Elden shyqqan jazýshy Ramazan Toqtarov Aqkól-Jaiylma jerinde Birjan saldyń Shyman bolystyń shańyraǵyna túskenin jazǵan. Sol saýyq keshte jas Estai Birjan salǵa bir aýyz óleńmen sálem beredi. Sal Birjan "myna jigittiń daýysynda arýaq bar" degen eken. Birjan aýyldan keterinde Álhámbek degen dombyrashy sheberdi aldyryp, Estaidyń daýysyna keletin dombyra shaýyp berýin tapsyrady, jáne qoly dombyraǵa júgiretin bolsyn dep sheberdiń qolyna aqysyn ustatqan.
Dala konservatoriiasynyń talǵam-talaby ándi bastar qara shertisine, án súiemeline, hám daýys mádenietine erekshe kóńil bólgeni anyq. Baiǵabylǵa Estaidan, Estaiǵa Álhámbekten juqqan mádeniet osynyń aiǵaǵy. Keide meni úlken ónerdi týdyratyn jeke tulǵa ma, álde ósken-óngen ortasy ma,- degen másele oilandyrady. Qazaqta alty bólimnen qurylǵan eki án bar, onyń biri halyq áni "Qyzyl bidai" ekinshisi "Qorlan". (Negizinen halyq ánderi eki bólimnen, shýmaq jáne qaiyrmadan turady) Bir ladtan aýytqyp ekinshi ladqa aýysatyn jalǵyz án ol - Qorlan. (Mýzyka tilinde bul ádisti aýytqý, iaǵni «otklonenie» deidi). Liýlliden bastalyp, Gaidnmen shyńdalǵan Eýropanyń klassik simfonisteri qoldanatyn bul ádisti qazaq topyraǵynda alǵash órnektegen Estai eken. "Jaiqońyr" men "Bir mysqal"ánderi de halqymyzdyń án álemindegi ózgeshe qubylys bolyp sanalsa, Sandýǵash, Aqjalmash, Iýran-ai ánderi Estaidyń kompozitorlyq ereksheligin kórsetetin dara shyǵarmalar ekeninde daý joq. Jalpy Aqkól-jaiylma jerinde án mádenieti Estaiǵa deiin qai shamada boldy? Estai kimdi úlgi tutty degendei oilardyń túrtpekteitini bar. Bala kezimde Qarajar aýylynan naǵashylarymyz qonaqqa kelip, bir dastarhanda ainala otyrǵan adamdardyń báriniń qolyna dombyra alyp án salǵanyn kórip edim. Olardyń deni Estaidyń kózin kórgen aýyldas ónerpazdar bolatyn. Balalyq. Estai kim? Ónerpaz qandai bolady? Óner degen ne, qissa degen ne?- qaidan bilippiz. Esimizdi jiyp, bul kisilerdi endi jazyp alý kerek dep qolyma beine kameremdy alyp barsam, Káken naǵashym ǵana qalypty.
Qazaq ulttyq óner ýniversitetiniń janynan qurylǵan folklorlyq ortalyqtyń basshysy Bazaraly Múttekeevke Aqkól - jaiylmadaǵy kóneniń kózi, ánshi, qissashy Káken aqsaqaldyń kórgen bilgenin taspaǵa jazyp alý kerek ekenin aittym. Bazekeń (marqum) quptady. Áńgime barysynda Káken aqsaqal Estai týǵan aýylda on tórt qissashy, birneshe ánshi bolǵanynan habardar etti. Bir kishkentai aýylda on tórt qissashy boldy deisiz bá,- dep qaita naqtylap aldym? Iá dep, esine túsken qissashylardyń atyn atai bastady. "Estaiǵa jiyn-toida án salǵyzý qiyn edi. Kóbinde ózi án salmai, aýyldyń ánshi, qissashylaryn tyńdap, án salyp otyrǵan ánshini kótermelep otyratyn"- deidi aqsaqal. Káken atanyń ózine de án salyp berýin ótindim. Seksen úshtegi atamyz dombyrany qolyna alyp álgi "qara shertisti" jeldirtip aldy. Qolynyń shapshań qimylyna, dybystyń shynaiylyǵyna qairan qaldym. «Qarǵam-aý» men «Balqadishany» saldy, jáne birneshe qissanyń basyn qaiyrdy. Qissanyń áýeni negizinen dombyranyń bas býynynda órbidi, qatty aiǵaiǵa basyp salý qissa janryna tán emes. Tek birneshe aýyzdan soń dombyrany boilap bir qaiyryp alyp, áýelgi qońyr áýenge qaita aýysady. Meniń baiqaýymsha, qissa-jyrdyń ýyzyna jaryp ósken jańashyl Estaidyń talant qiialynan balqyp týǵan "Bir mysqal", "Jai qońyr" ánderi án qalpyna túsken Aqkóldiń jyr maqamy dese de bolatyn siiaqty. Áýeni ózgeshe bolǵanymen, pishini bir. Kesip aitý qiyn. Týǵan topyraqtyń tulǵanyń qalyptasýyna áseri bolmaýy múmkin be?...
Aqsaqaldyń sózine qaraǵanda Aqkól jaiylma óńiri ónerpazǵa kende bolmaǵan.
