Qazaqstanda eńbekke jaramdy, ekonomikalyq belsendi turǵyndardyń sany 8,5 million adam shamasynda. Al olardyń teń jarymynan kóbi, iaǵni 5 million adam ekinshi deńgeili bankterge qaryz. Eń soraqasy sol, jańaǵy 5 milllionnyń 1 million 200 myńy qaryzyn qaitara almai júr. Qaryzben qul qylýdyń qazaqstandyq jobasy, iaǵni, bankterdiń bylyq-shylyǵy týraly osyǵan deiin de aitylyp kelgen.
Jaqynda «Forte Bank» AQ men «Aibol» JShS arasyndaǵy taǵy bir daýly istiń jai-japsaryn advokat Roza Qojasheva men zańger Almas Kúngeibaev bizge baiandap berdi.
Advokat pen zańgerdiń aitýyna qaraǵanda, kásipker Aitbaeva Svetlana hanym 2006 jyly «Temir bankten» nesie alypty. 9 transhqa bólingen nesieniń jalpy somasy 240 million teńgeden asyp jyǵylǵan. Alaida, «Aibol» JShS teńgelei alǵan nesielerin 2008 jyldyń mamyr aiynda banktiń májbúrleýi boiynsha dollarǵa aýystyryp, dollarmen qaitarýǵa týra keledi. Iaǵni, bank valiýta konvertatsiiasyn jasaidy. Buǵan eldegi ekonomikalyq jaǵdailar sebepker bolǵan kórinedi. 2013 jyldyń qazan aiyna deiin «Aibol» JShS ózine mindettelgen nesieni ótep keledi. Gáp osy jerden bastalsa kerek. 2013 jyldyń qazan aiynan bastap bank «Aibol» JShS-niń ótinishterin eskermeýge kóshedi. Dálirek aitsaq, boryshker tarapqa taǵy bir sharttar usynady. Sóitip, aradaǵy kelisim buzylady. 2014 jyldyń qazan aiynan bastap bank pen kásipker arasynda sot protsessteri bastalady.
Osy ýaqytqa deiin eki birdei saraptama júrgizilgen. Alǵashqy saraptama qorytyndysy boiynsha, Medeý aýdandyq soty boryshkerdiń naqty bereshegin kórsetip, sheshim shyǵaryp beredi. Sottyń ol sheshimimen boryshker tarap kelisedi. Al buǵan kelispegen «Forte Bank» (Bul kezde Temir bank, Alians bank jáne Forte Bank birigip jatqan) appeliatsiialyq sotqa shaǵym túsiredi. Appeliatsiialyq sotta ekinshi márte saraptama júrgizilip, áýelgi Medeý aýdandyq sotynyń sheshimin teriske shyǵarady. Degenmen, sot protsessi kezinde júrgizilgen saraptama Medeý aýdandyq sotynyń saraptamasymen tolyq sáikesken eken. Sóitip is Joǵarǵy sottyń baqylaýyna ótedi.
Aita keteiik, búgingi kúnge deiin 240 million teńgeniń 183 million teńgesi qaryz esebinde bankke tólense, 161 million teńge qosymsha paiyzdyq syiaqy retinde ótelgen. Jalpy jiyny «Aibol» JShS bankke 356 million teńge tólegen. Áýel basta aitylǵan 9 transhtyń 5 transhy tolyq jabylǵan. Saraptama qorytyndysy boiynsha 20 million teńge artyq tólengeni anyqtalyp otyr. Onyń 13 milliony qaryz esebinde, 7 milliony syiaqydan asyryp ketken.
Bul derekterdi bizge zańger Almas Kúngeibaev aityp berdi.
Áýel basta teńgemen alǵan nesie dollarǵa shaqqanda edáýir kóbeigendikten ortada áýelgi nesie men ústeme paiyzdan bólek taǵy 50 millionǵa jýyq «qaryz» aqsha paida bolady. Al bank óz kezeginde alynbaǵan 50 million teńgege qosymsha paiyzdyq syiaqy tóletken kórinedi. Sóitip, bul soma 120 millionǵa jýyqtaidy. Bul – konvertatsiia kezinde bank qaltasyna túsken qarajat dep topshyladyq. Sebebi, devalvatsiia degdi bastaǵanda, keri konvertatsiia jasalyp, nesie valiýtasy teńgege qaita aýystyrylady. Ras, biz bank salyqtan jaltardy demeimiz. Degenemen, bul aqshanyń arǵy taǵdyry beimálim bolǵandyqtan, bal ashyp jatýdy jón kórmedik.
Barlyq qarjylyq kelisimderdi júzege asyrǵan «Forte Bank» mamandary eken. Biz «Forte Bank» zańgeri Larisa Nikolaevnamen tildesýdi jón kórip edik, ol pikir bildirýden bas tartyp, aldaǵy ýaqytta bank tarapynan naqty ám resmi pikirdiń aitylatynyn ǵana jetkizdi.
Atalǵan máselege qatysty birneshe sot otyrysy ótken kórinedi. Bank pen kásipkerdiń daýyna nazar aýdarýymyzdaǵy maqsat – joǵarydaǵy bes million boryshkerdiń taǵy qanshasy banktiń jumys júiesiniń qurbany bolyp júr eken degen saýalǵa saiady.
Sonymen joǵarydaǵy jaittarǵa kóz tige otyryp, mynadai oiǵa qaldyq?
