Qazaqstandaǵy ǵimarattar men joldardyń qurylysyna, olardyń sapasyna qatysty suraqtar kún ótken saiyn artyp keledi. Ǵylymi zertteýlerdiń naqty ekonomikanyń qajettilikterine sáikes kelmeidigine qatysty shaǵymdar kópten beri aitylyp júr. EUÝ-dyń jol-qurylys sektoryna akkredittelgen qyzmetterdiń tolyq tsiklin kórsetý jónindegi injiniringtik ortalyǵy erteden aitylyp kele jatqan atalmysh máseleni sheshýge nietti. Innovatsiialardy damytý departamentiniń direktory Ásel Jeksembaeva atalǵan másele qalaisha júzege asyrylǵandyǵy jóninde málimdegen-di.
- Ásel hanym, jobaǵa qalai keldińiz?
– Mamandyǵym metrolog, standarttaýshy, alaida men zertteýshilik jumystarǵa únemi qyzyǵatynmyn. Maǵan testileý, jańa ǵylymi ónertabystar, jańa materialdar jasaý protsesi unaidy. Tipti meniń doktorlyq jumysym tsementtiń sapasyn arttyrýǵa arnaldy.
«Standarttaý, sertifikattaý jáne metrologiia» mamandyǵy boiynsha doktorantýranyń ekinshi kýrsynda men Dúniejúzilik banktiń grantyna ótinish bergen bolatynmyn jáne Michigan State University-de PHD boiynsha ǵylymi taǵylymdamadan óttim. Ol jerde standarttaý jáne sertifikattaý boiynsha doktorlyq dárejemdi rastap, qorǵadym jáne bir jyl ýaqytymdy jańa tsement quramyn synaqtan ótkizýge jumsadym. Mine, osylaisha boiymda qurylys salasyna, jańa qurylys materialdary men jańa standarttarǵa degen qyzyǵýshylyq paida boldy. Osylaisha qurylys salasyna, jańa qurylys materialdary men jańa standarttardy ázirleýge qyzyǵýshylyq tanyttym. Sóitip, álemde óte ózekti sanalatyn Civil Engineering-tiń ortasyna kelip qosyldym, sol jerden tabyldym. Civil Engineering jasyl tehnologiialarmen, atap aitqanda óndiris qaldyqtaryn paidalanýmen tyǵyz bailanysty. Shetelde jáne Qazaqstanda óndiris qaldyqtarynyń qansha túri bar jáne olardy paidalaný baǵytynda álem elderiniń mundai qaldyqtardy qarqyndy túrde paidalanýǵa baǵyt alǵandyǵy meni tańǵaldyrdy.
Michigan ýniversitetiniń bazasynda qurylys materialdaryn tereń, egjei-tegjeili zertteý úshin qajetti úlken zerthana bar, men, árine, mundai zerthana qyzmetin jan-jaqty paidalandym. Kóp uzamai ǵylymi edvaizerim, professor Mahmýd Hakpen birlesip jazǵan jariialanymdarym joǵary reitingti basylymdarda jaryq kóre bastady. Jazǵan materialdarymda men quramy jaǵynan tsementke aitarlyqtai uqsas keletin bolat balqytatyn qoj (shlak) qaldyqtaryn paidalaný tájiribesimen bólistim. Mundai zertteýler ózekti bolyp shyqty, sebebi atalmysh máselemen álemde ondaǵan ǵalymdar ǵana ainalysatyn bolyp shyqty. Sodan beri qaldyqtardy sapaly jáne ekologiialyq taza materialdarǵa ainaldyrý meniń ǵylymi qyzyǵýshylyqtarymnyń nazaryna ainala bastady. Kóp uzamai biz Dúniejúzilik Bank pen TsDIAÓM grantyn jeńip aldyq, osylaisha qurylys materialdarynyń quzyretti ortalyǵyn qurýǵa qol jetkizdik. Bul meniń ǵylymi jumysymnyń kelesi kezeńine ainaldy. Biz jańa «jasyl» qurylys materialdaryn ázirleý úshin ónerkásip qaldyqtaryn zertteý, shikizattyń nanoqurylymdaryn zertteý taqyryby boiynsha top qurdyq. Standarttarmen, zerthanalardy akkreditteý protsedýrasymen, biliktiligi men PhD dárejesimen jumys isteýdegi praktikalyq tájiribem maǵan ENU-Lab ǵylymi-óndiristik ortalyǵyna jetekshilik etýge múmkindik berdi.
