– Qazaqstannyń EQYU-ǵa tóraǵalyqqa qol jetkizýiniń ózi bilgen janǵa tamasha tabys. Biz bul biikke búkil TMD keńistiginde, búkil túrki áleminde, búkil musylman dúniesinde birinshi kóterilgen memleketpiz. Osylai tarihta qaldyq...
– Sóziń durys. Al sen EQYU-ǵa tóraǵa bolyp turǵanda sol uiymnyń sammitin ótkize alǵan jáne ózinde ótkize alǵan qazirshe jalǵyz el de Qazaqstan ekenin aitýdy umytpasań tipti durys bolady. Onyń ústine ol sammit kezegi kelgende ótkizilgen, bylaisha aitqanda, sol jyly ótkizilýge tiisti sammit emes edi. Ol kezeń EQYU belgili bir dárejede daǵdarysqa ushyrap, turaqty shaqyrylatyn sammitteri uiymdastyrylmaǵanyna on bir jyl bolǵan kúrdeli kezeń edi. Astana sammitiniń qadir-qasietiniń bólektigi de sonda.
– Endi sol biikke qalai kelgenimizdi áńgimeleýdi suraimyn.
– Sharl de Golldiń «Na ostrie shpagi» degen tamasha kitaby bar. Sonda saiasatker bar qairat-qabiletin halyqty sońynan ertýge jumsaýǵa, keibir máselelerde kezi kelgenge deiin óziniń túpki maqsatyn ishine búge ustaýǵa, ony dál der shaǵynda ǵana ashýǵa tiisti ekendigi aitylǵan. Este ustaityn sóz.
Osyndai mysaldardy el basqarǵan adamdardyń talaiynan tabýǵa bolady. Solardyń biri – ózimizdiń aibyndy hanymyz Abylai. Onyń basqa eńbegin bylai qoiyp, tek Resei men Qytai arasynda júrgizgen diplomatiiasyn durystap aita alsaq ta kim-kimdi de qairan qaldyrar edik. Eki jaqpen de til tabysa júrip óz elin ondaǵan jyldar boiy is júzinde, «de-fakto» deimiz ǵoi, táýelsiz ustap tura alǵany, aqyr aiaǵynda óziniń dushpanyn, iaǵni jońǵarlardy olardyń óziniń dushpanynyń, iaǵni Tsin imperiiasynyń qolymen qyrǵyzyp salǵany, sóitip Jońǵar memleketin jer betinen joiyp jibergeni (aman qalǵan az bóligi qazaq dalasy arqyly Edil boiyna jetip, Reseidiń quramyna qosylyp, qalmaq kúiinde saqtaldy ǵoi) álemdik diplomatiia tarihyndaǵy ǵajaiyp qubylystardyń biri dep senimmen aitýǵa bolady. Tek sony tarihshy ǵalymdarymyz jerine jetkizip jaza almai júr.
– Abylai diplomatiiasyn aishyqty ashyp berdińiz. Osy arada tarih týraly suraqtar qoiǵym-aq kelip ketti. Biraq, ol taqyryp boiynsha arnaiy áńgimege ýaqyt tabasyz ǵoi deimin.
– Taqyryptan aýytqymaiyq. Syrtqy saiasatty qalyptastyrýdyń bastapqy belesin aitqaly otyrmyn.
Syrtqy saiasat – prezidenttik saiasat. Bul saiasattyń strategiiasy da, taktikasy da Prezidenttiń quzyretinde. Muny atap aitý kerek, qadap kórsetý kerek. Eldiń syrtqy saiasatyn memleket basshysy tikelei aiqyndaidy, tikelei júrgizedi. Bul – basy ashyq aqiqat. Túrli vedomstvolardyń derbes syrtqy saiasaty bolmaityny tárizdi, ózin-ózi qurmetteitin árbir memlekette kóp syrtqy saiasat bolmaidy. Syrtqy ister ministrligi – atqarýshy organ. Ol Prezidenttiń syrtqy saiasatyn tiimdi túrde júzege asyrýǵa jaýap beredi.
Men táýelsizdik tizgini qolǵa tigen alǵashqy kúnderden bastap syrtqy saiasat máselelerine qatty kóńil bólýge tyrystym. Oǵan naqty dálel mynaý. 16 jeltoqsanda biz Táýelsizdigimizdi jariialadyq. Sol kúnniń erteńinde-aq men Máskeýdegi shetel elshilerine jolyǵyp, Qazaqstannyń táýelsizdigine bailanysty oi-pikirlerin bilýdi jáne jinaqtap, málimet berýdi tapsyrdym.
