Qarjy piramidalary máselesi Qazaqstan úshin jańalyq emes, kóptegen TMD elderi siiaqty biz de alaiaqtyq shemalarymen sonaý 1990 jyldary tanysqan bolatynbyz. Alǵashqy qazaq piramidasy «Smaǵulov jáne K» dep ataldy. Bul kópshiligimizdiń esimizden shyǵa qoiǵan joq. Bastapqyda Nurlan Smaǵulov (Astana Group quryltaishysy Nurlan Erkebulanuly Smaǵulovpen shatastyrmaý kerek) esimdi azamat zańdy biznespen ainalysqan, biraq qarjylyq qiyndyqtar ony alaiaqtyq jasaýǵa itermeleidi. Nátijesinde reseilik MMM júiesi boiynsha áreket etken kásipker 35 myń salymshyny san soqtyryp ketken. Qazaqstandaǵy piramidalyq belsendiliktiń jańa sharyqtaý shegi 2010-2013 jyldarǵa tuspa-tus keledi. Sol kezde azamattar Sergei Mavrodidiń MMM-2011 depozitterin qosqanda, shamamen 767 million teńge (5 million dollar) joǵaltyp tyndy.
Ýaqyt óte kele alaiaqtardyń aila-tásilderi ózgerdi, endi olar áleýmettik jeliler men messendjerlerdi kóbirek paidalana bastady. 2019 jyldyń kúzinen bastap Qazaqstannyń áleýmettik jelilerinde Garant 24 Lombard, Profitable Loan jáne osy siiaqty qarjy keńseleri týraly agressivti jarnamalar paida bola bastady. Kompaniialar qazaqstandyqtardan kólikter men páterlerdi naryqtyq baǵadan 20 paiyzǵa joǵary baǵamen bólip tólegen. Alaida, mámile zańdy túrde tirkelmegennen keiin «satyp alýshylar» iz-túzsiz joǵalyp ketken. Sonymen qatar, Garant 24 Lombard jyldyq 30-40 paiyz depozitterdi qabyldady. 2020 jyldyń aqpan aiynda What'sApp messendjerinde «Qazan» nemese «Qara kassir» dep atalatyn internet-oiyn keńinen tarady. Uiymdastyrýshylar arnaiy esepshotqa aqsha aýdarýdy jáne ózderimen birge taǵy eki qatysýshyny topqa alyp kelýdi usynyp, júz myń teńgeden astam aqsha alýǵa múmkindik týǵyzady.
Kóptegen qarjylyq piramidalardyń airyqsha ereksheligi – olardyń transulttyq sipatynda. Máselen, 2018 jyly Almaty qalalyq Ishki ister departamentiniń suraýy boiynsha Pavel Krymov Máskeýdiń Sheremetevo áýejaiynda ustaldy. Ol negizin qalaǵan Questra World jáne Atlantic Global Asset Management siiaqty piramidalyq júieler Belarýs, Ýkraina, Resei jáne Qazaqstanda belsendi jumys istedi. Dál osyndai jaǵdai zergerlik saýda atyn jamylǵan B2B Jewelry kompaniiasynda da oryn aldy, piramida 2019 jyly Ýkraina aýmaǵynda dúniege kelgen, biraq tez arada Resei men Qazaqstanda filialdaryn ashyp úlgerdi.
Qazaqstan Respýblikasy 2019 jyldyń sońynda bastalǵan koronavirýstyq pandemiia kezinde piramidalar belsendiliginiń jańa shyńyna jetti. 2021 jyly olardyń eń irileri ACD Technology jáne L-Capital boldy. Ekeýi de Almaty qalasynda irge qalaǵan. Sonymen qatar, qazaqstandyqtar Reseide, AQSh-ta, Avstriiada, Germaniiada, Vengriiada, Qyrǵyzstanda jáne basqa da elderde jumys istegen Finikodaǵy aktsiialar men kriptovaliýta depozitterinen shamamen 6 milliard teńge joǵaltty.
Barǵan saiyn alaiaqtar sońǵy jyldary tanymal bolǵan investitsiialardy, aiyrbastaý operatsiialaryn jáne taý-ken óndirýmen bailanysty kompaniialardy paidalanyp jatyr. Almaty qalalyq politsiia departamentiniń asa mańyzdy ister jónindegi aǵa tergeýshisi Erkebulan Qoishybaevtyń aitýynsha, qazir kriptovaliýtaǵa investitsiia salýdy jarnamalaý úrdisi airyqsha beleń alǵan.
«Alaiaqtar investitsiialyq sait jasap, zańdy túrde kriptovaliýtalardy, sheteldik kompaniialardyń aktsiialaryn saýdalai beredi... Olar 10 jyl boiy kriptovaliýtaǵa investitsiia salyp, úlken paida taýyp júrgen joǵary sanatty mamandardy jumysqa tartatynyn da aita ketken jón. Osylaisha, olar óz kompaniiasyna investitsiia salýǵa shaqyrady», - dep túsindirdi quzyrly organ mamany.
