Uiqydaǵy partiialar
Kez kelgen qoǵam úshin partiialar halyqtyń saiasi belsendiligin arttyratyn katalizator qyzmetin atqarýy tiis. Al bizde kerisinshe. Sailaý taiaǵanda saiasi partiialar uzaq uiqylarynan oianyp, oida-qyrda júrgen serkelerin izdestirip, kezekti quryltaiyn ótkizedi. Keide sailaý qarsańynda yryń-jyryń bastalyp, biri olai, biri bylai tartyp, sailaýshynyń júikesin jún qylady. Tipti, keibir saiasi partiialardyń aimaqtardaǵy belsendileri Astana men Almatyda alańsyz kún keship júrgen serkelermen ustasyp, halyq aldyndaǵy bedelin joǵaltyp jatatyny da jasyryn emes.
«Halyqqa baspana qaldyraiyq», «Antigeptil», «Jasyl el», «Aman-saýlyq» syndy qoǵamdyq uiymdar kez kelgen saiasi partiiadan kem jumys istep jatyr dep aita almaisyń.
Búginde sailaýǵa qatysyp, baǵyn synaýǵa niettengen saiasi uiymdar Ortalyq sailaý komissiiasynyń talabynan ótip, saiasi dodaǵa qatysýy úshin qyrýar jumys isteidi. Osyndai qiyn «ótkelderden» ótken saiasi partiialardyń sailaýdan keiin únsiz qalýy kópshiliktiń renishin týǵyzýy zańdy.
Saiasi enjarlyq
Búginde Qazaqstannyń saiasat sahnasyndaǵy qoiylymdarǵa qatysyp júrgen saiasi partiialardy úsh topqa bólip qarastyrýǵa bolady.
Birinshi topqa – saiasi dodada qara úzip birinshi keletin «Nur Otannyń» taza ózin jatqyzýǵa bolady.
Al ekinshi topqa – «Aq jol», «Birlik», «Aýyl» jáne «Qazaqstannyń halyqtyq kommýnistik» partiiasy syndy bilikshil partiialardy jatqyzar edik.
Úshinshi topqa – sailaý saiyn jambasy jer iiskep, qorǵansyzdyń kúnin keshetin Jarmahan Tuiaqbai basqaratyn Jalpyulttyq sotsial-demokratiialyq partiiasyn jeke-dara jaiǵasatyny sózsiz.
Bizde taza oppozitsiialyq partiianyń bolmaýynyń birtalai sebep-saldary bar. Onyń bárine toqtalyp, túsindirip jatýǵa biraz ýaqyt qajet. Aqyr aitqan soń, bir-eki sebebine toqtala keteiik.
Eń birinshi kezekte Qazaqstanda taza oppozitsiialyq partiianyń bolýyna bilik múddeli emes. Ekinshiden, ózderin oppozitsiialyq kúshterdiń belsendileri sanaityn top saiasi kúres júrgizýge enjar.
Sodan keiin oppozitsiialyq kúshter ult, til máselesine kelgende udaiy pikir qaishylyqtarymen betpe-bet keledi. Bul endi oppozitsiialyq kúshterdiń eń álsiz tusy desek bolady.
Aitalyq, ózderin oppozitsioner sanaityn Muhtar Shahanov pen Evgenii Jovtistiń ult, tilge qatysty oi-pikirleri eshqashan sáikespeýi múmkin. E.Jovtisti bylai qoiyp, J.Tuiaqbaidyń ózine ultqa qatysty máseleni tótesinen qoisaq, ii qanǵan bylǵarydai bylq-sylq ete qalýy múmkin. Óz kezeginde muny biliktiń soiylyn soǵýshylar tiimdi paidalanyp júrgeni belgili.
Jańa saiasi trend
Kúni keshe ǵana ataqonysqa at basyn burǵan oralmandardyń arasynan shyqqan belsendi azamattar «Nur Otan» partiiasyna múshe bolyp, Májiliske ótýge árekettenip kórdi. Biraq «Nur Otan» partiiasy jariialaǵan tizimnen birde-bir oralmannyń aty-jónin kezdestire almadyq. Bilgishter qandastarymyzdyń máselesin ózge depýtattar da kóterip, joǵaryǵa jetkize alatynyn aityp, júzdegen myń oralmannyń keýdesinde janǵan úmit otyn óshirip tyndy.
