Sońǵy jyldary biik minberlerden jii aitylyp júrgen máseleniń tolǵaǵy jetken siiaqty. Mamandardyń aitýynsha, elimizdiń energetikalyq tapshylyǵyn joiyp, qaýipsizdigin qamtamasyz etetin birden-bir jol – AES salý. Osy salany zerttep, búge-shigesin jaqsy biletinder bul túitkildi talai jyldan beri kóterip-aq júr. Alaida, endi ǵana toqtamǵa keldik.
2018 jyly Qazaqstanda AES salýdyń tehnikalyq-ekonomikalyq negizdemesiniń marketingtik bólimi ázirlendi. Al biyl mamyr aiynda Úlken aýyly aýmaǵynda qýaty 1,4 GVt-qa deiingi jáne jalpy qýaty 2,8 GVt-qa deiingi 2 bloktan turatyn AES salý usynyldy. Bul atom salasyn damytý jónindegi vedomstvoaralyq komissiianyń otyrysynda qoldaý tapty.
AES týraly sóz bolsa, teris kózqaras pen jaǵymsyz pikirdi ustanatyndar kóp. Biraq bul máseleniń túpki sheshimi emes. Bizge báribir turaqty energiia kózimen qamtamasyz etetin AES kerek jáne onyń qajettigi naqtylandy. «Qazaqstan atom elektr stantsiialary» JShS bas direktory Timýr Jantikin elimizdegi alǵashqy atom stantsiiasy 2035 jyly salynyp bitýi múmkin ekenin aitsa, tiisti ministrlik muny Almaty oblysyndaǵy Balqash kóli mańyndaǵy Úlken aýylynan salynatynyn jetkizdi.
Jasyratyny joq, sonaý keńestik kezeńnen kele jatqan dúnieniń bári eskirdi. Muny prezidenttiń ózi de «Elimizde elektr qýatymen qamtamasyz etetin jelilerdiń úshten ekisiniń, jylý kommýnikatsiiasynyń 57 paiyzy jáne sý qubyry jelileriniń jartysyna jýyǵynyń tozyǵy jetken» dep tilge tiek etken. Qazir iri qalalardyń ózinde jaryq jii sónetin boldy. Sebebi, biz energiianyń 70 paiyzyn kómirden alamyz. Oǵan balama kóz retinde qarastyryp otyrǵan jel, kún energiiasy da tyǵyryqtan shyǵarar emes. Ol ol ma, mamandar «Parij kelisimine» sáikes, eki jyldan keiin transshekaralyq kómir salyǵy engiziletinin aityp dabyl qaǵýda. Budan keiin el ekonomikasy básekege qabiletsiz bolyp shyǵa kelmek. Ókinishtisi, bizde gaz joq. Saiyp kelgende, eń utymdy sheshim – AES salý.
AES – atomnyń beibit maqsatta qoldanatyn túri. Ol – kómirqyshqyl gazyn bólmeitin energiia kóziniń biri. Búginde kóp memleket kómirteksiz energetikany tańdap otyr. Mamandardyń aitýynsha, muny atom elektr stantsiiasyz jasaý múmkin emes. Óitkeni kún stantsiialary, jel stantsiialary turaqty jumys istei almaidy. Olar kóbinese aýa-raiyna táýeldi bolyp keledi. Al AES táýlik boiy, aptasyna jeti kún júz paiyz óz energiiasyn bere alady.
Árine, kóptiń kóńilindegi úreidi de túsinýge bolady. Kezinde Chernobyldaǵy, Fýkýsimadaǵy apattyń zardabyn tartqan jáne sodan sekem alǵan jurttyń alańdaýshylyq bildirýi zańdylyq. Dese de, mamandar qazir ǵylym men tehnologiia damyǵan ýaqytta qarastylyp jatqan 3+ býyndaǵy reaktorlardyń qaýipsizdigi joǵary deidi. Iaǵni, onsha-munshaǵa balqyp ketpeidi, radioaktivti qaldyqtar syrtqa shyqpaidy.
Sonymen, AES salý jumysyn bastap ketsek, qazirgi zaman reaktorlarynyń qaýipsizdik deńgeii qandai? Qazaqstan qai memlekettiń tájiribesine iek artý kerek? Bilýimizshe, qazir Qytai, Resei, Ońtústik Koreia jáne Frantsiia Qazaqstanda AES salý boiynsha óz jobalaryn usynýda. Energetika ministri Bolat Aqsholaqov taiaýda qandai da bir tehnologiiaǵa basymdyq bermes buryn, barlyq «artyqshylyqtar» men «kemshilikterdi» zerdeleý qajet ekenin málimdedi.