2022 jyldyń aqpan aiynda Qazaqstannyń Ishki ister ministrligi 30 myńnan astam qazaqstandyq piramidalardyń jańa qurbany bolyp, 54 milliard teńgeden astam shyǵynǵa ushyraǵanyn habarlady. Maýsym aiynda Joǵarǵy reformalar keńesi Qazaqstan Respýblikasynda 27 milliard teńgege aldanǵan taǵy 17 myń qurbannyń anyqtalǵanyn málimdedi. Bul sandar burynnan tergelgen isterdiń nátijeleri boiynsha ǵana belgili ekenin túsiný mańyzdy. Kóptegen piramidalar áli kúnge deiin «kóleńkede» qalyp keledi jáne olardyń qurbandarynyń sany týraly derekter ázirge belgisiz.
Sonymen qatar, piramidanyń negizin salýshylar jaýapqa tartylsa da, olar keltirgen zalaldy qalpyna keltirý kóp jaǵdaida múmkin emes. Máselen, B2B Jewelry jaǵdaiynda tek 197 qazaqstandyq aqshasyn qaitarǵan. Jariialanǵan qarjylyq monitoring derekterine sáikes, bul piramida qazynasyna keminde 10 000 adam investitsiia salǵan.
Al bizdiń bilik piramidalar júiesimen qalai kúresip jatyr? Alǵashynda Qazaqstan Respýblikasyndaǵy qarjylyq piramidalar alaiaqtyq baby boiynsha qylmystyq jaýapkershilikke tartyldy. Zańdaǵy osy olqylyq 2014 jyly tuńǵysh prezident Nursultan Nazarbaev piramidalyq shemalardy uiymdastyrýdy qylmystyq jaýapkershilikke tartatyn zańǵa qol qoiǵan kezde túzeldi. Ózgerister kóp jaǵynan «MMM-2011» jáne basqa da osyǵan uqsas uiymdardyń quryqtalýyna «túrtki boldy». Bul rette qazaqstandyq vedomstvolar bul jaǵdaiǵa dáieksiz áreket jasady. Osylaisha, Qazaqstan Respýblikasynyń qarjy politsiiasy piramidalarǵa jańa eriktilerdi shaqyrǵan salymshylardy qylmystyq jaýapkershilikke tartýdy usyndy.
Jańa qylmystyq zań qabyldanǵannan keiin kúshtik qurylymdardyń alaiaqtyq shemalardy ashýdaǵy belsendiligi artty. 2017 jyly Qazaqstan Respýblikasynda piramidalar uiymdastyrý baby boiynsha 74 qylmystyq is qozǵalsa, 2018 jyly 103 piramidanyń alaiaqtyǵy áshkere boldy, 2020 jyly 180 qylmys ashyldy. Sonymen qatar, prokýrorlardyń aitýynsha, 2020 jyly (pandemiianyń sharyqtaý sheginde) ashylǵan qylmystar ótken jylmen salystyrǵanda 7 esege ósken. 2022 jyldyń mamyr aiynda Ishki ister ministrligi piramidalar qyzmetiniń faktileri boiynsha 163 jańa qujattyń tirkelgenin málimdedi.
Jasyryp-jabatyn nesi bar, 2020 jylǵa deiin Qazaqstanda piramidalyq shemalarǵa profilaktikalyq baqylaý is júzinde bolǵan joq. Jańa uiymdardy qurý kezinde alaiaqtar eshqandai kedergilerge kezikpedi, bárin josparlaǵandaryndai júzege asyrdy . Jaǵdaidaǵy betburys tek pandemiia kezinde órshi tústi. 2020 jyly Qazaqstan Respýblikasy Qarjy ministrligi janyndaǵy Qarjy monitoringi komiteti jaýapty qyzmetterdi kúdikti operatsiialar týraly habarlaýǵa mindettedi.
Bul rette Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginde vedomstvoaralyq jumys toby quryldy, onyń quramyna Qazaqstan Respýblikasy Ulttyq bankiniń, Bas prokýratýranyń jáne Ishki ister ministrliginiń ókilderi de kirdi. Sondai-aq Aqparat jáne áleýmettik damý ministrligi de jumys tobyna qosyldy.
Sonymen qatar, 2021 jyldyń qańtarynda Qarjy monitoringi agenttigi qaita quryldy. Ile-shala vedomstvoaralyq úilestirý sharalarynyń arqasynda piramida belgileri bar kompaniialardyń tizimi qol jetimdi boldy. 2021 jyldyń qazan aiynda agenttik «litsenziialanbaǵan qyzmet belgileri bar uiymdardyń» tizilimin jariialady.
Onyń quramyna 121 kompaniia, onyń ishine 56 piramida kirdi. Bul tizim tez arada tolyqtyrylatyny da habarlandy. Dese de qazirgi ýaqytta tizilimniń jańartylǵan nusqasy Qazaqstan Respýblikasy memlekettik organdarynyń biryńǵai portalynyń saitynda qoljetimdi emes. Sonymen qatar, jaýapty bólimsheler internettegi piramidalyq jarnamalardy belsendi túrde buǵattaýda. 2022 jyldyń tamyzyna deiin qarjylyq baqylaý organdary jalǵan qyzmetterdi jarnamalaýǵa arnalǵan 3000-ǵa jýyq resýrstardy anyqtady.