Iá, oralmannyń máselesin kez kelgen depýtat kóteretinin bárimiz bilemiz. Ókinishke qarai, bilikti baýyryna basqan «Nur Otan» partiiasy oralmandardyń elimizde saiasi kózqarasy qalyptasqan saiasi top retinde moiyndaǵysy kelmedi. Óz basym oralmandardyń depýtattyq mandatqa ie bolýy mańyzdy ulttyq másele dep qarastyrar edim.
Bul rette sailaýdyń merziminen buryn, kezekten tys ótýi de elimizdegi oralmandardyń bir maqsatqa toptasyp, úlken kúshke ainalǵanyn qoǵamdyq ortaǵa dáleldep úlgere almaǵanyn moiyndaýymyz kerek.
Eger «Nur Otannyń» qatarynda ánshi-ártistermen birge birli-jarym oralmandar da úmitker retinde usynylǵanda bilik partiiasy qarapaiym halyqtyń synyna ushyramas edi.
Bir qyzyǵy osy jolǵy saiasi naýqan barysynda bilikshil, oppozitsiialyq kúshterdi aitpaǵan kúnniń ózinde ózderin ultshyl sanaityn toptardyń ózderi oralmandar atynan ún qatqan azamattardyń oi-pikirine tiisti deńgeide qoldaý kórsete almaǵany bizdi tańyrqatty. Bul árine, Muhtar Shahanov bastaǵan topqa úlken syn bolǵany anyq.
Sailaý saiyn jeńiletin JSDP-nyń serkesi J.Tuiaqbai osy oralmandardy qatarǵa tartyp, halyq aldynda biraz saiasi upai jinap qalýy kerek edi (Óitkeni olardyń joǵaltatyn eshteńesi joq edi).
Ókinishke qarai, ulttyq máselege kelgende kibirtiktep qalatyn Jákeń bul joly da baiaǵy ádetine basyp, únsiz qaldy. Oralmandardy qatarǵa tartqan jalǵyz ǵana «Aýyl» partiiasy boldy.
Al ótken sailaýda Alashtyń atyn jamylyp, halyqqa ózderin solardyń izbasary retinde kórsetýge tyrysqan «Aq joldyń» qanshalyqty «Alashshyl» ekenin osy joly baiqadyq. Kez kelgen oralman depýtattyq mandatqa ie bolsa, Májilistiń minbesinde ult máselesin kóterip, tildiń soiylyn soǵatyny anyq. Sondyqtan oralmandardyń saiasi turǵydan belsendilik tanytýyn ulttyq serpilis dep baǵalaýymyz kerek.
Aldaǵy sailaýlarda oralmandardyń belsendiligi saiasi trendke ainalatyny sózsiz. Óitkeni bul – belsendiliktiń astarynda tabiǵi damý, rasymen de... shegine jetken dúnie bar ekenin baiqaimyz. Aldaǵy ýaqytta belsendi qandastarymyzdyń áreketinen bilik pen saiasi kúshter oi túiýi kerek.
Al oralmandar da ózderiniń osy jolǵy áreketterin salmaqty túrde baiyptap, kelesi sailaýlarǵa tas-túiin daiyndalǵany abzal. Olar qoldaýshylary men baqtalastaryn aiqyndap alýy shart.
Al bilik bolsa elimizdegi qandastarymyzdyń máselesin zeinetkerlik jasqa jetken Talǵat Mamashevtyń kómegimen sheship tastai almaityndaryn túsinýi tiis.
Bul rette qaýymdastyqtyń basyna belsendi qandastarymyzdy tartyp, qoǵamdyq uiymnyń bedelin kóterýge kúsh salsa, bilik kóp utatyny anyq. Árine, munyń bárin baiyptaityn bilik bolsa.
Nurlan JUMAHAN
