Qazaq handyǵy týraly referat
Qazaq handyǵy – ulan-ǵaiyr jerimizdiń tamyry tereńde jatqan tarihy, egemen elimizdiń birliginiń bastaýy. Elimiz ben kórshiles aimaqtarda 1465-1847 jyldar aralyǵynda ómir súrgen Qazaq handyǵy Edilden Jaiyqqa deiingi aýmaqty, Syrdariia men Amýdariia ózenderi aralyǵyn jáne Horasan jerin qamtyǵan. Qazaq handyǵynyń qurylýyna 1457 jyldan keiin Kerei men Jánibek sultandardyń Ábilhaiyr han ústemdigine qarsy kúresken qazaq taipalaryn bastap Shyǵys Deshti-Qypshaqtan Batys Jetisý jerindegi Shý men Talas óńirine qonys aýdarýy muryndyq boldy. Handyqtyń paida bolýyn qazaq jerinde XIV-XV ǵasyrlardaǵy áleýmettik-ekonomikalyq jáne etnikalyq-saiasi protsesterden týǵan zańdy qubylys dep bilemiz. Óndirýshi kúshterdiń damýy, kóshpeli aqsúiekterdiń ekonomikalyq qýatynyń artýy, feodaldyq toptardyń táýelsizdikke umtylýy negizinde Ábilhaiyr handyǵy men Moǵolstan arasyndaǵy tartystyń órshýi, áleýmettik qaishylyqtardyń údeýi XV ǵasyrdyń ekinshi jartysynda bul memleketterdiń quldyrap ydyraýyna aparyp soqtyrdy.
Qazaq handyǵynyń memlekettik qurylymy dala demokratiiasyna negizdelgen. Memleket basqarýshylary retinde handar saiasi bilik júrgizip kelgen. Olardy tóre tuqymynan shyqqan sultandar arasyndaǵy tańdaý negizinde sailaǵan.
Qazaq handyǵynyń tuńǵysh hany - Kerei, sońǵy hany - Kenesary Qasymuly. Handyqty basqarý isinde Qasym, Haqnazar, Táýekel, Esim, Táýke, Abylai syndy bilikti, bilekti handar bolǵan. Qazaq handyǵy Qasym hannyń qasqa joly, Esim hannyń eski joly, Jeti Jarǵy zańdaryna júgingen.
Qazaq handyǵy týraly bizge jetken naqty jazba derekterdiń biri Muhammed Haidar Dýlatidyń «Tarih-i-Rashidi» atty eńbegi bolyp tabylady. Bul jazba Moǵolstan handyǵynyń tarihyna arnalǵan. Ol kezde Jetisýdi bilegen Moǵolstan hany Esenbuǵa (1434—1462-jyldary bilik etken) qonys aýdarǵan qazaqtardy Ábilhaiyrǵa qarsy paidalaný úshin qonys beredi. Osy oqiǵa jóninde tarihshy Muhammed Haidar Dýlati «Tarih-i-Rashidi» eńbeginde bylai deidi: «Ol kezde Deshti Qypshaqty Ábilhaiyr han biledi. Ol Joshy áýletinen shyqqan sultandarǵa kún kórsetpedi. Nátijesinde Jánibek pen Kerei handar Moǵolstanǵa kóship bardy. Esenbuǵa han olardy qushaq jaia qarsy alyp, Moǵolstannyń batys shegindegi Shý men Qozybas aimaqtaryn berdi. Olar ornalasqan soń, Ábilhaiyr han dúnie saldy da, ózbek ulysynyń shańyraǵy shaiqaldy. Iri-iri shielenister bastaldy. Onyń úlken bóligi Kerei men Jánibek hanǵa kóship ketti. Sóitip, olardyń mańyna jinalǵandardyń sany 200 myńǵa jetti. Olardy ózbekter - «qazaqtar» dep atady. Qazaq sultandary 870 jyldary (1465-1466) bilei bastady...». Sol kezeńdegi saiasi jaǵdaiǵa bailanysty Qazaq handyǵy týraly da kóptegen málimetter kezdesedi. Abýlǵazy, Qadyrǵali Jalaiyri eńbekterinde de Qazaq handyǵy men onyń bileýshileri týraly málimetter bar. Sondai-aq, Qazaq handyǵy kezeńine qatysty Shyǵys derekteriniń de mańyzy zor.
