Qytaida turatyn qazaq jazýshysy, arǵy bettegi aǵaiyndar ańyzǵa ainaldyrǵan klassik, Qytai memlekettik «Tulpar» syilyǵyn úsh ret ielengen Orazhan Ahmet myrzany sol taraptaǵy qazaq oqyrmandary ǵana emes, kúlli Qytai jazýshylary jete tanidy. Qytaidaǵy qazaq ádebietiniń kemeldenýine ólsheýsiz úles qosqan qalamgerdiń barlyq shyǵarmalary derliktei qytai tiline aýdarylǵan. Romandary men povesterindegi shuraily til, tushymdy oi, kórkem obraz qytai synshylarynyń joǵary baǵasyna ie bolýmen qatar, oqiǵa órbitýdegi shynaiylyǵy men keiipker obrazyn jasaýdaǵy ózindik máneri ádebiet súier qaýymdy tánti etip keledi. Jazýshynyń shyǵarmashylyǵy jóninde qazaq synshylarynan syrt, Qytai ádebiettanýshylary jan-jaqtyly pikir bildirip jatady. Áýezovtiń epikalyq keńqulashtyǵyn óz stilinde túlete otyryp, ózine ǵana tán sony sorap qalyptastyrǵan, ár týyndysynda qazaq bolmysyn meilinshe astarly obrazdarmen, tosyn da kúrdeli oqiǵalarmen kómkerip, tamyry tereńge tartqan tarihi sanany ulttyq dildegi shaiqalmas bútindik arqyly aishyqtap, zamanaýi ózgerister ákelgen minezdegi bógdeliktiń zalaly men zardabyn da ashalap kórsete biletin qalamgerdi biz qanshalyqty tanimyz? Bizdegi ádebi ortanyń únsizdigine, sheteldegi bedeldi jazýshymyz týraly áli de tolyq bilmeitinimizge, tipti keide bilgimiz de kelmeitin nemqurailyǵymyzǵa tańyrqamai tura almaisyz.
[caption id="attachment_21131" align="alignleft" width="238"]
Qytaidyń bedeldi ádebi jýrnaldarynyń biriniń tilshisi jazýshydan suhbat ala otyryp: «Sizdiń shyǵarmalaryńyzda qarapaiym, kishkentai adamdar týraly oi tolǵatatynyńyzdy bilemiz. Pafos pen aiǵai-attan az. Biraq meni bir tańǵaldyrǵan dúnie bar. Sizdiń shyǵarmalaryńyzda hanzý (qytai) keiipkerler joqtyń qasy eken. Munyń sebebi ne?» dep suraǵanda, qalamger: «Bizdiń mekenge burynyraqta hanzý ultynyń kóbi bizdi basqarýǵa, erkin júrgen halyqty noqtalaýǵa bardy. Olardyń meniń halqyma jasaǵan jaqsylyǵynan góri qiianaty kóbirek boldy. Olardy shyǵarmalaryma keiipker etip, tek jaqsy minezderin jazar bolsam – halqymnan uiat, al jaman qylyqtaryn tizbelep, ony jerine jetkize túiinder bolsam – jurtshylyq munymdy da qup kórmeýi múmkin...» dep jaýap beripti degendi estigen edik. Jazýshynyń bul ashyq pikirin sol jýrnal ózgertýsiz basypty...
Orazhan Ahmettiń sońǵy jyldary jazǵan «Tulpardyń sońǵy tuiaǵy» atty kólemdi shyǵarmasy Qytai oqyrmandary men synshylarynyń arasynda airyqsha ańys qozǵaǵan. Enesi ólip, jetim qalǵan qulyndy esekke emizip ósirgen aýyl adamynyń tirligin jurtshylyq qabyl kórmeidi. Jatyrqai qaraidy. Esek emgen jylqynyń minez-qulqy týra esekke tartady. Esek kórse oqyranyp, solarǵa qarai tarta jóneletin bolady. Keiin qartaiyp ólgende aýyl adamdary onyń etin jeýge bolmaidy dep, etin kómdirip tastaidy. Psihologiialyq iirimi tereń, filosofiialyq oiy qat-qabat bul týyndy Qytai memlekettik syilyǵyna laiyq dep baǵalanǵan. Osy shyǵarmasy arqyly qalamger úshinshi márte bedeldi syilyqty ielegen.
Milliard halqy bar Qytaidy tolymdy eńbegimen, bai da mazmundy shyǵarmashylyǵymen moiyndatqan jazýshy Almatyǵa keldi degendi estip, pikirlesýge asyqtyq. Aqsaqal da aǵynan jaryldy. Boiamasyz áńgime aýanyn oqyrman ózi bajailar. Biz áńgime barysyn kórkemdemei, boiamai usynýdy jón kórdik.
Orazhan Rahmanbekuly Ahmet – 1938 jyldyń tamyzynda Qytaidyń Ile aimaǵy Qorǵas (burynǵy Súidin) aýdanynyń Sarbulaq aýylynda dúniege kelgen. 1955-58 jyldary Shynjań institýtynyń til-ádebiet fakýltetin bitirgen. Sol jyly «Jerlik ultshyl» atanyp, Tarymǵa aidalady. Keiin týǵan jerine oralyp, jergilikti bilik ókilderiniń baqylaýy astynda eńbek etedi.Tek 1980 jyly ǵana tolyq aqtalyp, shyǵarmashylyqpen emin-erkin ainalysa bastaidy. Sodan keiin uzaq jyldar boiy «Ile aidyny» jýrnalynda bas redaktor, Ile qazaq oblysy jazýshylar qoǵamynyń tóraǵasy qyzmetin atqarady. Alǵashqy áńgimesi «Kishkene sýretshi» 1956 jyly «Shuǵyla» jýrnalynda jaryq kórgen. Odan keiingi shyǵarmalary 1979 jyldan bastap qana jariialandy. Qalamgerdiń «Ózgergen óńir», «Qumdaǵy izder», «Kók beles» romandary, «Amanat» trilogiiasy, «Kóktemgi oilar», «Sónbeitin shyraq», «Eń sońǵy kóz jas», «Jasyl baqsha», «Tulpardyń sońǵy tuiaǵy» sekildi áńgime-hikaiattary jaryq kórip, kóptegen shyǵarmalary qytai, mońǵol, korei, uiǵyr, qyrǵyz tilderine aýdarylǵan. Budan bólek ishinara shyǵarmalary japon, aǵylshyn, arab tilderine tárjimalanǵan. Qalamger Qytaidaǵy azsandy ult jazýshylaryna beriletin memlekettik syilyqty (qazirgi «Tulpar» syilyǵy) úsh márte – 1981, 1986, 2012 jyly ielengen birden bir jazýshy. Budan ózge de kóptegen syilyqtar men marapattardyń iesi.
