Qanat Nurov degen qazaq bar. «Aspandaý» degen aty birtúrli klýbtyń jetekshisi. Osy jerde saiasattanýshy Aidos Sarym men bizdiń medianaryqtyń beldi biznesmeni Armanjan Baitasov «aiqasty».
Sonymen, qazaqpyz ba, qazaqstandyqpyz ba? Sarym men Baitasov buǵan qatysty ne dedi? Olar qai ustanymdy qoldady?
– Men áldebireýdiń «bizdi birigýge, birge bolýǵa jazǵan Eýraziialyq taǵdyrymyz ortaq» deitin jalǵan kontseptsiiasyna senbeimin.
HH ǵasyrdaǵy qýǵyn-súrgin bolmasa Qazaqstanda tabiǵi túrde qazaq ulty, ulttyq qazaq býrjýaziiasy, ulttyq saiasi elita qalyptasar edi.
Bolshevikter qazaq tarihy men qazaq modernizatsiiasynyń tabiǵi tamyryn úzdi. Qazaq joǵala jazdady...
Biraq, KSRO qulaityn edi, báribir. Imperiianyń qurylýy bar da, qulaýy bar. Qaitalap aitaiyn, eshqandai sábettik nemese eýraziialyq ult bolǵan joq. Bolmaidy.
Eýraziiashyldyqty dáripteý, bylaisha aitqanda, neoimperiialyq uǵymdy ulyqtaý keri reaktsiia týǵyzady.
1991 jyly Qazaqstan Táýelsiz memleket atandy. Bul, birinshi kezekte qujat. Qujatta – Qazaq ulttyq memleketin qurý ideiasy aitylǵan.
Biraq, júzege asyrylmady. Ol kezde qazaqtyń óz jerindegi úlesi 40 paiyz-tyn. «Jan baǵý» kerek boldy.
Alǵashqy 10 jylda qazaqtar Táýelsiz bolǵanyna táýbe dedi, orystar «sen timeseń, men timege» kóńili toldy. Biraq, ómir ózgeredi ǵoi.
Qazaq qoǵamy biliktiń ideialaryna aldanbaityn boldy.
Bul ideialardyń 2 kemshiligi bar. Qundylyǵy, morali joq. Bul – bir. Oǵan ne qazaqtardyń, ne bolmasa orystardyń kóńili tolmaýy múmkin. Bul – eki.
Biz kimbiz? Qazaqpyz ba, qazaqstandyqpyz ba?
Menińshe, «qazaqstandyq ult» degenniń astarynda «postsovettik-qazaq» ulty degen uǵym jasyrýly. Biz muny qabyldaimyz ba? Joq, árine. Sebebi, onyń áýelgi astarynyń ózi qate.
Biz «qazaq ultyn» qurýymyz jáne «qazaq ulttyq memleketin qalyptastyrýymyz» qajet. Tarihi, tipti zańdyq turǵydan (Memlekettik egemendik týraly Deklaratsiia jáne memlekettik Táýelsizdik týraly zań) bul – durys.
«Qazaq ulty» degenimizdiń ózi ne? Bul qazaqtan ózge ulttar sanatqa alynbaidy degen sóz be? Joq.
Bizdi aiyptaityndar bar. «Sender etnokrattyq memleket qurmaqsyńdar» deidi.
Nege? Biz áli de bolsa dekolonizatsiia, detotalitarizatsiia protsesinen ótken joqpyz.
Kerek deseńiz, «qazaq», jalpy «qazaqi» degen uǵymnyń ózi qoǵamdaǵy keibir toptardyń ashý-yzasyn, allergiiasyn týǵyzatyn siiaqty.
Keibireýler KSRO-nyń qulaǵanyna, imperiianyń orystarǵa bergen joǵary áleýmettik statýsynan aiyrylǵanyna kóndige almai júr. Álige deiin... Olardyń bizdi «etnokrat», «ultshyl» dep aiyptaýy sodan. Bul aiyptaýdyń astarynda keńestik saryn bar.
Olar eski terminderdi qoldanady. Keńestik dáýirde «ultshyl» degen – imperiiaǵa qarsy, ult-azattyq qozǵalystyń múshesi degen maǵynany bildiretin. «Ultshyldardy» ksenofob, shovinist deitin. Alaida shovinizm men ksenofobiiany Keńes biliginiń ózinen taraǵanyn biz jaqsy bilemiz.
