Egemendik týraly deklaratsiia qaida joǵaldy?
Sarym 1990 jyly 25 qazan kúni qabyldanǵan Egemendik týraly deklaratsiiany sóz etipti. Aitýynsha, elshilikterdiń, Prezident ákimshiliginiń, Úkimettiń resmi saittarynda Egemendik týraly deklaratsiia bolýy tiis. Biraq, ol joq...
"Bul qujattyń basty ideiasy – qazaq ulty degen qaǵidany birinshi orynǵa qoiý, qazaqtyń ulttyq memleketin qalyptastyrý edi. Eger osy zańdy basshylyqqa alatyn bolsaq, keiinnen qabyldanǵan talai zań jaramsyz bop qalýy múmkin. Osy qujat bizdiń zań shyǵarýshy toptyń, zańgerler, sheneýnikter, depýtattardyń ústelinde jatýy tiis edi. Iaǵni, kez kelgen zańdy qabyldamas buryn osy qujattardy qarap shyǵý, basshylyqqa alý kerek edi. Biraq, olar ony qaramaq túgili saittaryna salmaǵan" deidi Sarym
"90-shy jyldardyń ortasynan bastap bilik kúrt ózgerdi"
Anyǵynda, sózinen taiqydy, ustanymynan aýdy. Sarym solai deidi.
"Olardyń ornyn basqa qaǵidalar basty. Bul áli jalǵasýda, qazirgi úshtildilik baǵdarlamasy, qazaq kóshin toqtatyp qoiý jáne t.b., osynyń bári kezinde qabyldanǵan, osy memleketti jasaqtaǵan qaǵidalarǵa reviziia jasaý, olardy ózgertýge degen talpynys. Eýraziialyq odaqqa kirýimizdiń ózi kezinde qabyldanǵan printsipterge qaishy. Óitkeni, atalǵan Deklaratsiia men Táýelsizdik týraly zańda qazaq ultynyń múddesin joǵary qoiý qajettigin dóp basyp aitqan".
Qazaqtandyrý qashan júrgiziledi?
Bul oraida Sarym Ýkrainany mysal etipti.
"Ýkrainadaǵy jaǵdaida Reseidiki taza qylmys, ózge eldiń shekarasyn buzyp, basyp alý degen 21 ǵasyrda úlken qylmyspen parapar. Biraq bul tusta ýkrain elitasynyń qateligi de bar. Men ózim Qyrymda bolǵan kezde baiqaǵanym, Ýkrainanyń bileýshi elitasy Qyrym halqyn ýkraindandyrý turǵysynda jumys istemegen, mardymdy qadamdarǵa barmaǵan. Ol bilim berý júiesin de, ideologiiasyn da, saiasi salany da qamtidy. Eger eldiń belgili bir bóligi ekonomikalyq turǵydan ulttyń qalǵan bóligimen qarym-qatynasqa túspese, onda onyń sol ultpen bolashaqta qatar ómir súrýge degen múddelestigi tómendeidi. Ony búkil álem tájiribesi kórsetip otyr. Separatizmniń týý sebebi de sodan, basqa da qaýip-qaterler kóbeiedi. Bizdiń elde de ondai aimaqtar joq emes. Orys tili basym aimaqtar bar" deidi ol.
"Ultjandy" degen jasandy sóz, ultshyl deý kerek"
Sarymnyń pikirinshe Keńes zamanynda ultshyl azamattardyń bárin jaý sanady jáne olardy natsistik, fashistik ideologiiamen qatar qoidy. Tipti, qazaqy ortanyń ózinde «men ultshylmyn» deseń, bári «joq, ultjandymyn de» dep, túzete bastaidy eken.
"Ultshyldyqqa degen kózqarasty printsipti túrde ózgertý qajet jáne búgingi kúni qazaq ultshyldyǵy degen sóz memleketshildik degenmen parapar bolýy tiis. Eger biz ultshyldyqty memleketten ajyratyp alsaq, bilikke qarsy bolamyz dep memleketke qarsy shyǵyp ketsek, ol eń úlken qiianat. Kezinde Aleksandr Zinovev degen filosof «Biz kommýnizmge oq atamyz dep, Reseige oq atyppyz» degen edi. Sol siiaqty biz búgin prezidentke, «Nur Otanǵa» nemese basqaǵa qarsy shyǵamyz dep memleketke qarsy shyqpaýymyz kerek" deidi.