Túrme hali, «Ózgergen óńir» jáne buralań ómir týraly
«Qulannyń qasynýyna masanyń basýy týra kelipti» degen sol, men ádebietke áýestenip, qolyma qalai qalam aldym, solai Qytaidaǵy sońy aýyr apatqa ainalǵan solshyl saiasi naýqan bastaldy da ketti. Mundai apattyń alǵashqy qurbany álsizder men qorǵansyzdar bolatyny bar emes pe, mine,men de sóittim,óńim túgil túsime kirmegen sol qara daýyldyń alǵashqy soqqysymen murttai ushtym. Túrmeletip kete bardym. Sodan talai jyldy araǵa salyp, Tarymdaǵy ózgertý lagerinen bosap, aýylyma qaittym. Beker qaitpadym, basyma «qalpaq» degen páleni kiip,«tap jaýy» degen qońyraýdy bailap qaittym.«Taiaq kórgen esek aiańshyl» degen, endi bir móndi-móndi beinemen typ-tynysh jumys istedim. Talai jylǵy túrme ómiri táp-táýir sabaq berip úlgirgen eken, eginshiliktiń qyr-syryn eshkimniń úiretýinsiz-aq erkin meńgerip kettim. Áýeli óz otyn-sýyn tolyq qamdai almaityn qarttar men turmysqa qyrsyz «móndibastarǵa» kómektesip júrdim. Osy eńbegim es qatty. Eshkimnen aqy, alǵys almasam da, áiteýir, basqa tietin taiaqtan arashalap júrdi. Iá, atpaityn tań bolsyn ba,kúnderdiń kúninde, naqtylap aitsam,1973 jyldyń sońy bolýy kerek, bir tosyn habar bar qulaqty eleń etkizdi. Álgi «birjolata joǵaltamyz» dep aiqailaǵan Dyń Shiiaýpiń qyzmetke qaita oralypty. Mine,sol kisiniń jumysqa oralýymen Maý kósemge áldeqalai oi túse qalyp: «álgi roman jazatyn jazýshylar qaida ketken?», − dep surasa kerek, sonda Dyń Shiiaýpiń esh bógelmesten: «Bárin qýdalap bittik emes pe?»,− depti. Bárin istegen ózi bolsa da, Maý kósem tań-tamasha bolǵan beinede: «Onda bul is durys bolmapty»,– dep bas shaiqapty. Mundai múmkindikti paidalanyp qalmaityn kisi Dyń Shiiaýpiń deisiń be, apyl- ǵupyl iske kirisip, jer-jerdegi qaqpaiǵa ushyraǵan ádebiet- kórkemóner qairatkerlerin jumysqa qaita tarta bastaidy. Álgi dúmpildegen tosyn habar, mine, osy edi... Biraq,«aspannan bylǵary jaýsa da, qulǵa oqshantailyq timeidi» degen bar ǵoi, myna jaqsylyq ta solai, el ishinde ataq- dańqy bar myqtylar tóbesine jaýǵaly tur. Al, men siiaqty aty-jónin óz úi ishinen ózge eshkim bilmeitin usaq-túiek qalamgerdiń odan úmittenýi bir esirik minez,esek dáme ǵana. Aýyzdan shyǵardyń boldy, kúlkige qalasyń. Myna arada ondai saiqy-mazaqtar órip júr. Biraq, úmitsiz ـ shaitan, ózimdi bir tanytyp kórsem,«keshe jazýshylar tiziminde atyń joq edi» dep eshkim aitpas dep túidim de,táýekelge bel býdym. . .
Bulai oilaýyma azdy-kópti sebebim bar. Men ádebiet mamandyǵyn oqyǵan adammyn, qazaq ádebieti ǵana emes, álem ádebietinen de nedáýir habarym bar. Áýel deseń, úsh- tórt áńgimem de jariialanyp úlgirgen. Onyń birli-jarymy táp-táýir baǵa da alǵan. Osyndai múmkindigim bar jerde nege jazýdan tartynam...
Mine, sodan óndiris átretterinde (otriad) jumys joq qys kezinde osy romandy jazdym. 1974 jyly 1mamyr kúni Qulja qalasynda Ile qazaq oblysynyń 20 jyldyq merekesine arnalyp qurylǵan «Jasampazdyq keńsesine» jiberdim. Bar bolǵany sol, arada birneshe ai ótti-ótpedi, meni izdeitinder shyqty, Quljaǵa shaqyrdy... Qatarlastarymnan jyly qabaq kórdim, úmitti sózder estidim. Biraq,bul romannyń baspadan shyǵýyna múmkindik joq. Sony bilip turyp jibergen sebebim − tanymal bolý ǵana. Árine,ol maqsatqa jettim. Romandy qoldan-qolǵa ótkizip, qazaqtyń basty-tastylary túgel oqyp shyǵypty. Aqyry ary tolǵanyp, beri tolǵanyp,kitabyn shyǵaryp bere almasaq ta, ózine kómek jasaiyq degen oiǵa tiianaqtapty. Mine, sodan 1975 jyly kóktemde «qalpaǵym» alyndy.1977 jyly bir bastaýysh mektepke 30 iýan eńbekaqy alatyn ýaqyttyq muǵalim etip jiberdi. Al, roman oblys ákiminiń sýyrmasynda sol jatqannan mol jatyp, zaman ońalǵan, ózim aqtalyp shyqqannan keiin 1980 jyly jaryq kórdi.
Bul romandy oqyrman jyly qarsy aldy. Onyń basty sebebi: oqyrmandardyń tól ádebietimizge degen ańsary men romandaǵy turmys boiaýynyń shynaiylyǵy edi. Oqyrmannyń osy qoldaýy arqasynda jaman shaqaiymdy súiretip baryp, sonaý Beijińnen syilyq aldym. Keiin zaman ózgergen soń ózge jazýshylar shyǵarmalaryn qaita óńdegende, men óńdemedim. Sebebi, tipti, qarapaiym: ótirik aitqym kelmedi. Sol bir kezde Qytaidaǵy uly kósemnen tartyp, ash qaryn júrgen diqanǵa deiin osy kommýna túzimi kósegelerin kógertedi dep túsindi. Osyndai shaqtaǵy ózim túsingen,túsinip turyp shoshyp ketken bir túiinim: kedeilik pen ash qursaqtyq adamdy kekshil ári meiirimsiz etip jiberedi eken, eńbekten qaljyrap kele jatqanyńyzda ózinshe qannen-qapersiz kóńildi júrgen adamdy kórseńiz, qaradai óshesesiz. Sýyqta jaman shapanmen búrseńdep kele jatqanyńyzda,bútin shapan kiip, qyz-qyz qainap júrgen áldekimdi ushyratsańyz, bas salyp sabaǵyńyz keledi. Kim turmysqa uqypty, kim tabysker bolsa, ózgeler soǵan óshesti, ebin taýyp sony joǵaltýǵa asyqty. Men romanda tap osyndai harektrdi jazdym. Kommýnaǵa qarsy bolǵan tiri pende bolǵan joq. Kún ótken soń ol túzimge eldiń bárin qarsy qoisaq shyndyq qaida qalady... Iá,ol kezde kórkem shyǵarmany tańdap,taldap oqityn bilimdi oqyrmandar az, áitkenmen oqyrmandarda eshkimge bura tartpaityn ádildik kózqaras bar edi. Sondyqtan kórkem ádebiet óziniń dáýirlik belgisinen aiyrylsa, óz qunyn birjolta joǵaltatynyn jete túsingen sol sanaly oqyrmandardyń arqasynda bul shyǵarma áli de nazarǵa ilinip keledi.
[caption id="attachment_21132" align="alignleft" width="665"]
Tarym qasireti, ashtyq jáne esek sútin emgen jylqy minezi...
Bálkim,taǵdyrdyń jazýy solai bolar, meniń kóp ómirim asa kúrdeli oqiǵalar ishinde ótti. Túrmeni de, asharshylyqty da, qaiǵy-qasiret pen qorlanýdy da jeterlik kórdim. Áiteýir, ajalsyz jan shyqpaidyeken,ajal quryǵy ilinbegendikten, aman-esen osy kúnge jettim. Mine osy qiyn ómir keiingi kezde men úshin taýsylmas qazyna boldy. Eshkimnen surap jatpaimyn,óz júregimniń qalaýymen emin-erkin jazdym. Ásirese, túrme jaǵdaiyn, asharshylyq pen ólimniń qaiǵy-qasiretin kei-keide kóz jasymdy tógip otyryp jazǵan kezderim boldy. Sondyqtan «mádeniet zor tóńkerisi» kezindegi ómirdi sýrettegen «Kók beles» pen Tarym eńbek lagerindegi azapty kúnderdi baiandaǵan «Qumdaǵy izder» romanym oqyrmandardy erekshe baýrady. Áýeli, osy romandardy radioda oqyǵanda talai adam jylaǵandaryn aityp júrdi...