2022 jyldyń 12 shildesinde prezident Qasym-Jomart Toqaev piramidalyq jarnamany qylmystyq jaýapkershilikke tartatyn zańǵa qol qoidy. 2014 jylǵy zań boiynsha oǵan tek ákimshilik jaýapkershilik júktelgen. Shildeden keiin jarnama piramidalary úshin shabýyldaýshylar 2 jyldan 4 jylǵa deiin bas bostandyǵynan aiyrylýy múmkin (qylmystyń aýyrlyǵyna bailanysty).
Moiyndaý kerek, sońǵy eki jylda Qazaqstanda piramidalyq shemalarmen kúresý júiesi aitarlyqtai ózgerdi. Qarjylyq monitoring agenttiginiń ókili Álibek Ábdilovtyń aitýynsha, jaýapty departamentterdiń jumysy «sapaly túrde qaita quryldy». Al, tergeý organdarynyń piramidalaryna qarsy belsendi kúres, quqyq qorǵaý jáne qarjy bólimderin úilestirý jáne zańdardy qataitý áli kútken nátije bergen joq. Qylmystyq ister sanynyń jyl saiynǵy ósýi «bilik» jumysynyń kórsetkishi ǵana emes, sonymen qatar piramidalardyń óz taýashalaryn qalpyna keltirip, saqtai alǵanynyń janama belgisi bolyp tabylady.
Negizi, piramida kompaniialarynyń resmi tiziliminiń paida bolýy jáne basqa da túsindirý jumystary qazaqstandyqtardy kúmándi investitsiialardan qorǵamaidy. Birqatar sarapshylar buǵan Qazaqstan Respýblikasy azamattarynyń qarjylyq saýattylyǵynyń joqtyǵyn «kináli» ekenin le aitady.
«Qazaqstannyń depozitterge kepildik berý qoryndaǵy memleket tarapynan kepildendirilgen kiristi alyp qarasańyz, ol ortasha jyldyq 12-13 paiyzdy quraidy. Qarjylyq piramidalar, kerisinshe, kepildik berilgenin alǵa tarta otyryp, qysqa merzimdi joǵary tabys usynady. Al bul jaǵdailardy bilmestikten satyp alatyndar da, sanaly túrde táýekelge baratyndar da bar. Olar kiris alýǵa ýaqyt tabýdy josparlap otyr, sodan keiin piramidadan shyǵýdy josparlaidy. Biraq is júzinde bul maqsat jumys istemeidi. Óitkeni, ádette qarjylyq piramidalardyń jeke aktivteri bolmaidy», - dedi quzyrly organ ókili Dmitrii Akmaev.
Onyń sózine qaraǵanda, aqshany sot arqyly qaitarý is júzinde múmkin emes, óitkeni piramidalyq júielerdiń basym bóligi qazaqstandyq iýrisdiktsiiadan tys jerde (mysaly, Kiprde) tirkelgen.
Bul «áleýmettik zulymdyqty» «jeńýge» múmkindik bermeitin taǵy bir salmaqty sebep bar. Piramidalardyń taralýy, ádette, áleýmettik qiyndyqtardyń belgisi bolyp tabylady. Osy sebepti TMD-da 1990 jyldary MMM tipti keńseler sonshalyqty keń tarady. Búgingi kúni piramidalar Qazaqstan halqyna aýyr qaryzdyq júkteme jaǵdaiynda jumys isteýde. 2021 jyly Prezident Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan Respýblikasynda 545 myńǵa jýyq adamnyń (iaǵni halyqtyń 4,2 paiyzyna jýyǵy) 3 aidan astam nesie bereshegi bar ekenin aitqan bolatyn. Mundai jaǵdaida «ońai aqsha» tabýǵa degen umtylystyń bolýy tabiǵi nárse.
Sonymen qatar, eldiń ortasha tabysy tómen kúiinde qalyp otyr. Ulttyq statistika biýrosynyń málimetinshe, qarapaiym qazaqstandyqtar tabysynyń jartysynan kóbin azyq-túlikke, kommýnaldyq qyzmetterge, bailanys jáne kólik jáne taǵy basqa shyǵyndarǵa jumsaidy. Sonymen qatar, tabystyń 30 paiyzy derlik nesielerdi óteýge ketedi, al úi sharýashylyǵynyń shyǵyndary tek ósýde. Bul piramidalardyń jetistigi tek «ashkózdiktiń» nemese «qarjylyq saýatsyzdyqtyń» saldary emes ekenin bildiredi. Bul - óz sheshimin kútip otyrǵan qazaqstandyq qoǵamnyń júieli áleýmettik-ekonomikalyq máseleleriniń kórinisi. Mundai jaǵdailarda alaiaqtar árqashan ózderi úshin yńǵaily joldy taýyp ala beredi.