Biz sheteldik jáne qazaqstandyq ǵylymi bazalardy salystyrdyq, táýekelder men múmkindikterdi taldadyq jáne zerthanany akkreditteý salasyn barynsha keńeitýden bastaý kerektigin jiti túsindik. Árine, Qazaqstanda túrli qyzmet túrlerine qatysty kóptegen akkredittelgen zerthanalar barshylyq, alaida tapsyrys berýshige ideiadan bastap ony engizýge deiin «KILTPEN» qyzmet kórsetetin biryńǵai ortalyq joq.
Árine, grant alý protsedýrasynyń óte kúrdeli bolǵany belgili. Dúniejúzilik Banktiń ondaǵan halyqaralyq sarapshylary ózderiniń usynystaryn berdi, soǵan sáikes biz ózimizdiń ótinim qujattarymyzdy qaita óńdedik. Dúniejúzilik banktiń Ǵylym jáne kommertsiialandyrý jónindegi halyqaralyq keńesi bizge qoldaý bildirdi. Bul bizdi shabyttandyra tústi. Osy jyly biz qajetti joǵary dáldikti ǵylymi jabdyqtardy satyp aldyq jáne qazaqstandyq qurylys indýstriiasy úshin qajetti zerthanalardy akkredittedik. Osy ýaqytqa deiin ǵalymdarymyz tsementke jańa qospalar jasap, halyqaralyq patentke qol jetkizdi.
Sondai-aq, biz bir ýaqytta ózimizdiń negizgi mindetimiz – qyzmetterdi kommertsiialandyrý boiynsha jumys jasadyq. Akkreditteý qyzmetteri biznes tarapynan úlken suranysqa ie. Máselen, qurylymdyq deńgeide tsement sapasyn baǵalaý máselelerine qatysty jumystar joqtyń qasy. Árine, kez kelgen ónimniń egjei-tegjeili tekserilmeitindigi belgili. Bul jol materialdaryn synaýǵa jáne jańa innovatsiialyq sheshimderdi ázirleýge jáne engizýge qatysty másele. Osy aitylǵandardyń barlyǵy damýdyń kelesi kezeńine ainaldy. Biz jol zerthanasyn qaita jabdyqtadyq jáne qyzyǵýshylyqtarymyzdy odn ári keńeite tústik. Al naryq muny qoldai bastady. Bizge memlekettik jáne jeke qurylymdar júgine bastady. Alǵashqy tapsyrystar jasaldy, endi bizge shtatty keńeitý máselesi jóninde oilana berýge bolady.
Árine, bizden basqa arnaiy ýákiletti ǴZI, Kólik ministrligine qarasty Avtomobil joldary komitetiniń bar ekenin jaqsy bilemiz, alaida bul jerde belgili bir alshaqtyqtyń bar ekeni belgili. Ǵylymmen bailanysty alshaqtyq, jol mamandarynyń tapshylyǵy, aradaǵy tolyqqandy ózara is-qimyldyń bolmaýy.
Sol sebepti de biz kásibi bailanystardy ornata bastadyq, qajettilikter men qiynshylyq týǵyzyp otyrǵan máselelerdi anyqtaý maqsatynda ǵalymdarymyz qurylys jáne jol kompaniialarymen kóptegen kezdesýler ótkizdi. Biz olardyń suranystaryn júieledik, sóitip barlyq salalardyń, iaǵni munai-himiia jáne qurylys, kólik salalarynyń bir-birine qalai táýeldi bolatynyn túsine bastadyq. Bul bizge ǵylym naryqtyń qajettilikteri úshin jumys isteýi tiis degen negizgi qaǵidany túsinýge múmkindik berdi. Ókinishke orai, bul osy ýaqytqa deiin tek sóz júzinde aitylyp keldi.
- Biznes sizdiń dialog qurýǵa degen umtylysyńyzdy qalai qabyldady? Sizdiń biznespen qarym-qatynasyńyz qai deńgeide órbidi?
Túsinesiz be, ǵylymnyń basty kemshiligi - biznespen tildesýdi bilmeitindiginde jatyr. Ǵalymdardyń kóptegen ázirlemeleri bar, alaida ondai jumystar suranysqa ie me, joq pa? Olardy naryqqa qalai usynýǵa bolady? Demek, óndirýshiler ǵalymdarǵa senimsizdik artyp otyr degen sóz. Olarmen dialog qurýdy men ózimniń basty missiiam dep bilemin. Óndirýshilerdiń ázirlemelerimizge degen qyzyǵýshylyqtary meni shabyttandyrady. Shyn máninde, olar úshin Qazaqstan ǵylymy – inkognito terra (jasyrn, astyrtyn). Bul áriptesterimniń boiynda tamasha sezim uialatady. Sebebi eńbekteri el úshin mańyzdy bola túsetini belgili. Ǵylym biznestiń tapsyrysy boiynsha jumys isteýi tiis. Kerisinshe bolýy múmkin emes. Qarapaiym bolyp kórinetin mundai oiǵa jete bilý qajet. Ózindik ónerkásipti damytýdyń, innovatsiialyq materialdardy qurýdyń, importty shettetýdiń, yǵystyrýdyń kilti osy jerde jatyr. Máselen, biznes OSB panelderine balama ónimdi surady delik. Búgingi tańda mundai ónimdi satyp alý qymbatqa túsip otyr, logistika kúrdelene jáne qymbattai tústi. Endigi mindetimiz – sheteldik analogtarmen sapasy jaǵynan da, baǵasy jaǵynan da básekege qabiletti tehnologiia jasaý. Alaida eń bastysy – Qazaqstanda kóptep sanalatyn óndiristik qaldyqtardy kádege jaratý.