Jazýshy joly qashan da taiǵaq, baiqamasań jyǵylyp túsesiń. Sondyqtan aiaqty baiqap-baiqap bastym. Aiqailap shyqpai, ymmen aittym. Árine, bulaisha jazý jańalyq emes. Ózimizdi tánti etken úlgili shyǵarmalardyń bári de astarly oiymen,qupiia-syrlarymen oqyrman esinde qalyp otyr. Al, ashý-yzaǵa boi aldyrǵan, ashyq-shashyq aiqaiǵa toly shyǵarmalar óz kezinde qansha dúmpý týdyrǵanymen, ómiri qysqa bolady. Bir dáýirdiń aiaqtalýymen ol da ómirin aiaqtaidy. Men, mine, osyny túsingendigimnen, eshkimniń jaǵasyna jarmaspadym. Óz kórgen-bilgen oqiǵalarymdy, odan soń erekshe ulttyq bitimimizdi jazdym. Oqyrman qyzyǵatyndai tushymdy áńgime quraýǵa tyrystym. Bylaisha aitqanda, men kóbinshe saiasi daý-damaidan aýlaq jolǵa júrýge tyrystym. Biraq,turmys degenniń ózi basy bútin saiasi oqiǵalarǵa toly ǵoi, mine, osy qarapaiym turmystyq oqiǵalardan oqyrmandarym astarly oi taýyp júredi. Olardyń tapqan keibir astarly oilary, tipti, meniń esime de kelip kórmegen. Osyndai sátte ózim de tań-tamasha bolamyn.
Osyǵan bir-eki mysal aita keteiin: 2014 jyly «Shuǵyla» jýrnalynyń úsh sanynda meniń «Ileniń arǵy jaǵy,bergi jaǵy» degen kólemdi hikaiatym jariialandy. Oqiǵasy da tym qarapaiym,bar bolǵany bir kelinshektiń Ileniń bergi betinen arǵy betine tórkindeýi ǵana edi. Áýeli keibir qalamgerdiń kózge iletin oqiǵasy emes. Shyǵarmalary oqyrman nazaryna ilinbei júrgen keibir qatarlastarym: «Myna uzyn-sonar áńgimeńdi kim oqid?», − dep bas shaiqaǵan da boldy. Biraq,alpys jylǵa jýyq jazýshylyq tájiribem maǵan oqyrmandardyń qandai shyǵarmalardy rýhani qajettiligine jaratatynyn áldeqashan uqtyryp bolǵan edi. Sondyqtan jasymadym. Bul shyǵarmamnyń baǵy janatynyna sendim. Nege deseń,búgingi oqyrman jalǵan tarih pen saiasi bet-perdeli shyǵarmalardan ábden jalyqqan bolatyn. Olardyń kerek etetini shynaiy turmys, adamnyń shynaiy jan dúnie kórinisi edi. Men aǵat baspappyn, bul shyǵarmanyń oqyrmany óte kóp boldy. Jýrnalda basylǵan alashqy bóligin oqyp shyqqan soń keibir oqyrman menen endi oqiǵanyń qalai damityny jóninde surap júrdi. Al, keiin jýrnaldy túgel oqyp shyqqan soń, kóptegen adamdar menimen kóńil kúilerin ortaqtastyrdy. Anadai-mynadai túzetý aitqandar da joq emes. Sodan bir oqyrman: «Aǵa, myna hikaiatta bir kelinshektiń tórkindeýi ǵana aitylǵanymen, kóp adamnyń kóńil-kúiimen toǵysyp ketedi eken,sheshemniń týystary Túrkiiada edi, tórkindep baryp, bala-shaǵasyn saǵynyp uzaq jata almai qaityp kelgen bolatyn, sol kisi osy hikaiatty oqyp alyp: «qos mekendi qus sekildi áiel baiqus-ai!» dep egilip ketti»,− dedi.
Al, 20 ǵasyrdyń 80 jyldarynyń sońynda jazylǵan «Jasyl baqsha» degen hikaiatymdaǵy 12 jasar balanyń bólingen otbasyn qaita tabystyrý úshin maskúnem ákeni saýyqtyrmaq bolyp ýly jylan ustaýǵa batyldyq etý oqiǵasy da qoǵamda jaqsy ańys týdyrdy.
Odan keiin, kózben kórgen bir tosyn oqiǵa jóninde jazylǵan «Tulpardyń sońǵy tuiaǵy» degen hikaiatym men oilamaǵan baǵaǵa ie bolyp, túrli pikir týǵyzdy. Esekten týmaǵan, biraq esekti emip ósken tulpar tuqymynyń óz qasietin joiyp tynǵanyn eshkim de ótirikke shyǵarmady. Shyn bolmys dep uqty. Oqyrmandar áýeli tap osy shyǵarmany meniń buryndy- sońdy jazǵan bar eńbegimnen joǵary baǵalaǵan syńai tanytty. Sol dúmpýdiń yqpaly ma, keiin osy hikaiattyń atymen shyqqan jinaǵyma memleket dárejeli «Tulpar» syilyǵyn aldym.
Babalar amanaty
Meniń úlken daiyndyqpen jazǵan «Amanat» trilogiiam 2015 jyly baspadan shyqty. Úsh kitaptyń bir mezgilde jaryq kórýiniń sebebi bolý kerek. Oqyrmandar tez ańys bildirdi. Joǵary baǵalar berdi. Bul trilogiia ásirese, tarihymyzda, qoǵamdyq ómirimizde buzýǵa bolmaityndai dárejede qalyptasyp qalǵan ótirikterdi batyl túrde áshkerelegen desti.
Joǵaryda da aittym, bir qalamger eń aldymen oqyrmandardy óz shyǵarmasyna qyzyqtyra bilýi kerek. «Attan attyń nesi artyq, adymdap basqan joly artyq. Jigitten jigittiń nesi artyq,maqamdap aitqan sózi artyq» degen bar emes pe,oqyrmandardy qyzyqtyrý úshin sóz óneri kerek, men, mine, osy jaǵyna kóńil bóldim. Oqyrmandy bir taraýdan soń bir taraýdy oqýǵa asyqtyrýdy oiladym. Ol úshin, árine,ózgeler aitpaǵan birer shyndyqty ashyp, ózgeler baspaǵan súrleýge batyldyqpen bastym. Tarih pen búgingi ómirdi aralastyra baiandadym. Áýelde shyǵarmanyń sátti shyǵýynan alańdaǵan bolatynmyn, sosyn, úzindi- úzindini jýrnaldarda jariialap kórip edim,oqyrmandar birden qyzyǵýshylyq tanytty. Jýrnaldy izdesti. Sonan keiin óz-ózime senimim artty da, shyǵarmany qoldan shyǵardym. Árine,óitpesem jáne bolmaidy, nege deseń, biz siiaqty jasy egde tartqan adamnyń erteńnen úmiti az bolady emes pe... Mine osy trilogiia biylǵy jyly Qytai qazaq ádebieti úshin bekitilgen memleket dárejeli «Aqsai ádebiet» syilyǵynyń erekshe dárejesin enshilep otyr.
Iá, jáne bir eskerte ketetin sóz: Qytai ádebietinde ádebietti basqaratyn oryn bar. Jáne de árbir redaktsiia ótkelden ótkizedi. Biraq, usaq-olań nársege kiligip jatpaidy. Tek bólshekteýshilik, ult arazdyǵyn qozdyrý syndy qate syńailar ǵana shekteledi. Qazirgi kúnde,mundai syńailar qai eldiń ádebietinde de shekteledi. Al,osyndai shektemelikti tolyq túsinbei, sonaý bir zamanǵy Keńes odaǵy men Qytai ádebietindegi ideialyq buǵaý Qytai ádebietinde búgin de saqtalyp otyr dep oilap qalmaýymyz kerek. Al,anaý «Qozy-Kórpeshti aita almai buzyp alyp júrgender» qaida bolsa da bar ekeni ózderińe de málim...
[caption id="attachment_21134" align="alignright" width="333"]
Qytaiǵa tanymal qos jazýshy jaily pikir
Suraǵyńnyń astaryn túsinip otyrmyn. Ańysqa iek súiep,anyq habarǵa ie bolmai qalý qai-qashanda adamdy ańǵyrttyqqa ushyratady. Jeke adam jeke kózqaras aitady. Keide bilip, keide bilmei aitady. Múdde de aralasyp júredi. Sondyqtan ol jazýshylardyń shyǵarmalaryn ózderiń oqyp,óz oilaryńdy qalyptastyrǵandaryń jón bolar edi.