Sarymnyń sózine qaraǵanda qazaq ábden qorqyp qalǵan. Mundai sózderdi aitýdyń ózi keibir ortada qylmys sanalady eken.
"Basqalar muny etnosaralyq arazdyqty qozdyrý dep te baǵalaidy. Al, durys qoǵamda kez kelgen shynaiy áńgime, diskýssiia, talqy degen qoǵamdy saýyqtyratyn, aǵzasyn nyǵaitatyn nárse. Bizde kerisinshe, jasyryp jabý, tumshalaý, aitpai-aq aq qoiaiyq degen kózqaras basym. Ol qansha jasyrsań da báribir qoǵamda bar másele" deidi ol.
Biz nege birige almadyq?
"Bilik 25 jyldyń ishinde orys tildi qaýym men qazaqtildi qaýymnyń diskýrsyn, talqylaityn máselelerin biregeilendire almady. Jáne de osy arqyly búgingi saiasi bilik sózin ótkizip otyr, - qazaqtildi álemdi orystildi álemmen qorqytady jáne kerisinshe. Eger dál osy jaǵdai jalǵasa beretin bolsa, Qazaqstannyń ishinde jańa Donbass, jańa Qyrymnyń shyqpasyna kim kepil?"
"Bizdiń kásipkerler qorqaq"
Iá, iá Sarym solai depti. Jáne jón aitqan. Talai kásipkerdiń aldyna barǵanda estigenimiz osy edi.
"Kez kelgen kásipker saiasattan at-tonyn alyp qashady. Eger seniń bir ǵana dúkeniń bolsa, ol úlken saiasat emes shyǵar, al on dúkeniń bolsa – ol úlken saiasat. Óitkeni, saiasi zańdar seniń biznesińe teris áserin tigizýi múmkin, salyq kóbeiip ketse nemese jemqorlyq jailasa, bilik onymen kúrespese, bul saiasi máselege ainalady" deidi ol.
"Halyqqa kóshbasshynyń qajeti joq"
Sarymnyń pikirinshe, halyq oianǵan qazir.
"Búgingi kúni eshbir resmi oppozitsiialyq partiia joq, soǵan qaramastan qoǵam birige alatynyn kórsetti. Ol úshin jekelegen kóshbasshynyń da qajeti joq eken, halyq ózi uiymdasa alady eken. Bul qoǵamnyń ózgerýiniń, jaqsy ómirge qulshynysynyń, ulttyq rýhtyń ólmegeniniń kórinisi" deidi ol óz kezeginde.
"Laik" basqan, belsendiliktiń belgisi emes"
"Áleýmettik jeliniń bir kemshin tusy – adam «laik» basqannyń ózin qadammen, resmi is-áreketpen shatastyratyp alatyn siiaqty. Kerisinshe, búgin kóshege shyǵý kerek, qoǵamnyń ishinde júrý kerek. Páterdiń bir bólmesinde, keńsedegi kabinette otyryp alyp batyr bolǵannan kóri, meili aǵash egý, kósheni jóndeý bolsyn, bir máseleni naqty sheshken artyq. Áleýmettik belsendilik tek fleshmob nemese bilik uiymdastyrǵan shara formasynda bolmaýy tiis" deidi ol.
"91 tobyna" tiispeńder!"
Sarymnyń paiymdaýynsha, qazirgi el arasyndaǵy áńgimelerdiń kópshiligi alyp-qashpa ári qoldan jasalǵan. Sarapty buǵan mysal keltire ketipti.
«91» tobyndaǵy jap-jas ánshi balalardyń júris-turysy qazaqtyń bolmysyn ózgerte almaidy, olar búgin bar, erteń joq. Búkil ult, búkil baspasóz, ziialy bop bir ǵana toptyń sońyna túsip aldyq. Bul, birinshiden, bizdiń deńgeiimiz, ekinshi jaǵynan bizge tańylǵan, ruqsat etilgen taqyryp.
Aitatyn taqyryp kóp, - jer máselesi, salyq, bilim salasyndaǵy úshtildilik jáne taǵysyn-taǵy. Oǵan qarsy shyǵyp atqan depýtattarymyz, eń ultshyl degen patriottarymyz qaida?" deidi ol.