«Máskeýdegi shetel elshilerine jolyǵyp» degenime sen tańdanbaisyń, óitkeni sol tusta apparatta jumys istediń, biraq keiingi jastar mundai sózge tańdanatyny anyq, bálkim, tipti túsinbeitin de shyǵar. Máskeýdegi elshiler degeni qalai deitin shyǵar. Másele mynada. Bastapqy kezde tek bir bizdiń emes, TMD elderiniń báriniń shet elderdegi múddeleri Reseidiń diplomatiialyq ókildikteri arqyly qorǵalatyn. Birde-bireýinde sheteldik elshilikter bolmaityn. Óitkeni, bizdiń Syrtqy ister ministrliginiń aty bar da zaty joq edi. Odaqtas respýblikalardaǵy ondai ministrlikterdi Ortalyq áiteýir kóz qylý úshin, respýblika eken degizý úshin ǵana quryp qoiǵan bolatyn. Olardyń qyzmeti diplomatiiadan alys jatatyn. Sol kezde aitylatyn «respýblikanskaia diplomatiia» degen kekesindi sóz de bolatyn.
– Táýelsizdik alǵannan keiin bizdiń syrtqy saiasatymyzdaǵy eń basty ustanym qandai bolyp belgilendi?
Nursultan Nazarbaev: Elimizdiń geografiialyq turǵydan ornalasýyn, memlekettiń geosaiasi jaǵdaiyn, kópulttylyǵymyzdy, kópdindiligimizdi, kóptildiligimizdi eskere otyryp bizdiń syrtqy saiasattaǵy eń basty ustanymymyz kópjaqty baǵdar bolýy kerek degen toqtamǵa keldik. Bul arada da biz ózimizdi tolǵandyrǵan kóp suraqqa jaýapty uly Abaidan tapqandai boldyq. Onyń «Adamzattyń bárin súi, baýyrym dep» aitatyn sózi naǵyz halyqaralyq diplomatiianyń oi qazyǵy emes pe?
Jalpy, biz halyqaralyq arenadaǵy is-qimyldarymyzdy táýelsizdikke deiin-aq bastaǵanbyz. 1991 jyldyń basynda men Túrkiia Prezidenti Turǵyt Ozaldy Qazaqstanǵa shaqyrǵanmyn. Ol kezde KSRO sýbektileriniń, iaǵni odaqtas respýblikalardyń Máskeýdi ainalyp ótip, syrtqy saiasat salasynda áreket jasaýyna quqy joq bolatyn. Soǵan qaramai men birqatar elder basshylarymen tikelei qarym-qatynas ornattym. AQSh Prezidenti Djordj Býshpen, Ulybritaniia Premer-Ministri Djon Meidjormen, Ońtústik Koreianyń Prezidenti Ro De Ý-men kezdestim. Singapýr lideri Li Kýan Iu-di Almatyǵa shaqyryp, kóp sóilestim. Onyń bizdiń ekonomisterdiń aldynda lektsiialar oqýyn uiymdastyrdym.
Árine, kez kelgen egemen memleket óziniń ulttyq qaýipsizdigin qorǵanys qabilettiligin saqtaý arqyly nyǵaitatyn bolady. Sondyqtan biz á degennen-aq soǵysty boldyrmaý sharalaryn da oilastyrdyq, elimizdi, jerimizdi qorǵaýdyń ádisterin kózdeitin áskeri doktrinany, tiisti zańdardy qabyldadyq. Qazaqstannyń ózindik ereksheligi, ekonomikasynyń damýy men áskeri qurylysynyń deńgeii eldiń qaýipsizdigin qamtamasyz etýde áskeri quraldardy emes, eń aldymen óziniń ishki qýatyna jáne parasatty, salmaqty diplomatiiaǵa súienip otyryp, osy zamanǵy saiasi quraldarǵa basymdyq etýdi aldymen qajetsinetin edi. Shekarany taspen qorshamaý kerek, shekarany dospen qorshaý kerek. Biz solai ettik.
– Sizdiń halyqqa jyl saiynǵy Joldaýlaryńyzda syrtqy saiasat máseleleri de qozǵalyp turady. Solardyń bárinde basymdyqtar qatarynda aldymen Resei Federatsiiasymen qarym-qatynas aitylady. Munyń syry nede?
– «Syry» deitindei eshteńe joq. Geografiialyq turǵydan da, tarihi turǵydan da biz úshin Reseidiń orny bir bólek.