Qazaqstan Prezidenti Nursultan Nazarbaevtyń ózi Úkimetke tapsyrma berip, eldegi shaǵyn jáne orta biznesti qoldap jatqanda, bankterdiń bul áreketi qalai? Osyǵan deiin Atyraýdaǵy 70-tegi kásipkerdiń, Ábirbek Toqtybaevtyń, janaiqaiyn jariia etken edik. (http://abai.kz/post/53130 ) Ol kezde «AsiaCreditBank»-tiń reiderlik shabýylynyń qurbany bolǵan kásipker basqa basqa emes, Elbasynyń ózine beine joldaý joldaǵan bolatyn. Biz búgin nysan etken kásipker Svetlana Aitbaeva da egde tartqan adam. Qolastynda onshaqty adamdy jumyspen qamtyp otyrǵan kásipkerdi bankterdiń býyndyrýy – Elbasy mindettep bergendei, kásipkerlikti tejeýshi negizgi faktor emes pe?
Is barysyn bajailai kele baiqaǵanymyz, «Forte Bank» konvertatsiia kezinde eseptep shyǵarǵan qosymsha 50 million teńge salyq deklaratsiiasynda kórsetilmegen kórinedi. Ol týraly 02.06.2017 jyly Almaty qalalyq sotynda ótken appeliatsiialyq sot otyrysynda Kúngeibaev Almas myrza málim etipti.
Atalǵan másele boiynsha Almaty qalasy, Medeý aýdandyq soty isti «Aibol» JShS-niń paidasyna sheship, nesieger men banktiń arasynda bolǵan eń áýelgi kelisimdi kúshinde qaldyrǵanyn jazdyq. Alaida, «Forte Bank» qaita shyǵymdanyp jeńiske jetedi de, kásipkerdiń paidasyna sheshilgen Medeý aýdandyq sotynyń sheshimi kúshin joiyǵan.
Áitse de, atalǵan iske bailanysty QR Ulttyq bankiniń qarjylyq qyzmet boiynsha tutynýshylardyń quqyǵyn qorǵaý departamentiniń bas mamany Sydyqov K.E myrza bank áreketiniń qateligin kórsetip, sotqa túsinikteme beripti.
Biz osy rette «Forte Bank» AQ men «Aibol» JShS arasyndaǵy daýly istiń jai-japsaryn sarapshy mamanǵa usynyp kórdik. Ol bylai dedi.
Maqsat Halyq, ekonomist:
- Negizi teńgemen alǵan nesie teńgemen qaitarylady. Al endi bankterdiń valiýtany ózgertýi kelisimshartta kórsetilýi múmkin. Jańaǵydai devalvatsiia kezinde bankter ózderin saqtyndyrý úshin konvertatsiia jasaýy yqtimal. Árine, ol kelisimshartta naqty kórsetilýi kerek.
Al salyq jaǵynan keler bolsaq, Zańda anyq jazylǵan. Eger bank sodan tabys taýyp otyrsa, ol salyq deklaratsiiasynda kórsetilýi tiis.
Men negizi ekonomist retinde aitar edim, Qazaqstan jaǵdaiynda nesie alǵan tiimsiz. Nege? Sebebi, biz damýshy elderdiń qataryndamyz. Bizdegi infliatsiia deńgeii óte joǵary. Al infliatsiia joǵary bolǵan jaǵdaida, bankter nesieniń ústeme paiyzyn arttyrýǵa múddeli bolady. Baiqasańyz, bizdiń bankterde nesielik paiyz, ipotekalyq paiyz óte joǵary. Al Batys elderinde nesie paiyzy 2-4%-dy ǵana quraidy.
Nesieni qandai jaǵdaida alý kerek? Asa muqtaj bolǵanda alsańyz, onda da, kelisimshartty anyqtap qarap baryp alsańyz maqul. Bizde bolmashy nárselerge bola nesie alatyndar kóp. Ol turmystyq tehnikalyq zattar bolýy múmkin t.b.
Jyldyq infliatsiia 10 %-dan joǵary bolsa, bankter kelisimshartty qaita qaraýy kerek. Mysaly, 2015 jyly devalvatsiia kezinde infliatsiia 13,6 %-ǵa jetken. Mundai jaǵdaida bankter paiyzdy ósiredi. Al áýel basta kelisimshartqa qol qoiyp qoiǵan halyq amalsyz bankterdiń aitqanyn isteýge májbúr bolady.
Meniń tájirbiemde kórgenim, kóp kisiler, egde jastaǵy kisiler kelip: «Biz oqýyn oqydyq qoi álgi kelisimshartty. Biraq túsinbedik» deidi. Bul da nesielik problemanyń týyndaýynyń bir sebebi. Sondyqtan, bankterden halyqqa túsindirý bólimderin ashý kerek siiaqty.
Nesieniń eki paiyzy bolady. Biri tiimdi jyldyq paiyz jáne nominaldy paiyz. Nominaldy paiyz degen – bankterdiń halyqty arbaýy úshin jasalǵan dúnie. «Kelińder, bizde mynsha paiyz» dep jurtty aldap ózine tartyp alady. Mine, halyq ta soǵan, jyltyr dúniege aldanyp qalady. Bul óz kezeginde halyqtyń ekonomikalyq saýattylyq deńgeiiniń tómendigin kórsetedi.
Joǵarydaǵy 1 million 200 myń adamnyń basyndaǵy jaǵdai da osy. Al bankter she? Jańaǵy tólei almaityn 1 million adamnyń aqshasynyń ornyn tólei alatyndardyń esebinen júrgizedi. Mine, osy.
Eskertý! Bank zańgeriniń bizge bergen ýádesi boiynsha aldaǵy ýaqytta «Forte Bank» AQ-nyń atalǵan máselege bailanysty jaýabyn kútemiz.
Nurgeldi Ábdiǵaniuly