Al «Qazaqstandyq atom elektr stantsiialary» JShS-niń Joba basqarý jónindegi bas menedjeri Áset Mahambetovtiń aitýynsha, elimizde AES salýǵa nietti KHNP (Ońtústik Koreia), EDF (Frantsiia), Rosatom (Resei), CNNC (Qytai) kásiporyndarynyń usynystary qarastyrylyp jatyr. «AES salý maqsatynda vendordy tańdaý boiynsha jumystar áli de júrgizilýde. Qarastyrylyp otyrǵan reaktorlar III nemese III+ býyny anyqtamasyna sáikes keledi. Bul joǵary qaýipsizdik pen oń ekonomikalyq kórsetkishterdi bildiredi. Qazirgi jetildirilgen tehnologiialar táýekelderdi azaitýǵa kepildik beredi», – deidi bilgir maman.
Aita ketý kerek, iadrolyq-energetikalyq tehnologiialardy jetkizýshini tańdaý kezinde Fýkýsimadan keiingi talaptardy eskere otyryp, stantsiianyń qaýipsizdigi, eksplýatatsiia jáne jańa stantsiialardy salý tájiribesi, kadrlardy daiarlaý múmkindikteri, oqshaýlaý dárejesi, normativtik baza jáne qujattama daiarlyǵy siiaqty birqatar negizgi kórsetkish qarastyrylady. Qazir tańdaýǵa túsken 4 kompaniianyń usynysy da osy talaptarǵa sáikes kórinedi.
Al Qazaqstandyq atom elektr stantsiialary» JShS-niń Joba basqarý jónindegi bas menedjeri Áset Mahambetov qazirgi zamanaýi reaktorlarynyń qaýipsizdik deńgeii týraly cóz qozǵaǵanda, onyń sózge kelmesten óte joǵary ekenin aitty. Onyń pikirinshe, qaýipsizdik deńgeige birneshe dáiekti jáne táýelsiz qorǵanys júieleri arqyly qol jetkiziledi. «Jańa reaktorlardy jobalaý kezinde kóptegen táýekelder, sonyń ishinde jer silkiný, daýyldyń kóterilýi, órt shyqqan jaǵdaida, ústine ushaq qulaý sekildi iri apattyq jaǵdailar esepteledi. Bir mysal aitaiyn, apat kezinde qazirgi reaktorlardyń jumys derbestigi 72 saǵatqa deiin jetedi. Iaǵni, reaktor adam aralasýynsyz-aq ózdiginen toqtap, úsh táýlik boiy qaýipsiz jaǵdaida bola alady. Sondyqtan budan úreilenýdiń esh sebebi joq» dep kesip aitty maman.
Áset Mahambetov, «Qazaqstandyq atom elektr stantsiialary» JShS-niń Joba basqarý jónindegi bas menedjeri:
Qaýipsizdikke qoiylatyn talap joǵary
– Passivti qaýipsizdik sharalaryn qoldana otyryp, apatqa qarsy protseste adamnyń (operatordyń) aralasýynsyz, AES-te bolýy múmkin yqtimal oqiǵalar saldarymen kúresý – zamanaýi reaktorlarǵa qoiylatyn basty talap. Qazirgi ýaqytta III + reaktor jobalarynda qaýipsizdik, senimdilik jáne óndiriletin energiianyń arzandaý deńgeii odan ári artqan. Buǵan qaýipsizdikti arttyratyn, reaktor jobasyn jeńildetetin jáne arzandatatyn passivti qorǵanys sharalaryn qoldanýdyń fizikalyq printsipterine negizdelgen ishki qaýipsizdik múmkindikterin barynsha paidalaný arqyly qol jetkiziledi. Biraq bul reaktorlardyń basty ereksheligi jobalaý satysynda da belsendi aimaqtyń buzylýymen bolatyn apattardyń múmkindigin is júzinde joiý, iaǵni «jobalaý kezinde apatty joiý» tujyrymdamasy iske asyrylady.
Osy reaktorlar úshin belsendi aimaqty balqytýmen aýyr avariianyń yqtimaldyǵy 10-7 – den kem, bul jańadan jobalanatyn stantsiialar úshin Atom energiiasy jónindegi halyqaralyq agenttik uiǵarǵan 10-5 yqtimaldyǵynan eki satyǵa tómen.
Túiin: Jaqynda Almaty oblystyq máslihatynyń otyrysynda alǵashqy AES jobasy tanystyrylyp, depýtattar jobanyń júzege asýyn qoldady. Al «Qazaqstan atom elektr stantsiialar» JShS mamandary buǵan deiin aýqymdy zertteý jumystary atqarylǵanyn aita kele, AES salý sheshimi aldaǵy on jylda eki esege artatyn elektr qýatyna degen suranysty joiatyn jalǵyz jol ekenine ekpin túsirdi. Sondai-aq, oblystyq máslihat hatshysy Dáýlet Jarasbaev «AES iske qosylsa, bul óńir úshin investitsiia. Ai saiyn tólenetin salyqtary bar. Almaty oblysyna túsetin turaqty qarajat bar» dep túiindedi.
