sýretti qarańyz)
Qurmanbaevanyń oqý quralynda «Túrleriniń jalpy sany 1,5 myńdai bolady. Qońyr baldyrlar bentostyń mańyzdy komponentteriniń biri bolyp tabylady. Olardyń tallomynyń boiaýy sarǵyshtan qara-qońyr, qara-qoshqyl tústi kelýi pigmentteriniń hlorofilddiń, karotinoidtardyń, fýkoksantinniń (qońyr tústi) orailasyp kelýine bailanysty» (sýretterdi salystyra qarańyz) dep keibir sózderdi alyp, qysqartylyp kóshirilgenin baiqaýǵa bolady.
Merýert Qurmanbaevanyń «Botanika jáne ósimdikter bioalýantúrliligi» oqý quralyndaǵy avtordyń ruqsatynsyz ári siltemesiz sózbe-sóz kóshirilgen ǵylymi derekter, terminder, fotosýretter molynan kezdesedi. Árbir kóshirmeni kórsetý kólemdi kitapqa júk bolar edi. Sondyqtan, Qurmanbaeva qai kitaptyń neshinshi betterindegi sóz-sóilemderdi óziniń oqý quralynyń neshinshi paraǵyna kóshirgeni týraly salystyrmaly kesteni usynyp otyrmyz (kesteni qarańyz).
Betterdiń sózbe sóz sáikestigi
Al, QazUÝ eldegi joǵarǵy sanatty, «Ulttyq» mártebesi bar oqý oryn. QazUÝ-dyń kafedra meńgerýshisi osyndai kóshirme ǵylymmen ainalysyp, ǵalym atanyp, laýazymy ósip jatsa, basqa oqý oryndarynan ne suraýǵa bolady. QazUÝ dyń biologiia fakýltetindegi kóshirme oqýlyq bir ǵana Qurmanbaevaǵa ǵana qatysty emes. 2014 jyly «Qanaevtar qaidan alǵan, qalai alǵan?» degen taqyryppen orys tilindegi plagiattyq oqý quraly jaily Shorman Muhitdenulynyń maqalasy jaryq kórgen. Onda avtor Qanaevtar qurastyrǵan oqý quralynyń plagiat ekenin taldap kórsetken edi. Endi mine, Qanaevtardyń izin ala Qurmanbaeva shyqty.
Aitpaqshy, Qanaev ta Qurmanbaeva siiaqty biologiia fakýltetiniń Bioalýantúrlilik jáne bioresýrstar kafedrasynyń meńgerýshisi bolǵan. Buǵan qarap, kafedra meńgerýshileri ǵylymi eńbekterdi urlaýmen ainalysa ma degen oiǵa qalasyń...
Plagiat – ǵylymnyń basty jaýy
Bizdiń she, bilim jáne ǵylym ministrligi ǵylym salasyndaǵy plagiat máselesimen júieli túrde ainalysýy óte qajet. Óitkeni, plagiat – otandyq ǵylymnyń ózegine túsken qurt. Kóshirýshi «ǵalymdar» ǵylymnyń túbine jetip qana qoimaidy, qazaq ǵylymynyń halyqaralyq dárejedegi mártebesin túsiredi. Halyqaralyq demekshi, qazaqstandyq ǵalymdardyń eńbegi silteme jasaý N indeksi boiynsha 68 orynda eken. Sarapashylar muny óte tómen deńgei dep otyr. Bizdiń ǵalymdardyń eńbekterine qaraǵanda Nigeriia men Efiopiia elderiniń ǵalymdary eńbekterine kóp silteme jasalyp, jaqsy baǵalanady. Qazaqstan nege 68 orynda, nege Nigeriia men Efiopiianyń shańyn qaýyp qalǵan? Óitkeni, bizdiń ǵylym plagiat kóz ashpai otyr. Sonyń bir dáleli biz sóz etip, aiǵaq-dálel keltirgen Merýert Qurmanbaevanyń oqý quraly.
Mundai ózekti ári mańyzdy máseleni Bilim jáne ǵylym ministri Erlan Saǵadiev qaraýsyz qaldyrmaidy dep úmittenemiz!
Nura Matai
DEREKKÓZ: Abai.kz
Materialda paidalanylǵan siltemeler:
"Nazarbaev - ýchenym: Neredko mne soobshaiýt o plagiate naýchnyh statei"
inform.kz/ru/nazarbaev-uchenym-neredko-mne-soobschayut-o-plagiate-nauchnyh-statey_a3001881
"Plagiat G.Mýtanova polnostiý dokazan - Nýrlan Ybyraiym"
bnews.kz/ru/news/obshchestvo/plagiat_gmutanova_polnostu_dokazan__nurlan_ibiraiim-2013_09_02-1021361
A. Ámetov «Botanika» oqý quraly, 2005 jyl
N.Mýhitdinov S.Aidosova A.Begenov «Ósimdikter morfologiiasy jáne anatomiiasy» oqý quraly, 2001 jyl
M.Qurmanbaeva «Botanika jáne ósimdikter bioalýantúrliligi», 2011 jyl