Munyń bári qazaq ultyn qalyptastyrýǵa kedergi. Sebebi, kúsh ketedi.
Dál qazir eki Qazaqstan bar. Biri – damyp, ósip kele jatqan qazaqtildi Qazaqstan. Biri – tabiǵi sebepterge bailanysty órisi tarylyp kele jatqan orystildi Qazaqstan.
Orystar qazaq tilin nege úirenbeidi? Sebebi, olar Qazaqstannyń memleket retindegi bolashaǵyna senbeidi. «Táýelsiz Qazaqstan memleketi – uzaq ári máńgilik jasaidy, bizge munymen sanasýǵa týraly keledi» degen túsinik joq.
Bilik tarihi keńistikti 20 jylmen shekteýge tyrysady. Munyń ózi qazaqy ortanyń renishin týǵyzady. Týǵyzyp ta otyr. Biraq, tereńge úńilsek «tereń dúnielerge» tap bolamyz. Qazirgi «ultaralyq kelisimge» tirek bolatyn sebepterdiń azdyǵyn kóremiz.
Qazaqstan – qazaqtyń úii. Endeshe qazaqtyń adami, etnikalyq, mádeni, tildik quqyǵyn qorǵaýǵa mindetti.
Orystildiler she? Orys tiliniń taǵdyry ne bolmaq mundaida? Olarǵa túptiń túbinde tańdaý jasaýǵa týra keledi...
Qazaq pen orystyń qarym-qatynasynda saýal kóp, jalpy. Baýyrlas orys pen ýkrain soǵysyp jatyr.
Erteń minezi, bolmysy, tili, qany, dini bólek qazaq pen orystyń arasynda dál mundai jaǵdai qaitalanbaidy dep kim kepildik ete alady?
Menińshe, Qazaqstandaǵy orystar imperiialyq oidan, óktemshil ádetinen arylýy kerek.
Mysalǵa, memlekettik til. Júzdegen, myńdaǵan sheteldikter qazaq tilin meńgerip alǵan. Endeshe, til úirenýdiń ádistemesi, kitaby joq deitinderdiń sózi ótirik. Biz orystardyń qazaq tilin meńgerýge lingvistikalyq qabileti joq degenge senbeimiz.
Orystar qazaq tilin nege úirenbeidi? Sebebi, olar Qazaqstannyń memleket retindegi bolashaǵyna senbeidi. «Táýelsiz Qazaqstan memleketi – uzaq ári máńgilik jasaidy, bizge munymen sanasýǵa týraly keledi» degen túsinik joq.
Ekinshi jaǵynan, olar qazaqtardy otandastary retinde syilamaitynyn da joqqa shyǵarmaimyn. Ainalyp kelgende, memlekettik tilge degen kózqaras – memleketke degen kózqarastyń belgisi.
Qazaq pa, qazaqstandyq pa degende mynany qoldaný kerek – tegi káris qazaq, tegi orys qazaq. Olardy da, iaǵni qazaqstandyq ózge ult ókilderin de qazaq dep túsinýimiz kerek.
– Aidostyń aitqanymen 80-90 paiyzǵa kelisemin, negizi. Kózqarasy durys-aq. Degenmen, qazaqpyz ba, joq, álde, qazaqstandyqpyz ba degende, bul uǵymdy anyqtaýdy mundai bir ǵana otyryspen shekteýge bolmaidy.
Ashyq pikirtalasta dáleldi, dáiekti dúnieler aitylatyn jiyn ótkizý kerek. Dóńgelek ústelge qazaqty da, orysty da, jalpy osy elde ómir súretin ózge ulttyń ókilderin shaqyryp, pikirlerin tyńdaǵan artyq etpeidi. Mundaǵy maqsat, árine, eldegi qaýipsizdikti, turaqtylyqty saqtaý.
Qazaqstan kez kelgen azamattyń ulttyq ereksheligine qaramai ómir súrýine yńǵaily, balalaryn ósirýge qoryqpaityn, biznespen ainalysýǵa múmkindik beretin elge ainalýy tiis.
Sondyqtan meniń azamattyq pozitsiiam – qazaqstandyq degen durys.