Al, biraq,surap qalǵan ekensiń, Qytai qazaq ádebieti maidanynda alpys jyl qalam terbegen qart jazýshy salaýatymmen óz kózqarasymdy aitaiyn: Jumabai Bilál jas jaǵynan da, ádebietke aralasý tarihy jaǵynan da menimen zamandas jazýshy. Onyń ereksheligi: únemi súrleý baspai, tyń soqpaqpen tartýy bolyp júr. Ásirese,onyń áńgimeleri óziniń sony oi, ózgeshe jazylý mánerimen oqyrmandardy baýrady. Ózge ult qalamgerleri de jaqsy baǵalady. Ol romandaryn kóbinshe pýblitsistika (shalqyma) tásilimen jazyp júr. Hanzý ádebietinde osy shalqyma janry óte damyǵan, áýeli talai janrǵa bólinip ketken. Onyń osy shalqyma romandary hanzý tiline aýdarylýymen jaqsy ańys qozǵady. Biraq, onyń ádebi tili uzaq-uzaq qurmalas sóilem bolyp keletindikten, uǵymǵa biraz aýyr. Mine, osy jaǵynan keibir synshylar qyryna kóp ala beredi. Onyń áńgimelerinen ózge «Arýlar», «Boz jigitter» degen romandary birtalai jaqsy pikirler alǵan. Osy «Boz jigitter» romanynyń aýdarmasy osy jolǵy «Aqsai ádebiet syilyǵynyń» «Altyn kópir» syilyǵyn aldy.
[caption id="attachment_21136" align="alignleft" width="448"]
Al, Ákbar Májituly bolsa, meniń jerlesim. Muny men ózge oimen emes, Ákbardy jaqsy túsinetindigimdi bildirý úshin aityp otyrmyn. Men artyq maqtap, kópshik qoimasam da, Ákbar maqtaý men dárejeden kem kisi emes. Qytai saiasi keńesiniń múshesi, bylaisha aitqanda, Parlament depýtaty. Shyǵarmalaryn hanzý tilinde jazady. Qytaidaǵy hanzý tilinde jazatyn azsandy ult jazýshylarynyń ishindegi kórnektileriniń biri. Tanymal aýdarmashy. Ásirese, Abai aqyliialaryn hanzý tiline asqan kórkemdikpen jetkizýi bárimizdi de súiindirdi. Ákbar Abai shyǵarmalaryn aýdaryp qana qoimai, ózi Qytaidaǵy belgili baspalardyń biri «Jazýshy» baspasyn basqarǵan soń, Qazaqstan ádebietindegi kórnekti tulǵalardyń shyǵarmalaryn hanzý oqyrmandaryna tanystyrdy. Jeke-dara qazaq ádebietine arnalǵan «Aqsai ádebiet syilyǵynyń» dúniege kelýine sebepshi bolǵan jáne osy – Ákbar. Ótken aida Aqsaiǵa barǵanymda, Kúláshqan degen aýdarmashy qaryndasymyz Ákbardyń tapsyrmasymen óziniń Nurlan Orazalinniń bir óleńder jinaǵyn aýdaryp júrgendigin aitty. Qytaidaǵy qazaq aqyn-jazýshylary bolsa hanzý tiline, tipti, kóptep aýdarylyp júr. Men baýyrymnyń budan keiin de tól ádebietin álemge tanytý úshin tyrysa berýin tileimin.
«Men jastarǵa senemin!»
Qytai qazaq ádebieti talantty qalamgerlerden kemshin emes,bir bólim qalamgerlerimiz osy jaqqa qonys aýdaryp ketkenimen, ol jaqta jáne de ádebietimizdiń kókjiegin keńeitip júrgen jazýshylarymyz birtalai. Shámis Qumar, Balapan Rabat, Qyrbaq Nurǵali, Qumarbek Jýanǵanuly, Erkesh Qurmanbekqyzy, Jeńis Yryshanuly, Aziia Maǵyperqyzy, Bilisbek Ábdirazaq, Baýyrjan Shormaq, Aidyn Qyzyruly sekildi orta býynnyń tabysy asa kórnekti. Al,jas qalamgerlerden Qanat Qábikenuly, Bahar Berdibekova, Didárbek Zákirjanuly, Núrbek Tálenuly, Tileýberdi Qanabek, Januzaq Jóken, Bi-Hamit Nurbazaruly, Sipat Qazikenuly, Murat Zúlkápiluly qatarlylar jurtqa keńinen tanymal bolyp qaldy.
Poeziiaǵa kelsek,esimde júrgen esimderdiń ózi tipti kóp, mysaly, Aibek Kólbaiuly, Erlan Nurdyqanuly, Maqsat Nurǵazin, Aqan Kármenuly, Murat Áýes, Qajybek Aidarhanuly, Mádetbek Bálǵabekuly, Qýanysh Iliias, Qýanysh Dáleiuly, Beisenáli Metqaliuly, Baisenim Ábdibekuly, Aisha Qabylqojaqyzy, Qýat Asylbekuly, Nurash Áitikenqyzy, GúlnisaAlpysbaiqyzy,t. b. Osy sońǵy býyn aqyn-jazýshylarymyz ózderiniń ulttyq ádebietimizge degen tereń súiispenshilikteri,mol bilimderi arqyly ádebietimizge tyń tynys baǵyshtap, keń óris asha bastady. Turmystyń ózgelerden qaǵys qalǵan shyndyqtaryn batyldyqpen aityp júr. Jaqsy jaqty ǵana aitatyn qatyp-semgen kózqaras pen ózin-ózi aldap maqtanatyn turpaiy ádetti syndap júr. Men shynymdy aitsam,osy býynnan úmittenem. Ádebietimizdi jańa bir sapaly deńgeige osylardyń kóteretinine senimim kámil. Iá,ádebietimizdiń jańasha damýy sóz joq keledi.
[caption id="attachment_21138" align="alignright" width="448"]
Rahymjan Otarbaev, «Babalar sózi» jáne «Abai joly»
Árine, oqydym. Biraq, shynymdy aitaiyn, tańyrqaǵam joq, biraq tiksinip qaldym... Óitkeni, bul eshqandai jańalyq emes. «Keńestik qazaq ádebieti» degen kesirli ataý dúniege kelgennen beri aityla-aityla jaýyr bolǵan sóz. Qazaqtyń ulttyq ádebietiniń túbine jetken sóz. Meniń oqyrmandyq tarihym Rahymjan baýyrymnyń jasynan da uzaq. Ol bilmese, men bilem,«Keńes ádebieti» qazaq ádebiet serkelerin art-artynan mert etip, eń sońynda qalǵan jalǵyz tuiaq Muhtar Áýezovti qorqytyp-úrkitip, aldap-arbap júrip óz saptaryna qosyp tyndy. Sonymen ózgege tabynǵysh,tabynyp qana qoimai, qyltiia qalǵan múiizdi qaǵyp túsirgish bir top bedeldi «keńes jazýshylary» maidanǵa keldi. Olar qojalaryna jaǵýǵa talasty. Top-topqa bólinip, bir-birin jamandady, joqqa shyǵardy. Ult múddesin oilaǵan joq. Almatyda qazaq mektebiniń jabylyp tynǵanymen jumysy joq, syilyq úshin jaǵa jyrtysty. Mine, osy úrdis búginge jalǵasyp keldi. Birese dúnieden ótkenderdi, birese kózi tirilerdi joqqa shyǵardy. Sottasty, bir-birin kórmes boldy. Iá,munyń bári sol Keńes zamanynyń ideialyq ýymen ýlanǵan qalamgerler edi.