"Aqkólge barǵanymda ánge saldym,
Elinen Qanjyǵaly órnek aldym.
Balasy Súiindiktiń ánge qumar,
Ýilin, yrǵaǵymen alyp qaldym."-dep shyrqaǵan eken Mustafa ánshi.
Qazaq óneriniń kieli ordasy bolǵan Baian aýyl týmasy Mustafanyń shýaqty sózi Aqkól-jaiylmada án óneriniń qýatty oshaǵynyń bolǵanyn kórsetpei me?! "Ýilin, yrǵaǵymen alyp qaldym"- "Ýil"- termini ánniń oryndalýyna, naqty aitsaq vokaldyq kórkemdigine qatysty pikir bolsa kerek.
Búrkitbai halqymyzdyń erekshe sulý, asqaq ániniń biri. Mustafanyń "Búrkitbai" áni jańanyń basy desek te bolady. Búrkitbaiǵa deiingi qazaq ánderiniń yrǵaǵy negizinen qarapaiym 4/4,2/4, bolyp keledi. Mysaly qazaqqa keń taraǵan Elim-ai áni. "Qarataýdyń basynan kósh keledi,
Kóshken saiyn bir tailaq bos keledi.
Qaryndastan aiyrylǵan jaman eken,
Eki kózge móldirep jas keledi."
Al Búrkitbai... Búrkitbai bai yrǵaqty ánge jatady. Endi yrǵaq máselesine keńirek toqtaiyq. Dál qazirgi zamannyń ánderi negizinen 3/4, 6/8, 4/4, 2/4 ólsheminde keledi. 6/8 ólsheminde bastalsa, 6/8 ólsheminmen aiaqtalady nemese 3/4 ólsheminde bastalsa, 3/4 te aiaqtalady. Mysaly Shámshi, Ábiláhat, Iliia Jaqanov ánderi. Aralas ólshemdi ánder joqtyń qasy. Bul kezeńniń ánderiniń qarapaiym ólshemi Estai, Úkili Ybyrai, Mádi ánderinde kúrdelene túsedi. Án negizinen aralas ólshemge qurylady. Odan ári Aqan, Birjan zamany kúrdeli yrǵaqty, bai yrǵaqty ánderdiń ǵasyry desek bolady. Al Qýltýma, Búrkitbailardyń dáýirinen ári barsańyz qaitadan bir qalypty ánderdiń dáýiri bastalady. Tek ol zamanda valstektes 3/4, 6/8 ólshemi kezdespeidi. Iaǵni, ár ǵasyrda mýzykalyq ólshem ózgerip turady. Takt ólshemi bir qalypty ánderdiń zamanynyń ótkenin sezgen uly Birjan kerek deseńiz " Yrǵaqty" dep án shyǵarǵan. Ne bary jiyrma úsh taktiden turatyn án, toǵyzy ret qubylyp ólshemi ózgeredi. Tabiǵi tanym túisigi tereń Birjan sal ánniń atyn takti ólsheminiń qubylýymen bailanystyrýy, "dala mýzykanttarynyń qaisysynda mýzykalyq tereń bilim bolypty", - degen jańsaq pikirdiń tas-talqanyn shyǵarǵandai. Ras, XIX ǵasyr mýzykanttarynda notalyq saýat bolmaǵany anyq, biraq teoriialyq tanym bolmasa qansha ǵasyr qazaq ómir súrse, sonsha ǵasyr qazaqpen birge júretin án-kúi qalar ma edi?!.
2005 jyly mýzyka akademiiasyn támámdap Pavlodar oblysyndaǵy mýzyka kolledjine jumysqa ornalastym. Týǵan aǵam ánshi Erboldyń úiinde turdym. Bir kúni úige Novosibirskiniń bir aýylynda turatyn ákemniń bólesi qonaqqa keldi. Novsibirskige ashtyq jyldary Ertis aýdanynan kóship ketken bolsa kerek. Bálkim, durysy bosyp ketken shyǵar. Álgi bóle aǵamyzdyń ózi de, balasy da bir aýyz qazaqsha bilmeidi. Túr kelbeti qazaq bolǵanymen orystyń minezi ábden sińgen eken. Endi she? Orysqa qyz bergen, orystan qyz alǵan. Tipti tamaq ishýi de qazaqqa uqsamaidy. Erekeńe orysshalap rizashylyǵyn aitty, sosyn qonaqqa shaqyrdy. "Esli letom ne pridesh s jenoi Erbol, grosh tvoia tsena", - dep bir qoidy. Bir kezde "spoi Erbol", - dedi. Men Erbol ne án aitar eken degen oida otyrdym. Dombyrany qolyna alyp aǵam baiaǵy elge keń taraǵan qara shertisti shalqyta jóneldi. Sol kezde álgi bóle aǵam: "O! Jilkibaev", - dedi. Kózi jasaýrap ketti. Bárin umytqan kókiregi elge taraǵan qasietti qara shertisti umytpaǵan eken. Osy sát meniń esime túsken saiyn bir túrli kúi keshemin.
Qairat Aitbaev, Qazaq ulttyq óner ýniversitetiniń
oqytýshysy