Jalpy ult, ultshyldyq degen uǵymdardyń ózi bertinde kapitalizmmen birge qalyptasqan. Biraq, bul jerde bir niýans bar, Qazaqstanda býrjýaziia bar, biraq ol negizinen orys tilinde sóileidi.
Sosyn dál qazirgi ýaqytta taza qazaq jáne shala qazaq dep bólingen durys emes. Biz shala qazaqqa, rýǵa, júzge bólinetindei sonshalyqty úlken ult emespiz.
Iá, Ýkrainadaǵy oqiǵalar ultty oiatty. Biraq, solai eken dep «shalaqazaqtardy» negizsiz aiyptaýǵa bolmaidy. Eshqandai emotsiiasyz aitaiyn, oryssha tárbielengen qazaqtar bar, sol siiaqty qazaqsha sóileitin qazaqtar bar. Bul úshin alǵashqy topty shalaqazaqtar dep ataǵan qisynsyz.
Qaitalap aitaiyn, men bizderdiń «qazaqstandyq» dep atalýymyzdy qoldaimyn.
Saiyp kelgende, bul jai ǵana sóz jáne budan eshteńe ózgermeidi. Solai emes pe? «Qazaqsyń ba?» nemese «qazaqstandyqsyń ba?», qandai aiyrmashylyq bar? Eger adam erkin, jaily, ádemi Qazaqstanda ómir súrgisi kelse, ony qalai ataitynymyz mańyzdy ma osy?
Iaǵni, qazaqpyz ba, qazaqstandyqpyz ba degende, Aidospen esh kelispeimin. Aidos aityp otyrǵan «tegi káris qazaq» degen sózdiń ózi birtúrli estiledi. Adam qabyldai almaidy muny.
Saiyp kelgende, bul jai ǵana sóz jáne budan eshteńe ózgermeidi. Solai emes pe? «Qazaqsyń ba?» nemese «qazaqstandyqsyń ba?», qandai aiyrmashylyq bar? Eger adam erkin, jaily, ádemi Qazaqstanda ómir súrgisi kelse, ony qalai ataitynymyz mańyzdy ma osy?
Basty maqsat – korrýptsiiadan, basqa da keselderden ada memleket qurý. Endeshe, terminologiiaǵa bola jaǵa jyrtysyp ne qajeti bar?
Shynymdy aitaiyn, eger biz «qazaq» degen sózge basymdyq berer bolsaq, endeshe Qazaqstanda turatyn halyqtyń 40 paiyzy muny jaqtyrmai qabyldaidy. Men bilem. Óskemen, Qostanaida ózin «tegi orys qazaq» dep ataǵysy kelmeitin adam kóp. Aitalyq, Resei kópultty el, sondyqtan olar ózderin reseiliktermiz dep aitady.
Qazirgi maqsat – táýelsiz eldiń irgesin bekite túsý. Jalpy kim qandai ult degen pikirtalastar týmaýy tiis. Kez-kelgen qarqyndy damyǵysy kelgen qoǵam osyny uǵynǵany jón.
Qazaqstandyq ult bar ma? Meniń oiymsha, bar, bul – myna bizbiz, barmyz jáne ómir súrip jatyrmyz.
Kez-kelgen memlekettiń, etnostyń ulttyń damý satylary bolady. Búgingi kúni biz damý ústindemiz, alǵa jyljýdamyz.
Iá, Aidos durys aitady. Jiyrmasynshy ǵasyrda biz kórmegendi kórdik, aýyr synaqtan óttik. Halqymyzdyń jartysynan astamy qyrylyp qaldy, intelligentsiianyń 70 paiyzy qýǵyn-súrginge ushyrady.
Biraq, bastysy, biz osy synaqtan óttik ǵoi? Táýelsizdikke qol jetkizdik, óz elimiz bar. Endi osy eldiń qabyrǵasyn qalaý qajet. Teatr, teledidar, kino salasy, ádebietke qarjy baǵyttaý kerek. Intelligentsiiany qaita tiriltetin, burynǵydan da bilimdi ári mádenietti bolatyn múmkindigimiz bar.
Túsinesizder me, biz osy Jer-álemniń bir bólshegimiz ǵoi. Osy álemge ketigin taýyp qalansaq, oǵan jaqsy, jarqyn dúnie syilasaq utylmaimyz. Mine, aldyǵa osyndai maqsat qoiý kerek.
Ázirlegen, Dýman BYQAI