Zaman ońalady, bálkim, olar da sabaq alady, ol minezderin tastar, ózgerer dep úndemegen edik, biraq, tap sol minez ózgeden emes Rahymjan baýyrymnan baiqalǵanda shoshyp kettim. Oibai-aý, nege shoshymaiyn, Rahymjan bolsa Keńes saiasatynyń jylymyq dáýirinde dúniege kelgen,onyń ústine aqyl toqtatqan, azamattyq dáýiri qazaqtyń rýhani silkiný kezeńine týra kelgen, odan soń jiyrma bes jyl táýelsiz Qazaqstanda ǵumyr keshken talantty jazýshynyń aiaq astynan arǵy-bergi qazaq ádebietiniń tabysyn joqqa shyǵaryp, tosyn minez tanytqany óz bitim-bolmysyna laiyqsyz uiatty jaǵdai. Onyń bul qylyǵy orysqa tabynǵan álgi Keńes jazýshylaryn jolda qaldyrdy deýge bolǵandai. Onyń sóz láminen Eýropa oqymaǵan, Eýropaǵa jaqpaǵan qazaq ádebieti ádebiet emes degen oi túiip qapalandym. Ózge emes, óz jazýshyń, jazýshy bolǵanda da ózim shyǵarmalaryn súiip oqityn, bolashaǵynan kóp úmit kútken jazýshymyz qazaq degen ulttyń tilin, dilin, mádenietin mensinbei shaljiyp otyrsa, qalai qapalanbaisyń?!
Jeke jazýshylarǵa aitqan ádiletsiz sózderin jeke kózqaras dep máimóńkelegenmen, júz tomdyq «Babalar sózine», uly Abaiǵa,«Abai jolyna» soqtyǵýy maǵan endi eńse kótere bastaǵan ulttyq ádebietimizge qaradai óshesý sekildi áser qaldyrdy. «Babalar sózi» bizdiń atadan balaǵa jalǵasqan muramyz, Abai – ádebietimizdiń maqtanyshy. «Abai joly» – romany qazaq rýhani mádenietiniń asyly. Osy bir Eýraziia ortasynda ómir súrgen jaýynger halyqtyń begzattyq minezin, parasat-paiymyn, ózindik mádenietin álemge tanytqan shyǵarma. Búgingi kúni áýeli qazaq ádebi tiliniń entsiklopediiasy bolyp otyr. Al, shyǵarmadaǵy Keńestik kózqaras orysshyl jaramsaqtar jaǵynan eriksiz tańylǵandyǵy aidan anyq. Ol kózqarastyń kóbin óle-ólgenshe Kenesaryǵa jaýyǵyp ótken úlken jazýshymyz Ǵabit Músirepovtyń tyqpalaǵany belgili.
Búgingi kúni Eýropa oqyrmandary «Abai jolyn» emes, óz klassikalyq shyǵarmalaryn da oqyp júrgen joq. Olar oqymaǵandyǵy úshin bul uly shyǵarma kereksiz bolmaidy. Álemdik klassik shyǵarmalardyń 100 tomdyq seriiasyna kirgen, Qazaqstanda qalai ekenin bilmeimin, Qytai qazaqtarynda osy roman 20 ǵasyrdyń 80 jyldarynan beri bes-alty dúrkin mol-mol tirajben basylym kórdi. Qazir jáne de kitaphanadan tappaisyń. Biraq, ár qazaqtyń úiinen tabasyń. Jyl-jyl saiyn radioda oqylady, elektrondy nusqasy da bar. Áýeli osy kitapti tolyq oqyp shyqqan diktordyń ózi osy kúnde asa joǵary bedelge ie.
Qara shaldyń asyly jáne evrei halqy
Osydan birneshe jyl buryn bir ádebi keńeste men: «Bir tilshi Kolýmbiialyq kókónis satýshy áieldiń sharbaǵynan «Júz jyldyq jalǵyzdyqty» kórgenin jazypty, men bul sózdiń shyn ekenine senemin, óitkeni, «Júz jyldyq jalǵyzdyq» Kolýmbiia halqynyń tarihyn, rýhani mádenieti men tartqan taýqymetin jan tebirenterliktei etip jazǵan. Ondai shyǵarmalardy, árine,oqyrman qolynan tastamaidy. Mine, osyndai halyq kóńilinen shyqqan shyǵarma bizde de bar. Senbeseńder el aralańdar, ár malshynyń úiinen ‹Abai jolyn› tabasyzdar» degen edim. Meniń osy sózim «Qumyl alqaby» jýrnalynyń 2015 jylǵy -sanynda jaryq kórýinen kóp ótpei,«Shynjań gazetinde» qazirgi Shynjań qazaq mádeniet qoǵamynyń tóraǵasy Arup Zurǵanbek baýyrymnyń «Qara shaldyń asyly» degen maqalasy jaryq kórdi. Osy maqalada «Abai joly» romanynyń qadir-qymbaty jónindegi bir tosyn oqiǵa baiandalǵan. Bul Aruptyń 1968 jyly qazirgi Baiynǵolin mońǵul oblysynyń Hoshut aýdanyna qaitalai tárbielenýge túsken mezgili eken. Ol aradaǵylar kóbinshe uiǵyr, hanzý, mońǵul ulttary, qazaq saýsaqpen sanarlyq qana bolsa kerek. Bir kúni muny bir qazaq shal izdep keledi. Aitýynsha, atamekeni Altai eken. Biraq, soǵystyń kesirinen úi ishi túgelimen mert bolyp, jalǵyz bas qalypty. Sodan Úrimjige kelip, ár jerde jaldanyp istep júrip, ózi sekildi bir bosqyn uiǵyr áielmen otaý qurady. Bir-eki bala da kóredi. Kún óte kele olardyń Úrimjide de jan baǵýy qiyndaidy. Sodan álgi áieldiń osy Hoshuttaǵy tórkinin panalap kóship kelipti. Qazir eki balasy uiǵyrsha sóileidi. Baiaǵyda Úrimjiden satyp alǵan bir asyl kitabyn ózinen basqa oqityn adam joq, ózi kóz jumsa ol kitap kereksiz qaǵazǵa ainalǵaly tur. Bul jaǵdai qariiaǵa qatty batyp, osy asyldy qadirlep saqtaityn bir adam izdep júredi eken. Sodan bir kúni Aruptyń kitap oqyp otyrǵanyn kóripti de, úiindegi asyl kitapti alyp jetip kelgeni osy eken. Kele salyp Arup kitapty «almaimyn» dep at-tonyn ala qasha ma dep oilaǵandai: «Qaraǵym, osy asylymdy saǵan amanattaiyn dep keldim, ótinishimdi jerge tastama»,− dep jalbarady. Arup qabat-qabat mata oramany ashyp qarasa, álgi asyly «Abai» romanynyń eki kitabi eken. Muny kórip ol qýana daýystap jiberedi: «Atatai,bul asylyńyzdy óle-ólgenshe saqtap ótemin»,− deidi. Sol asyl úiinde áli kúnge saqtaýly eken. Mine,bizde de óz mádenietin asyldyń asylyna balaityn adamdar bar. Eýropa oqymasa meili,ózimiz osylai oqimyz, ózimiz osylai qadirleimiz...
Bizdiń qor bolyp júrýimizdiń basty sebebi: óz qadirimizdi bilmestik, qolymyzdan is keletinine senbestik. Mundai rýhani kemistik jeke talantty qoiyp, búkil ultty jigersiz, ózgege jaǵynýǵa, jalbarýǵa daiyn turatyn tobyrǵa ainaldyrady. Evrei ulty óz qadirin bilgendikten, óz qolynan is keletindigine sengendikten sany bizden kóp bolmasa da, álemdik deńgeidegi ozyq ult bolyp otyr. Olardan bir ǵalym shyqsa neshe júz evreige tehnika úiretedi. Bir saýdager shyqsa pálen júz evreidi kásipke tartady. Bir myqty jazýshy shyqsa, onyń kitabyn álemge tanytýǵa kúsh salysady, qaltaly azamattar aqshalaryn aiamaidy, sonymen ol jazýshy anaý úlken ulttardyń jazýshylarymen terezesin teńestiredi.
[caption id="attachment_21140" align="alignleft" width="183"]
Maǵaýinnyń Evtýshenkodan nesi kem?
