Máselen, Elbasy N. Nazarbaev kóbinese qysta demalys alyp, Shymbulaqta shańǵymen syrǵanaýdy unatatyny belgili. Al jazda Býrabai kýrortynda demalady. Biletinderdiń aitýynsha, Prezident Býrabaida demalǵaly beri aimaqta pansionattar kúrdeli jóndeýden ótkizilip, kýrorttaǵy jaǵdai jaqsy jaǵyna qarai ózgere bastapty.
AQSh prezidenti Barak Obama zaiyby jáne eki qyzy men itin ertip, Massachýsets shtatyna qarasty aralda demalǵandy unatatynyn baspasóz quraldarynan bilemiz. Bul aral Gollivýd juldyzdarynyń súiikti mekeni kórinedi. Prezidentter Kennedi men Klinton da osy aralda demalypty.
Germaniia kantsleri Angela Merkel jetinshi ret qatarynan Italiia men Avstriianyń shekarasynda ornalasqan provintsiiany demalysyn jaily ótkizetin oryn retinde tańdapty. Ol jerde ol taýǵa shyǵyp, ormanda serýendep, basseinge shomylǵandy unatatyn kórinedi.
Frantsiia prezidenti Fransýa Olland ataqty Versal saraiy mańyndaǵy rezidentsiiada demalǵandy unatady eken. Buryn ańshylardyń úii bolǵan bul oryn general Sharl de Golldyń buiryǵymen Frantsiia basshylarynyń rezidentsiiasyna ainaldyrylypty.
Koroleva Elizaveta Barmoraldaǵy shotland qorǵanynda demalady. Bul rezidentsiiany koroleva Viktoriia men prints Albert 1852 jyly satyp alǵan. Qorǵanmen qosa 20 myń gektar jeri bar. Barmoralda ań men qustardyń kóbeiýine jaǵdai týǵyzylǵan. Sáýir aiy men shilde aiy arasynda munda týristerdiń kelýine jol ashyq, qalǵan ýaqyttyń bárinde korol otbasynyń qaramaǵynda.
Al Ózbekstan prezidenti Islam Karimov demalysyn otbasy, oshaq qasynda ótkizgendi unatatyn kórinedi.
Al endi arǵy tarihqa úńilip, HH ǵasyrdaǵy Resei patshasy men KSRO kósemderiniń demalysyn qalai ótkizgenin táptishtep kórelik. Qazaqtar «aq patsha» dep ataǵan orystyń sońǵy imperatory Nikolai II ystyqqa shydai almaityn bolǵandyqtan jazda eki ai boiy qońyr salqyn aimaqta demalǵan. Sýyq sýda kúnuzaq júzetin bolǵan. Negizinen demalysyn Qyrymda: Ialtada, Sevastopolde ótkizgen. «Aq patsha» 15 shaqyrymǵa deiin jaiaý júrgendi unatqan. Ialtada kúni búginge deiin onyń júrgen joly «Patsha soqpaǵy» degen ataýmen atalady.
Jez murt Stalin 1932 jylǵa deiin – áieli Nadejda Allilýeva ólgenge deiin – Qyrymda demalǵan. Áieliniń kózi ketken soń tek qana Qara teńizdiń Kavkaz jaǵalaýynda: Sochi, Gagra, Miýsserde demalǵan. Degenmen Stalin sýǵa túsip, kúnge qyzdyrynýdy múldem qalamapty. Odan da óziniń kúzetshilerimen birge orys halqynyń kóne oiyny «gorodki» oinaǵandy jaqsy kóripti. Tipti kósemniń Kýntsevodegi saiajaiynda «gorodkige» arnalǵan ashyq alań bolǵan. Sol jerdegi qoqys tastaityn bos jáshik keide jeńgenderge, keide jeńilgenderge syilyq retinde tapsyrylypty. Biraq Stalin sirek jeńilgen: áriptesi «gorodki» boiynsha sport sheberi bolǵan. 1925 jyly Stalin biliard oinaýdy úirenip, óle-ólgenshe tastaiaq oinaýyn tastamapty. Kósemniń kózindei bolyp onyń saiajaiynda áli kúnge deiin biliard stoly tur desedi.
Muraǵattaǵy keibir qujattar boiynsha, «halyqtar ákesiniń» demalysy keide úsh aiǵa deiin sozylǵan. Otyzynshy jyldardyń basynda ol Máskeýden shildeniń aiaǵynda ketip, Qazan merekesine qarai qaityp oralǵan. KSRO-nyń eýropalyq bóligin poiyzben, teplohodpen, keide avtomobilmen aralaýdy jaqsy kórgen.
Baryp tireletin jeri, árine, Kavkaz jaǵalaýyndaǵy kýrorttar, Grýziiadaǵy súiikti orny, ara-tura Qyrym bolǵany anyq. Jez murt kósem soǵystan keiingi birinshi demalysyn 1947 jyly Qyrym men Sochide ótkizipti. Sol kezde birge bolǵan áieliniń esteligine qaraǵanda, kósem túske deiin es-tússiz uiyqtap, tal túste tańǵy asyn, keshki toǵyzda túski asyn zorǵa ishken, tún jarymyna deiin joldastarymen uzaq áńgimelesetin bolǵan.
Stalin eń sońǵy demalysyn 1952 jyly kúzde alǵan eken. Bul kezde kósemniń jaryq dúniede jer basyp júrýine birneshe ai ǵana qalǵan edi.