Damý úderisindegi Qazaqstannyń basty seriktesi – Resei. 2006 jyly Memlekettik dýmanyń 100 jyldyǵyna arnalǵan otyrysta sóilegen sózimde men tek bir jyldyń ózinde, atap aitqanda 2005 jyly Resei Prezidenti Vladimir Vladimirovich Pýtinmen 8 ret kezdeskenimizdi aitqanmyn. Mundai jaǵdai memleketter basshylarynyń arasynda sirek dep oilaimyn. Basqasha bolýy da múmkin emes. Másele Qazaqstan halqynyń shirek bóligin orys etnosynyń ókilderi quraitynynda ǵana emes. Qazaqstan men Reseidiń máńgilik áriptester bolýǵa tiistigi talassyz. Menen Reseimen qarym-qatynasymyzdyń qandai bolǵanyn qalar edińiz dep surap jatady. Oǵan kezinde jurtqa belgili sózdi paidalanyp jaýap bergenmin. «Geografiia bizdi kórshi etti. Ekonomika bizdi seriktes etti. Qajettilik bizdi odaqtastar etti», degenmin. Qazir de sony aitamyn. Jańaǵy sózdi aitqan adam – Djon Kennedi, ol sózi AQSh-tyń Kanadamen qarym-qatynasyna bailanysty aitylǵan. Men Qazaqstan men Reseidiń qarym-qatynasy osy sipatta bolǵanyn qalaimyn. Ony Reseidegiler de jaqsy túsinedi. Gýmilevtiń bir sózi bar, Resei tek eýraziialyq memleket retinde ǵana, tek eýraziialyq ideiasy arqyly ǵana el bolyp qala alady dep keletin. Eki eldiń arasynda syndarly únqatysý arqyly, ózara múddelerdi eskerý arqyly sheshýge bolmaityn birde-bir problema joq.
– Qazaqstan diplomatiiasynyń tarihynan qandai oqiǵalar esińizde qaldy?
– Bir joly mynandai jaǵdai oryn aldy. Astanada óte aýqymdy konferentsiia ótip jatqan edi. Konferentsiia baǵdarlamasyna shuqshiia qarap otyrǵan Pýtin bir kezde aldyndaǵy mikrofondy qosyp: «Myna qaǵazdy daiyndaǵan adamdar – Nazarbaevtyń jaýlary» dep saldy. Bárimiz ań-tań qaldyq. Sodan keiin Vladimir Vladimirovich óz oiyn: «Munda Resei AQSh-pen, basqa da kúshtermen birge óńirden tys kúsh retinde kórsetilipti. Qashannan beri biz óńirden tys kúshke ainalyp júrmiz?» dep túsindirdi. Sózi durys bolǵan soń men úndemedim. Rasynda da, ózimizdiń qudai qosqan kórshimiz Resei biz úshin qalai óńirden tys kúsh bola alady? Sóitsem, konferentsiia qujattaryn daiyndaý ádettegidei Syrtqy ister ministrligine emes, Ishki ister ministrligine tapsyrylǵan eken, diplomatiianyń qyr-syryn, eń bastysy – syrtqy saiasattyń mán-jaiyn olar qaidan bilsin?
Sondai taǵy bir jaǵdai elimizdiń ataýynyń aǵylshynsha jazylýyna bailanysty boldy. Biz Birikken Ulttar Uiymyna qabyldanǵanda eldiń aty aǵylshyn tilinde «Kazakhstan» kúiinde jazylatyn. Durys jazylatyn. Osylai bolǵanda «kh» arqyly qazaqtyń tilindegi «q» dybysy dál beriletin. Birneshe jyldan keiin onomastikalyq komissiia eldiń aǵylshynsha ataýyn «Kazakstan» dep jazý jóninde sheshim shyǵarypty. Sóitip, biz qazaqtardyń eli emes, kazaktardyń eli siiaqty kórinetin boldyq. Bul halyqaralyq uiymdarda kádimgidei túsinispeýshilik týǵyzdy. Aqyry ol qatelikti jóndedik. Qazir el ataýy bastapqy nusqasyndaǵydai «Kazakhstan» bolyp jazylady.
Diplomatiiada usaq-túiek degen bolmaidy. Bizdiń bir joǵary laýazymdy diplomatymyz Birikken Ulttar Uiymyna jasyl tústi kostiým kiip barǵan kórinedi. Sol-aq eken diplomatiialyq ortada bul arqyly Qazaqstannyń islamdyq memleket ekendigi meńzelip tur degen áńgime tarap ketipti. Odan keiin diplomatymyzdyń jasyl tústi kiimge jolaýdy qoiǵany ózinen ózi túsinikti shyǵar.