Ras aitady. Sarym sózin tuzdyqtai túsipti.
"Búgingi ziialynyń kóbisi ózin qansha jerden ultshylmyn, patriotpyn dese de, áiteýir eshqandai ziiany timeidi-aý degen máselelerdiń tóńireginen shyǵa almai keledi".
"Senderdiń kofehanada otyryp alyp, Hemingýeidi talqylaǵandaryń kimge kerek?"
Sarymnyń aitýynsha, kezinde bir top jastar «Praim plazany» talqandap ketkende ortalyqtaǵy «altyn kvadratta» turatyn orystildi balalar qatty shoshyǵan eken.
"Sonda men olarǵa ózderiń kinálisińder degendi aittym. Sol jastar Almatyǵa kelgende «bul meniń qalam» dep aita ala ma? Olardy «mambet», t.b. dep, shetqaqpailaisyńdar. Senderdiń kofehanada otyryp alyp, Hemingýeidi talqylaǵandaryńnyń keregi joq, sender qalaǵa kelgen árbir azamattyń áleýmettenýin qamtamasyz etýleriń kerek. Bul jastar qalany shtýrmmen alýǵa kelmei, óz qalasyna kelgendei sezinýi tiis. Mádeniettiń tómendigi, qaqyrý-túkirý, osynyń bári qalaǵa kelgen balanyń «bul meniń qalam emes» degen túsinigin kórsetedi..." deidi ol.
"Qazaq tilin oqytýǵa bólingen aqshanyń óteýi boldy ma?"
"Qazaq tili qanshama ýaqyttan beri orys mektebinde oqytylyp kele jatyr, biraq, bir de bir mekteptiń pán muǵalimi, direktory osy jaiynda esep bergen emes, jaýapkershilikke tartylǵan emes. Mysaly, fizika, himiia jáne basqa pánderden aýdandyq, oblystyq, qalalyq olimpiadalar ótedi, eger ol mekteptiń oqýshylary osy pánderden úlgerimi nashar bolsa, onda aýdandyq, qalalyq bilim bóliminiń basshylary olarǵa sógis jariialaidy, úgit-nasihat júrgizedi. Al, nege qazaq tili páni úshin mundai talap joq? Qazaq tili de sondai pán, memleket oǵan da qyrýar qarajat bólip otyr. Demek, 11 jyl boiy oqyǵan bala qazaq tilin múldem bilmei shyǵatyn bolsa, buny bylai baǵalaýǵa bolady: 1-den, bul sabotaj, memlekettiń saiasatyna qarsy jumys isteý; 2-den, memlekettiń qarjysyn talan-tarajǵa túsirý, ekonomikalyq zarar keltirý".
"Bizde qundylyq joq"
"Qazir orystardan Qurmanǵazy kim dep surasańyz, ol kósheniń aty deidi. Al, onyń tarihynan, taǵdyrynan múldem habary joq. Eger qazaq tilin bilse, Qurmanǵazynyń da kim ekenin biler edi. Memlekettik til shyn máninde óz mártebesine ie bolsa, ony Qazaqstandy mekendegen barsha azamat biletin bolsa, onda belgili bir sózdik qalyptasady. Bul óz kezeginde memlekettik dárejedegi qundylyqtardy qalyptastyrady. Biz búgingi kúni osydan kóp japa shegip júrmiz".
"Qazaqsha eki aýyz sóz aitqanyńdy buldamashy, ministr"
"Ministrler eki sóz qazaqsha sóilese boldy, ony kókke kótere salamyz. Bálkim, ol halyqqa qarsy saiasat júrgizip júrgen bolar, ulttyqtan, qazaqshylyqtan jurdai bolýy múmkin. Másele seniń sózińde emes, isińde. Ol qazaq tilin sýdai bilýi múmkin, biraq, qabyldaǵan zańdary, is-áreketi bári qazaqqa jat bolsa, biz nege ony dáripteýimiz kerek? Iaǵni, biz joǵary dárejedegi talaptardy qoiýǵa tiispiz. Halyq ár nárseni saraptap, saralap taldaý jasaýy birtindep artyp keledi. Qoǵam da osylai ózgeredi".