Jáne bir mysal, órkendegen Eýropa emes, myna orystar qai zamanda hanzý ádebietin kózge ilip edi? Tek jan sany kóp, úlken el bolǵandyqtan anda-sanda birli-jarym jazýshylaryn eske alyp qoiatyn. Al, is-júzinde hanzý ádebieti sol kezdiń ózinde-aq nedáýir damýǵa qol jetkizgen ádebiet bolatyn. Biraq, ekonomikasy quldyraǵan kedei el bolǵandyqtan, olardyń kórkem ádebietin nasihattaityn, ózge ult tiline aýdaratyn adam shyqpady. Aqyry Qytai baiyp shyǵa kelip edi, ainalasy 30 jylǵa jetpeitin ýaqyt ishinde aqshany aýdarma men úgit-nasihattan aiamai, ońdy-soldy shashyp otyryp, Nobel syilyǵyn enshiledi. Mine, ózińdi óziń qadirlei bilýdiń qasieti.
Eger olar da bizge uqsap: «Moian ataqty jazýshy emes, ony Eýropa oqymaidy, eger myqty bolsa, Evtýshenko siiaqty Amerikada nege leksiia sóilemeidi?» dep shetinen kekjeńdep júrse, álemge áigili syilyqtyń mańqarasyn kóre almas edi. Eger bizdiń qaltalylarymyz ult rýhyn asqaqtatýdy oiǵa alsa, tek sportty ǵana qoldap qoimai, óz ulttyq ádebietin de qoldaýy kerek.
On –on bes million qazaq oqityn kitap bas-aiaǵy eki myń dana taralymnan aspai otyrsa, Eýropaǵa tanylý ne teńiń?! Mundai mol oqyrmany bar ulttyń kitaptary eń tómen bolǵanda on myńdap, jiyrma myńdap taralady. Al, onan soń ishtegi-syrttaǵy myqty-myqty synshylarǵa úgittet, myqty-myqty aýdarmashylarǵa aýdart. Qoi sany, qoishy buty áldekimniń aýdara salǵan shyǵarmasy elge tanylmaq túgil, óziniń áýelgi qunyn joiyp ta ketedi. Men aitpasam da, muny bul aradaǵy bilimdi azamattarymyz jaqsy biledi. Eger sondai sát týsa, búgingi qazaq ulttyq ádebietiniń maqtanyshynyń biri bolǵan Muhtar Maǵaýinnyń leksiiasyn Amerikadan tyńdai alar edik. Evtýshenkodan Maǵaýinnyń nesi kem?!
Iá, bári de pendeshilik. Osy bir kezdeisoq aitylyp qalǵan aǵat sózimen Rahymjan baýyrymnyń ádebietimizdegi bet-bedeline úlken daq tústi dep aita almaimyn. Qaita oqyrman raiynan ol bir ulttyq jazýshynyń óz baǵyt- baǵdaryn qalai túzeý kerektigin ózi de uǵyndy, ózgege de uǵyndyrdy dep oilaimyn. «Ósken eldiń balasy birin-biri batyr deidi», qazaq − ósken el, aldyna úlken maqsat qoiyp, taýdai úmitke talpynǵan el. Sondyqtan, osy deńgeide sóileiik. Biz de el sekildi óz mádenietimizdi syilaiyq. Ózińe kereksiz ádebiet ózgege kerek emestigin túsineiik. Qytai qazaq oqyrmandary Muhtar Maǵaýindy, marqum Ábish Kekilbaevty, Oralhan Bókeidi asa joǵary baǵalaidy. Qazaq ádebietiniń bir-bir shyńy dep biledi. Árine, biz úshin Rahymjan baýyrymnyń orny da solai. Eger osy egespen kete berse, bul baýyrym aitpady demesin, ulttyq oqyrmandarynan ajyrap qalady. Bul bir jazýshy úshin asa aýyr qasiret. Alla mundai qasiretten aýlaq qylsyn!..
«Áýlekiniń bii el qydyryp júrip bilik aitady» degen bar, sóz sońyn bilikke ainaldyryp jibermei toqtai qalaiyn. Meni Rahymjan baýyrym bile bermeidi, árine, kim-kimge bolsa da qalam ustaǵannyń bárin bile berý mindet emes. Sondyqtan, men sheteldegi bir qarapaiym qazaq oqyrmany retinde kóńil-kúiimdi aitqan boldym. Bul týraly Abaidan asyryp aitqan kim bar! «Birińdi, qazaq, biriń dos, Kórmeseń istiń bári bos. . . ». Iá, jáne de bir eskerterim: Rahymjan baýyrym qazaq ádebi tiliniń taǵdyrynan alańdamasyn, Abaidan, Muhtar Áýezovten soń da qazaq ádebieti ómir súrip keledi. Keleli jetistikterge jetip keledi. Al, Rahymjan baýyrymnan keiin de bul ádebi tilimiz gúldep-kórkeie beredi. Maǵjan babam aitqandai: «...jastarǵa senemin!.. »
[caption id="attachment_21141" align="alignleft" width="248"]
...Baratyn úi azaidy
Bul jaqqa jii kelip turatynym ras. Óitkeni, bala-shaǵam, týys-týǵandarym bar. Bylaisha aitqanda,«Ileniń arǵy jaǵy, bergi jaǵy» degen hikaiatymdaǵy sekildi, ol jaqqa barsam bul jaqtaǵy balalarymdy, bul jaqqa kelsem ol jaqtaǵy balalarymdy saǵynam. Onyń ústine, ár otbasynyń ózindik kúibińi bolady. Sol sebepten bul arada ailap júretin kezderim de bar. Bul jaqtaǵy jas býyn ádebietshilermen qazir kóp aralaspai júrgenim bolmasa, aldyńǵy býynmen aralastyǵym óte qoiý boldy. Men Qazaqstan táýelsiz bola salǵannan bastap bul araǵa kelýim jiiledi. Táýelsizdikti kózben kórgen qazaq ádebietiniń tulǵalarynyń kóbimen kezdestim, áńgimelestim. Marqum Áljappar Ábishev atamyzdan tartyp, Ázilhan Nurshaiyqov kókemizge deiin aralastym. Ábdilda Tájibaev, Ábý Sársenbaev, Diqan Ábilov, Hamit Erǵaliev, Safýan Sháimerdenov, Tursynhan Ábdirahmanova sekildi ádebiet serkelerimen áńgime-suhbattarda boldym. Olardyń qoltańbasyn jazyp syilaǵan kitaptaryn áli de saqtap júrmin. Al, olardan ózge óz tustarym − Tumanbai Moldaǵaliev, Qabdesh Júmadilov, Muhtar Maǵaýin, Tólen Ábdikov, Yrymǵali Nurǵali jáne Fariza Ońǵarsynovalarmen jaqsy túsinistikten ádebi bailanys ornattym. Mine, búgin olardyń kóbi qatarymyzda joq, jas ulǵaidy, baratyn úi azaidy.
Al, keiingi býynnyń batys mádenietine bar nietimen aýyp ketkendiginiń sebebi me qalai, bizdi oqyǵysy da, túsingisi de kelmeitin syńaily. Bir mezgilde talai-talai myqty baýyrlaryma ózimshe kitap syilaǵanym bar, sonda keibiri shekesinen qarap: «Myna tótesheni tanymaidy ekenmin» dep otyrǵan ornyna tastap kete bergen edi. Men osy jasqa kelgenshe kóp taýqymet, kóp qorlanýdy bastan keshken adam ekenimdi joǵaryda aittym ǵoi. Keiindep ondai-ondai keseldi sóz, kerdeń minezdi elemeitin de bolǵam. Biraq, bul ret óite almadym, ózgeniń mysqyly men kekesinine shydasam da, ózim arqa tutqan óz baýyrlarymnan mynadai minez kórgenimde túńilip kettim. Endigári olarǵa kitap usynýdy birjolata doǵardym. Bul aradaǵy baspaǵa kitap usynýdy da qoidym. Iá, men de jazýshymyn. Shyn máninde, tap sol meni kózge ilmei otyrǵan myqtydan shoqtyǵym biik edi... Amal ne, baiaǵy Keńestik óktem,sodyr minez oǵan meni jazýshy sanatyna qosqyzbai otyr. Sonan keiin shuǵyl ózgerdim. Ózimdi bul jaqtaǵy ádebiet qaýymy ózdiginen tanysyn degen oiǵa keldim. Qazir bul maqsatym da oryndalǵan sekildi. Ótken jyly eki eldiń kitap aýystyrý seriiasymen «Tulpardyń sońǵy tuiaǵy» degen áńgime-hikaiattar jinaǵym «Merei» baspasynan jaryq kórdi. Shynymdy aitsam, men bul isti qolyma eki dana kitap tigende ǵana biraq bildim. Áli de ol baspamen bailanys jasaǵanym joq. Nege deseń, ol kitapty olarǵa men joldamadym, baspalar ara bailanys. Bálkim, bunan soń da osy jolmen meniń ózge shyǵarmalarym da bul arada basylym kórýi múmkin.