Qasqa bas Hrýshev Ýkraina Ortalyq Komitetiniń birinshi hatshysy kezinen bastap Qyrymda demalýdy unatqan. KSRO-nyń qojaiyny bolǵan soń óziniń týǵan respýblikasyndaǵy súiikti jarty aralyna degen mahabbaty onan saiyn artqanǵa uqsaidy. Hrýshevtiń Pitsýnde men Kavkazda da keremet saiajaiy bolǵan.
Qasqa bas kósem onda kóktem men jazda, kúzde jii baryp turǵandy unatqan. Onyń bir sebebi 1962 jyly Hrýshevtiń densaýlyǵy tómendep, kúrt semire bastaǵan. Dárigerler oǵan alty saǵat qana jumys isteýge ruqsat berip, OK arnaiy sheshimmen demalysyn eki aiǵa deiin sozyp bergen. 1964 jyly Hrýshev Pitsýndada qazan aiynyń jyly shýaǵyna rahattanyp jatqanda, Máskeýde OK-tiń shuǵyl plenýmy bolyp, onda Nikita Sergeevich taqtan taidyrylǵan.
Leonid Brejnevke de OK arnaiy sheshimmen 1979 jyldan bastap eki ailyq demalys taǵaiyndapty. Ádette Brejnev shilde aiynyń basynda demalysqa shyǵatyn bolǵan. Qyrymda Ialtadan onsha qashyq emes jerdegi súiikti rezidentsiiasynda demalǵan. Ainala qalyń baý-baqsha bolǵandyqtan, 30 gradýstyq ystyqta da bul jer janǵa jaily qońyr salqyn bolǵan. Gensektiń demalystaǵy kún tártibi eshqashan ózgermepti: tańǵy saǵat 7-de turý, saǵat 9-ǵa deiin sýda júzý, odan keiin tańǵy as... 70 jastan asqan sońaq Brejnev tańǵy jattyǵý jasaýǵa erinip, qol-aiaǵyn azdap tyrbańdatýmen shektelipti.
Iýrii Andropov KSRO memlekettik qaýipsizdik komitetin basqaryp turǵanda da, gensek kezinde de teńizge baryp kórmepti – álsiz densaýlyǵy oǵan jar bermegen. Tek qana Kislovodskige baryp, mineraldy sý ishýmen shektelgen. Sýǵa shomylmaǵan, tek qana azdap jaiaý júrgen. Ary ketkende bir jarym ai ǵana demalǵan.
Árine, kósemderdiń bári de ańǵa shyqpai tura almaǵan. Keibir saiasi máseleler ańshylyqta sheshimin taýyp otyrǵan. Qoly bosta joǵarydaǵy Nikolai patsha qarǵa atýdy jaqsy kórgen, onyń óltirgen qarǵalarynyń sany 3341-ge jetipti. Stalin Djýgashvili kezinde qashyp-pysyp júrip ańshylyqpen, qaqpan qurýmen jáne balyq aýlaýmen kúneltken. Sol kezden qalǵan ańshylyǵy bolar, jez murt kósemniń bertinge deiin ara-tura ańǵa shyǵyp turatyn kezi bolǵan. Bul týraly kúldirgi áńgimeler kóp. Sonyń birinde Stalin men Molotov ańǵa shyǵypty deidi. Úirek ushyp barady. Stalin «tars» etkizgenmen tigize almaidy. Molotov:
– Tańǵalarlyq, joldas Stalin! Ólgen úirek ushýyn jalǵastyryp barady.
1964 jyly qysta Hrýshev pen Fidel Kastronyń birigip ańǵa shyqqany jaiynda estelikterde aitylady. Hrýshev sol kezde eki úlken qaban, eki taýeshki, tórt qoian atyp alady. Kastro da qalyspaidy: bir buǵy, eki taýeshki men qabandy sulatyp salady. Ańshylyqtan oljaly qaitý – saiasatta da oljaly boldy degen sóz, árine.
Leonid Ilich Brejnev te ańshylyqty súigen. Ózi myltyqty jaqsy ata bilgen jáne árkelki qarý jinaýdy óte jaqsy kórgen. Seifinde toqsan myltyq saqtaýly turǵan. Osy álsizdigin jaqsy biletin dostary men áriptesteri týǵan kúninde nemese ońtaily sátte gensekke sheteldik jaqsy qarý syilaýdy ádet qypty.
Bir kúni ańǵa shyqqan Brejnev alyp qabandy atyp salady. Qaban ushyp túsedi. Kóńili jailanǵan Leonid Ilich qai jerinen oq tigenin teksermek úshin ádettegidei qabanǵa qarai mań-mań basyp kele jatady. Sóitse, qaban ólmegen, jaralanǵan eken. 20 metrdei jaqyn qalǵanda jatqan qaban ornynan atyp turyp, Brejnevke qarai tura umtylady. Gensektiń qasyndaǵy ormanshy dereý karabinnen eki ret atyp, tigize almaidy. Ashýly qaban Brejnevti emes, qasyndaǵy kúzetshisin súzip ótip, ormanǵa sińip joǵalady. Jaraly qabandy qansha izdestirse de taptyrmaidy. Estelik aitýshylardyń áńgimesine qaraǵanda, sol kezde Brejnev qoryqpaq túgili qalyń qasyn da qaqpapty.
El bileýshiler de et pen súiekten jaralǵan adam, olar da jurt nazarynan ońashada emin-erkin demalǵandy unatady. Sondyqtan olardyń báriniń qoly bos kezindegi súiikti isterin túgel taratyp aitý qiyn.
Tóreǵali TÁShENOV
«Aiqyn» gazeti