Qazirdiń ózinde bizdiń ázirlemelerimiz synaqtan tolyqtai ótti, tipti ekopanel jobasyna investitsiia salýǵa daiyn investor da tabylyp otyr. Bul bizdiń alǵashqy birlesken jobamyz bolmaq. Biznespen jumys isteýdiń artyqshylyǵy osy jerden kórinedi. Óitkeni, óz sheshimderin qabyldaýda jedel ári táýelsiz áreket etedi.
- Qazir megagrantqa qol jetkizip otyrsyz. Qandai sharttar negizinde?
- 2023 jyly Ǵylym komitetiniń konkýrsy aiasynda biz QR-da qurylys-tehnikalyq Injiniring ortalyǵyn qurýǵa megagrant alǵan bolatynbyz. Qazirdiń ózinde bizneske usyna alatyn 20-30-ǵa jýyq ázirlemelerimiz bar. Sonymen qatar, biz álemde qurylys indýstriiasynyń qai baǵytta jáne onyń qalai damyp jatqanyn muqiiat qadaǵalai alamyz. Bizdiń kompaniialar qurylys naryǵyndaǵy jańa tendentsiialardy únemi baqylai bermeidi. Biz shynymen de ǵylymǵa, otandyq óndiristi qurýǵa úles qosqymyz keledi. Sol sebepti jyldam jeńiske jetýdiń jolyn izdeý ústindemiz. Ol úshin ǵalymdar men óndirýshiler birigýi tiis.
- Siz osy turǵydan alǵanda memlekettiń qoldaýyn sezinesiz be? Tiisti memlekettik baǵdarlamalar qanshalyqty tiimdi?
- Biz Memleket basshysy men Úkimettiń ǵylymdy qarjylandyrýǵa bólinetin qarajattyń tiimdi bolýyna qanshalyqty baǵdarlanyp otyrǵanyn jaqsy sezinemiz. Japoniia, Koreia, Polsha, AQSh ýniversitetterinen birneshe ondaǵan qazaqstandyq jáne sheteldik jumys toby jańa ázirlemeler men olardy óndiriske engizý jóninde turaqty dialog júrgizýde.
- Shynynda da, Qazaqstanda ǵylymdy kommertsiialandyrýǵa kóp qarajat bólinýde. Mundai qarajattyń bosqa ketpeýi úshin qandai áreketter jasalýy kerek, sebepterin atap ótseńiz?
– Birinshiden, bizde tabys ákeletin akkredittelgen zerthana jumys isteidi. Ekinshiden, biz biznestiń qajettilikterine súienemiz jáne ázirlemelerimizdi satyp alýǵa jáne óndiriske engizýge múddeli eki-úsh áleýetti investorymyz da bar. Úshinshiden, bizdiń ǵalymdar zertteý nátijelerin joǵary reitingi bar halyqaralyq jýrnaldarda jariialaidy, bul olardyń eńbekteri álemde ózekti ekenin rastai túsedi jáne mundai ázirlemeler patenttelgen. Tórtinshiden, biz EUÝ ǵana emes, sonymen qatar birqatar ǴZI, QazQSǴZI, Jol aktivteriniń sapasy ortalyǵy, sondai-aq basqa da tehnikalyq ýniversitetter quramynda jumys konsortsiýmyn qurdyq. Túptep kelgende, osy jolda jalǵyz júrip kele jatqan jaiymyz bar.
Eń bastysy, biz naryqtyń qajettilikterin túsinetin, kez kelgen protsesti standarttaý jáne sertifikattaý máselelerin tereń túsinetin ǵalymdar tobyn qura bildik. Biz ǵalymdardyń ǵylymi áleýetin bizneske jaqynyraq baǵyttaýǵa barynsha tyrysý arqyly tapsyrys berýshilerdiń senimine ie boldyq.