Iá, ras, Qazaqstanda meniń eńbegimdi durys baǵalaǵan adamdar da az emes, myna Rahymjan baýyrym kemsite sóilegen klassigimiz Muhtar Maǵaýin: «sizdiń áńgimelerińizge ǵashyq boldym» degen sózdi de aitqan edi. Jeke jerde emes, talai jazýshynyń aldynda aitqan. Sondyqtan, meniń «Tolqyndy kól»,«Dúregei» degen áńgimelerimdi «Juldyz» jýrnalyna meniń usynýymsyz-aq jariialaǵan bolatyn. Onyń da jasy menen kishi.
Osy baýyrymnyń ózgege shalqaq bolsa da, ulttyq ádebietimizge árqashan iilip turatyny kóńilime asa bir jylylyq uialatqan edi. Ásirese,«mynaý tóteshe eken, mynaý latynsha eken» dep turmai, myna ózim sekildi qolyna túsken shyǵarmalardy qunyǵa oqýy meni tań-tamasha qaldyrǵan bolatyn. Áýeli 1992 jyly jeltoqsanda Shynjańǵa barǵan saparynda bir-eki kúndik bos ýaqytynda bazar aralamai, meimandyqqa barmai, qonaq úide jatyp alyp, bizdiń «Ile aidyny» degen jaman jýrnalymyzdyń neshe jylǵy sanyn biraq alǵyzyp, oqyp shyqty. Mine, sol jýrnaldan meniń «Tolqyndy kól» degen áńgimemdi jyrtyp alyp ketip, qaityp kelgen soń «Juldyzda» jumys isteitin Tursynhan Zákenuly baýyryma kóshirtip,1993 jyly jariialatty. Men mundai minezdi óz ádebietin qadirleýdiń úlgisi dep tanimyn. Sondyqtan men de Muhtar shyǵarmalarynyń kónesin de, jańasyn da tolyq oqyp otyramyn.
Menshe, Muhtar Maǵaýin búgingi qazaq ulttyq ádebietiniń dańqty ókili. Ol óz ultynyń kómeskilengen tarihyn aiqyndaýǵa, ulttyq rýhymyzdy biiktetýge bar kúsh-jigerin, aqyl-parasatyn jumsap júr. Onyń minez- bitimindegi kemshilik, sózindegi qyjyl qalai deseń solai de, kóbinshe ulttyq ádebietimizdiń mártebesi úshin aitylyp júr. Bálkim, onyń sózi qanyna qul-qutandyq sińgender men imperiiashyl piǵyldarǵa jaqpaýy múmkin, al, ózimizge kelgende dýaly aýyzdyń biri. Ondai-ondai tereńdi sholyp, qoiany asha biletin myqtylarymyz bolmasa, biz qaityp ádebietimizge eldiń nazaryn aýdara alamyz.
Men óz kóńilimdi ózim syilaǵandyqtan, ádebi ortamen az aralastym, az sóiledim. Pendeshilik sózden aýlaq, mundai ádebietimizdiń keleli máseleleri jóninde sóilesýge qai-qashan da daiynmyn. «Tanymasyn syilamas» degen bar, qatary azaiǵan qart adamnyń kóringen esikti qaǵyp júrýi jaisyzdaý kórinis. Sondyqtan bul aradaǵy qalamgerler izdep jatsa aitýǵa sóz tabylady, álbette...
Ábdijámil, Oralhan jáne «Jetim bota»
«Joldy bilseń adaspaisyń» degen bar. Jazýshy bolǵan adam ainaladaǵy ádebiet aýanyn bile júrmese, ózgelerdi oqyp, zerdelep júrmese, arqandaýly attai óz shiyryn ózi taptai bermek. Jańa oi, tosyn oqiǵalardy taba almaidy.
Men kóp oqityn adammyn. Ózimizge jaqyn túrik tektes qyrǵyz, tatar, uiǵyr, ózbek tilderindegi shyǵarmalardy qiyndyqsyz oqimyn. Álem ádebietiniń bar jetistigin de ózimizdiń ana tilimizge aýdarylǵan kitaptar men osy tilder arqyly bilip júrmin. Qazaqshaǵa aýdarylǵan dúnielerdi ekibastan qalt jibermeimin. Meniń osy kitap qumarlyǵym arǵy bettegi jas qalamgerlerge jaqsy úlgi bop júr. Olar menen, men olardan kitap surastyryp, shetel ádebieti týraly áńgimelesip turamyz.
Joǵaryda aittym, men óz ádebietimizge alpys jyldan artyq oqyrman bop kelemin. Men oqymaǵan qazaq ádebieti kemde-kem. Ýaqytymnyń bir parasy áli de osy kitap oqýmen ótedi. Ári úirený, ári demalysym esepti. Kitap oqymasam zerigip, otyra almaimyn. Áýeli jas kezimde keibir romandardyń taraý-taraýyn jatqa da aitatynmyn. Áli esimde kóp nárse jattaýly tur. Qazaq ádebietiniń shoqtyǵy árqandai úlken ulttardyń ádebietinen tómen emes. Tómendetip júrgen óz qyzǵanshaqtyǵymyz ben ózimizge ózgeniń kózimen qaraýshylyq bolyp otyr. Áitpese, búgingi kózi tiri alybymyz Ábdijámil Nurpeiisovtiń eńbegi kimnen kem?! Osy kúnge deiin ózge ulttyń bergen baǵasynyń birde-biri qazaq qalamgerleriniń aýzynan shyǵyp kórgen joq. Ózgeler «Qan men ter» qazaqtyń orystyń aǵynan da,qyzylynan da jaqsylyq tappaǵanyn jazdy dep otyrsa,ózimiz ony joqqa shyǵardyq. «Sońǵy paryz» Aral arqyly qazaqtyń ulttyq taǵdyryn beineledi dese, ózimiz qatyn talasyna baǵaladyq. Osynyń durys emestigin biletin bilimdi adam joq pa? Álbette, bar. Bar bolǵanda da, tipti, kóp. Biraq, qyzǵanshaqtyq aitqyzbai otyr... Al, Oralhan Bókeidiń «Jetim botasy» qandai ǵajap syr búgip jatyr. Eger Qazaqstan táýelsizdik almaǵanda, sol týyssyz aýrý qyz sekildi jetim botamyzdy jetektep, kári atyraýdyń buldyr-buldyr elesine elitip, teńizge batyp joq bolar edik. Baiqamasaq, áli de qaýipti. Eles qýǵandar jeterlik.
Tize bersem, ózim sezgen ádebietimizdegi ulttyq naqyshtardy aityp taýysa almaimyn. Qazir bizdiń ádebietimiz úlken ózgeris, airyqsha kúres ústinde. Keńes ádebietiniń qara perdesin dar-dar aiyryp, jańa qazaq ádebieti dúniege kelip jatyr. Olar sóz joq, Oralhannyń jetim botasyn sýǵa batyrmaidy.
Qazaqstan ádebietinde jetistik mol. Ony men aitpasam da, synshylar aitpasa da, jazýshylardyń ózderi-aq aiqailap aityp júrmei me. Meniń kóńilim tolmaityn bir jaǵdai –tap osy ózin-ózi jarnamalaý,onan soń eshkimniń shyǵarmasyn oqymaý syndy kesirli minez. Keibir myqtymen áńgimelesip jarymaisyń. Kezdese qalsań boldy, ózin maqtap, ózgeni ilikke alǵysyz etip jóneledi. Ondai jerde, árine, men baq talastyryp, birge maqtana shapqym kelmeidi. Sonymen bári de támam bolady.