Osy arada taǵy bir jaiǵa toqtala keteiin. Bizdi, mysaly, Birikken Ulttar Uiymynda memlekettik tilde – qazaq tilinde sóilemedi dep kiná taǵyp jatatyndar tabylady. Negizinde, onda qai tilde sóileseń de eriktisiń. Biraq sózińdi sondaǵy resmi alty tildiń bireýine sinhrondy aýdarmany qamtamasyz etýiń kerek. Jaraidy, ony da jasaýǵa bolady deiik. Qazaq tilindegi sózdi, aitalyq, aǵylshyn nemese frantsýz tiline aýdaryp tursyn deiik. Alaida, sol tilden ispan nemese qytai tiline ári qarai taǵy aýdarý kerek. Mundai qosarlanǵan aýdarmada sinhrondylyqty saqtaý is júzinde múmkin emes. Onyń ústine óte jaýapty mátinderdiń aýdarmasynda saiasi turǵydan onsha dál jetkizilmegen tustar da kezdesip qalatyny bolady.
Men kelissózderdi qazaq tilinen senimdi aýdarmashy bar jerde qazaq tilinde júrgizýge tyrysamyn. Amal ne, ondai múmkindik dáiim bola bermeidi. Aýdarmashyǵa da kóp nárse bailanysty.
– Kóptegen kitaptarda sizdiń kelissóz júrgizý mánerińiz jóninde jazylǵan. Kelissózdi kóńildegidei júrgizý úshin qandai qasietter qajet der edińiz?
– Eń keregi – memlekettik múddelerge adaldyq. Ár kelissózge úlken daiyndyq kerek. Máseleniń mán-jaiyna qanyq bolý qajet. Diplomatiia degendi kóp adam aldymen aila dep oilaidy. Kelissózder kezinde qýlyqpen, ailamen aldap soqqan jaǵdailar tarihta barshylyq, biraq búginde ondai tásilderdiń kúni ótken. Qý adam senimsizdik týǵyzady. Men ańǵarympaz jáne yntaly aqyl der edim. Parasatty paiym kerek. Baiqampazdyqtyń da orny úlken. Kelissóz júrgizip otyrǵan adamyńnyń bet-júzindegi baiqalar-baiqalmas ózgeristerden jan dúniesindegi tolqynystardy taný óte qiyn, biraq múmkin nárse. Jalpy, kelissóz júrgizý óneri ózińmen sóilesýshiniń aqyl-oiyna ózińniń múddeń talap etetin ideialardy bir-bir tamshylap quia bilýden kórinedi der edim.
– 2001 jyly men sizdiń AQSh-qa saparyńyzdy kórsetetin jýrnalister tobynda bolǵanmyn. Sonda aldymen eldiń prezidenti Djordj Býshtyń ákesi turatyn Tehasqa barǵanyńyz, úlken Býshpen beiresmi sóileskenińiz, nagrada tapsyrǵanyńyz, odan keiin erteńinde Vashingtonǵa kelip, kishi Býshpen kelissóz júrgizgenińiz óte ádemi shyqty.
– Jalpy, amerikalyqtar ózderin óte tabiǵi ustai alady. 2006 jyly AQSh-qa barǵanymda da Atlant muhitynyń jaǵasynda úlken Býshtyń úiinde bolǵanmyn. Sonda Djordj Býsh meni túnemelikke ulynyń, iaǵni kishi Djordj Býshtyń uiyqtaityn tósegine jatqyzdy, erteńine shtýrvalǵa ózi otyryp, úlken katermen bizdi ashyq muhitqa serýenge alyp shyqty, katerge otyrarda úidiń shoshalasyna ózi kóterilip, maǵan dál keletin krossovka taýyp berdi. Men janymdaǵy delegatsiia múshelerine: «Quddy qudalarymyzǵa kelgendei boldyq qoi», dep ázildep jattym. Erteńinde AQSh Prezidenti Aq úidegi kabinetinde meni: «Dosym, ózińdi Vashingtonda kórgenime qýanyshtymyn!» dep qushaqtai qarsy aldy. Osyndai-osyndai adamdyq qarym-qatynas elder arasyn jaqyndastyra túsedi.
Derekkóz: Egemen Qazaqstan