2015 jyly el ishinde Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy joǵary deńgeide atalyp ótti. Qazaqstannyń barlyq aimaǵynda ataýly merekege orai san túrli sharalar uiymdastyrylǵanyn bilemiz. «Halyq tarih tolqynynda» baǵdarlamasy aiasynda jinaqtalǵan kóptegen tarihi derekterdi júieleý, zertteý, ǵylymi ainalymǵa engizip, jariialaý syndy jumystardy jasaý maqsatynda R.Súleimenov atyndaǵy Shyǵystaný institýtynyń janynan tarihi materialdardy zertteý jónindegi respýblikalyq Aqparat ortalyǵy quryldy. Atalǵan memlekettik baǵdarlamalar boiynsha kórshi elderdiń muraǵattary men derektemeler qorlarynda jumys atqarǵan shyǵystaný ekspeditsiialary aýqymdy ister jasady. Qytai Halyq Respýblikasynyń birinshi tarihi muraǵatynan qazaq tarihyna qatysty birqatar qundy materialdar tabyldy. Ol jerden qazaq-qytai, qazaq-orys, qazaq-qyrǵyz, qazaq-qoqan, qazaq-oirat diplomatiialyq qatynastary týraly, bizdiń handarymyzdyń Beijińge Boǵda Ejen hanǵa barǵan elshileri, olardyń gramotalarmen marapattalǵany, qazaq-qytai saýdasy týraly, qazaqtardyń turmysy, dástúrleri jaily qujattardyń kóp ekeni anyqtaldy. Olarda qazaq halqynyń sany, batyrlary men bileri, qazaq rýlary týraly málimet qory mol.
Shyǵystaný arheografikalyq ekspeditsiiasy jumysynyń nátijesinde QHR-da 1741-1811 jyldardaǵy Qazaq handyǵy men Tsin imperiiasy qarym-qatynasynyń tarihyn kórsetetin derekter bar. Ol jaqtan eki el bileýshileriniń jazysqan resmi hattary tabyldy. Sondai-aq, qazaqtyń han-sultandary men jergilikti bileýshileriniń Tsin imperatory Tsianlýnǵa, Ile men Tarbaǵatai gýbernatory Ambanǵa arnalǵan resmi hattary kezdesedi. Ol kezderi Abylai han, Ýáli sultan, Ábilmámbet han, Ábilpeiiz sultan, Bolat han, Saniiaz, Hanqoja, Ádil sultan, Bopy, Kógedai syndy tulǵalar hat joldaǵan eken.
Qazaq handarynyń Qytai bileýshilerimen diplomatiialyq hattarynyń shaǵatai, oirat tilderinde bolǵany anyqtaldy. Árbir hatqa mánjý tilinde túsindirme jazba berilip, ol jerde qazaq bileýshileriniń tarihy men shyqqan tegi, qai jerde turatyny jazylǵan.
Zertteý jumystarynan soń Qytaidyń birinshi tarihi muraǵatymen qujattardyń dál kóshirmesin basyp shyǵarý týraly kelisimge qol qoiyldy. Qazirgi kezde qujattar kóshirmesiniń 2 tomy jáne olardyń qazaqsha nusqasynyń 4 tomy «Qazaq handyǵy men Tsin patshalyǵynyń saiasi-diplomatiialyq qatynastary týraly qytai muraǵat qujattary» (2 tom), sondai-aq, «Qazaq handyǵy men Tsin patshalyǵynyń saýda qatynastary týraly qytai muraǵat qujattary» (2 tom) jaryqqa shyqty.
London, Oksford qalalaryndaǵy Bodlean jáne Britan kitaphanalarynda saqtaýly «Tarih-i Kipchak-hani», «Tarih-i Abýlhair-hani», «Nýsrat-name» jáne «Mýiz al-ansab», «Bahr-ál-asrar», Raha kitaphanasynda (Rampýr qalasy) jáne Salar-e-Djang mýzeiinde (Haidarabad qalasy) saqtaýly «Jamiǵ at-taýarih», «Tarih-i Shah», ózge de shyǵys qoljazbalary XIV – XVII ǵasyrlardaǵy anyq tarihi oqiǵalardy zerdeleý úshin mańyzdy materialdar ekeni belgili. Áli de zerttelý ústindegi jazbalar Deshti Qypshaqta XIV ǵasyrdyń aiaǵynda – XV ǵasyrdyń basynda bolǵan saiasi oqiǵalardy, Ábilqaiyr hannyń, Muhammed Shaibani hannyń, Kerei hannyń, Jánibek hannyń jáne basqa tulǵalardyń el basqarý tarihyn kórsetedi. Keiingi kezderi Túrkiia, Ulybritaniia, Shveitsariia elderiniń mýzeileri men kitaphanalarynan tyń derekter tabylýda. Elder arasyndaǵy kelissózder, Abylai hannyń, Ábilpeiiz sultan jáne basqa da el bileýshilerdiń joldaǵan diplomatiialyq hattary Eýropa elderiniń qorlarynda da kezdesip jatyr. Bul qazaq halqynyń tarihynyń, mádenieti men órkenietiniń daralyǵyn, biiktigin kórsetedi. Qazaq handyǵy týraly derekter óte kóp. Áli de zerttelip, zerdelenetin tyń dúnieler de joq emes. Óitkeni, osyndai asqaq eldiń tarihynyń da úlken bolatyny sózsiz.