Han Kene men Qunanbai: qazaq úshin kim qadirli?
Bir top talantty jazýshylarymyzdyń kózqarastaryna tánti bolyp,olardy birtalai oqyp edim, aqyrynda,olardyń tarihi shyndyqqa, ulttyq múddemizge qaishy jaltaq, dúdámal oilarynan túńilip tyndym. Óitpei qaiteiin, bir-birine qylysh sermegen eki adamdy teń «myqty» dep ataǵanymyz jón bolǵanymen, ulttyq múdde turǵysynan kelgende ol ekeýine teń baǵa qoia almaimyz. Eger ornatqan tarazymyz shyn tarazy bolsa, sóz joq, ulttyq múdde jolynda basyn báigege tikken han Kene orys otarshyldarynyń qandy shoqpary Qunanbaidy basyp túseri mundaǵy sóz. Shyn máninde, Qunanbai – bir Abai emes, myń Abaidyń ákesi bolsa da, qazaq halqy aldynda qylmysker.
Men qandai ýaqytta da oidaǵy sózimdi búkpei aitamyn. Kórgen kóresi, tartqan beinet ashyndyra-ashyndyra osy kúige jetkizgen. Osyndai syn pikirimdi óz kezinde marqum Oralhanǵa da aitqanmyn. Onyń «Saitan kópirindegi» Aspannyń musylman balasy, ásirese, arýaq syilaǵysh musylman qazaqtyń dáti barmaityn aiýandyǵyna renish aitqanmyn. Álbette, tik minez, astam kóńil jazýshy azdap renjidi. Sóitse de meniń tabandy oqyrman ekenime moiynsal boldy. Sol úshin qurmettedi. «Aǵa, Sizdi keler jyly shaqyramyn, Katonqaraǵaiǵa ertip baramyn» dep ketti. Biraq, taǵdyr oǵan úlgirtpedi. Kóp ótpei ol baýyrym dúnie saldy. Men onyń jaqsy peiilin qabyl alǵan edim. Sol úshin kózi ketse de, barýǵa ýáde etken Katonqaraǵaiǵa araǵa on jyldai ýaqyt salsam da baryp qaittym. Murajaiyna quran oqyp, estelikke qoltańbamdy qaldyrdym. Osyndai dara-dara biikter bolady. Artyqshylyǵy da bir tóbe, kemshiligi de jeterlik bolady. Bizge keregi onyń ultymyz úshin tókken teri men istegen eńbegi.
Qytai qazaqtary, ásirese, jazýshylardan Muhtar Maǵaýindy, Oralhan Bókeidi kóp oqidy. Óz halqynyń qaiǵysyna ortaqtasyp, qýanyshyna birge qýanyp, eliniń eńsesin biiktetýge baryn salǵan qalamgerlerimiz halyq jaǵynan osylai qurmettelip otyr. Olardyń pendelikteri, aǵat basqan qadamdary, tipti, eskerilmei de qalady. «Qaraǵa jaqqan hanǵa da jaǵady» degen sóz bar, osy jazýshylardy sol astam kóńil Eýropań da tanidy. Búgin bolmasa, erteń tanidy. Ol tek ýaqyttyń isi ǵana... Mine, osy aqiqatty qazaqtyń búgingi jas qalamgerleri jaqsy túsinip otyr. Kóńilim eń aldymen osyǵan kónshidi. Ózgege emes, óz halqyńa unaýǵa tyrysý − búgingi ulttyq oi-pikirdiń qorytyndysy. Bizdiń ulttyq ádebietimizdiń irgesi áli de bos, ózgege elikteýdi mashyq etýden jazbasaq, ata-babadan qalǵan osy ádebi ǵimaratymyzdy qulatyp tynýymyz da ǵajap emes. Kóptiń sózi men azdyń sózi uqsamaidy. Kóp ózgeni qosaǵyma alsam deidi. Az aman qalsam deidi. Oilanaiyq, baýyrlar!
[caption id="attachment_21144" align="alignleft" width="683"]
Qytai ádebietiniń qazirgi deńgeii jáne aýdarma máselesi
Bul jóninde joǵaryda aitqan sekildimin. Qaitalap jatý qajetsiz de bolar. Sóitse de, qytai ádebietindegi ózim sezingen birneshe artyqshylyqty aita keteiin.
Birinshi, jańashyldyqqa talpynýlary kúshti. Búgingi oqyrmannyń aýanyna qarap, tipti, janrlardy aralastyryp ta jazyp júr.
Ekinshi, ulttyq bitimdegi ózgeshelikti batyldyqpen jazýǵa kelgende, tipti, tań-tamasha qalasyń. Mysaly, óz kelisimderi boiynsha bir úide eki erkektiń turýy. Árkimniń óz balasyna áke atalýy syndy oqiǵalardy ulttyń bet-bedeline nuqsan keltiredi demesten jazyp, áýeli kinofilmge ainaldyryp júr.
Úshinshi, shetke tanystyrýdy, aýdarmany óte myqty ustaidy. Odan soń, álem ádebietindegi jylt etken jańalyqty elden buryn aýdarady. Tipti, óz ishindegi biz sekildi azsandy ult jazýshylarynyń oqyrman ańysy bolǵan shyǵarmalaryn da tez aýdarady. Aýdarmashylardyń qalamaqysy jazýshynyń ózinen de kóp. Ádebi syilyqtardan aýdarma qalyp kórgen emes. Sondyqtan kóptegen myqty aýdarmashylar shyǵarma izdeidi. Al, synshylary, tipti, bedeldi. Qalamaqysy ádette proza, poeziiadan joǵary. Baǵalaýlardyń bárine osylar qatynasady. Mine, osyndai kóńil bólýdiń arqasynda hanzý ádebieti qazir álemdik yqpalǵa ie bolyp otyr. Qazaqstannyń qoǵamdyq salasy ádebietke osylai kóńil bólse, jan-jaqtyly bilim alǵan qazaq qalamgerleri ulttyq bitimimizdiń alýan túrli naqyshy bederlengen álemdik deńgeidegi keremet shyǵarmalardy ómirge ákeletini mundaǵy sóz.
Bir kezderi Shynjańda «Kókjiek» jýrnaly óte jaqsy shyqty. Álem ádebietiniń klassikterin aýdaryp, olar týraly tolymdy aqparat, shyǵarmalary jóninde retsenziia beretin. Aýdarmashylar qandai saýatty edi. Qazir «Kókjiek» qana emes,ózge basylymdarda jaryq kórgen aýdarmalardyń kóbiniń tili shubarala. Jas aýdarmashylarda izdený az, onyń ústine, aýdarmashysy kóp uiǵyr tiliniń áseri jáne bar. Qazir bul másele ol jaqta da jii sóz bop júr. Ortalyqtan tartyp, aimaqtarǵa deiin ádebi aýdarma oqýlaryn júrgize bastady. Endigári ádebi til ótkelinen ótpegen aýdarmashylarǵa ádebi aýdarma bermeimiz dep te otyr. Al buryn «ádebi aýdarmashy» degen aýdarmashylar joq bolatyn, ádettegi saiasi aýdarmashylar da aýdara beretin. Endi bul jaǵdai rettelý ústinde. Árine, qart aýdarmashylar da aýdaryp júr. Biraq,bar jumys sanaýly adamnyń qolynan shyǵa bermeidi ǵoi, sondyqtan bul jaǵdai birte-birte ońalady degen úmittemin.
Qart adamnyń oiy bytyrańqy, ejigi kóp bolady, qaraǵym, shamam jetkenshe qoiǵan suraqtaryńa jaýap berdim. Kem-ketigi bolsa ǵafý etersiń. Elep-eskergenderińe myń da myń raqmet!
Áńgimelesken Nurserik TILEÝQABYL.
