– Armanyńyz...
– Negizi bul suraq maǵan jii qoiylady (kúlip). Biraq, osy joly basqasha jaýap bereiin. Jaýabym qysqa da nusqa bolsynshy.
– Qarsy emespiz, Aǵa.
– Bala kúnimde aýylymyzǵa sanitarlyq ushaqtar jii qonatyn edi. Aýyldaǵy balalar ushaqtyń kelýin kútip turyp, talasa-tarmasa ishine otyryp alatynbyz. Aýyl balasyna budan asqan arman joq edi sol kezderi. Ushqysh bolýǵa degen ańsarym sol kezden aýa bastady. Uly Otan soǵysy kezinde asqan erlik kórsetken Nurken Ábdirov, Talǵat Bigeldinov syndy qazaqtyń batyrlaryn jaqyn tanyǵan saiyn meniń armanym maqsatqa ulasa bastady.
Ne kerek, 1965-1969 jyldary Armavirge oqýǵa tústim. Ári qaraiǵy ǵumyrbaianym ózderińizge belgili shyǵar.
– Qatelespesek siz ǵaryshta tup-týra 7 kún 22 saǵat 13 minýt boldyńyz. Ataqty Mikoian atyndaǵy áýekonstrýktorlar institýtynda 25 synaqshy-ushqyshtyń arasynda jalǵyz siz iligipsiz. Solardyń 9-y synaq kezinde apatqa ushyrap, qaza tapqan eken. Muny erdiń isi qabyldaý kerek shyǵar?
– Iá, ǵarysh salasyna kelý úlken táýekeldi qajet etedi. Biraq, taisaqtaǵan joqpyn. Balalyq qiialyma qanat bitirgim keldi. Osy sebepti de jolymda kezdesken barlyq qiyndyqtarǵa moiymadym. Jeńdim. Armanyma qol jetkizdim. Áskeri ýchilisheni támamdap, Qiyr Shyǵysta, Amýrdaǵy Komsomolsk qalasynda áskeri boryshymdy ótedim.
Ainalasy 4-5 jyldyń ishinde SÝ-15 ushaǵyn meńgerip, Qiyr Shyǵystyń «Eń úzdik ushqyshy» ataǵyn ielendim. Bul beker maqtaný emes.
Aitaiyn degenim, osynyń bárin qazaqtyń balasy jasady. Osylaisha «qazaqtyń qolynan tehnikany igerý kelmeidi» degenderdiń aýzyna qum quiyldy. 1988 jyly KSRO tarihynda alǵash ret jerge qonbai, áýede ushaqqa eki márte janarmai quidyrý arqyly Soltústik poliýske ushý saparyn júzege asyrdym. Reaktivti degen ushaqtardyń 40-qa jýyq túrlerin synaqtan ótkizdik.
Iá, ras qorqynyshty boldy. Biraq bul jerde de boidaǵy namysym arqyly qadam jasadym. Sol kezdegi 180 millionnan asa halyqtyń ishinen jalǵyz qazaqtyń balasy tańdaldy. Kúlli qazaq meniń moinyma júk artty. Sol kezderdi eske alsam erekshe tolqyp ketemin.
– Ǵaryshkerlerdiń arasynda jazylmaǵan ataqty Iýrii Gagarinniń «qaǵidasy» – «poehalidi» buzyp: «Qazaǵym, sen úshin otqa da, sýǵa da túsýge daiynmyn!» degenińiz ras pa?
– Iá, bul oqiǵany eshqashan umytpaimyn. Elbasyǵa qazaq tilinde: «Saparǵa daiynmyn!» dep raport jasaǵanymdy bilemin. Bir kezde sanaý bastalyp ketti. Ushýǵa shamamen 1 minýt qaldy. Zymyranǵa baryp otyrdym, esikterdiń bárin durystap bekitip, jaýyp tastady.
Komandirim: «Kettik!» degende, meniń aitqanym: «Al qazaǵym, sen úshin janýǵa da, ushýǵa da daiynmyn!». Bunyń bári taspada jazylǵan.
Kúlli qazaq ǵaryshqa ushty. Qazaqtyń rýhy ushty. Meniń bul saparymnyń basty kómekshisi – Qazaq halqynyń maǵan degen kirshiksiz qurmeti men selkeýsiz senimi. Men halqym úshin ushtym jáne sol úshin de úlken qurmetke bólendim. Men túsken kezde «Toqtar! Toqtar!» dep aiqailap jatqan aǵa-apalarymyzdy kórgende ózim abdyrap qaldym. Ózińiz oilańyzshy, búkil qazaq balasy seniń atyńdy qaitalap aityp jatsa, senen asqan baqytty adam bolar ma edi?!
– Al Qazaqstannyń qazirgi ǵarysh salasy týraly pikirińiz qandai?
– Kóńilim tolady. Bastysy osy ýaqyt aralyǵynda Qazaqstan ǵaryshtyq memleketter sanatyna kirdi. Osy arqyly bizdiń eldi halyqaralyq qaýymdastyq tehnologiiasy damyǵan el retinde qabyldady. Amerika men Eýropanyń Qazaqstanǵa degen eski, turpaiy kózqarasy ózgerdi.
Ekinshiden, ózimiz óz betimizben ǵaryshty zerttei bastadyq.
Alaida asa mańyzdy bir jáitti myqtap esimizde ustaýymyz kerek. Ǵarysh – jańa tehnologiia! Qazir IT-aqparattyq tehnologiialar zamany. Ol kún saiyn ósip, ózgerip turady. Bir orynda toqtap qalmaidy. Sondyqtan bizdiń jastarymyz erinbei oqyp, sapaly bilim alýy kerek.
Sosyn bireý biler, bireý bilmes – Qazaqstannyń ǵarysh agenttigin qurýǵa bastamashy bolǵan jannyń biri menmin. Bul maqtanǵanym emes. Atqarǵan eńbegimdi aityp otyrmyn.
1993 jyl edi. Ol kezde Úkimette qarajat tapshy. Shtatta alty-aq adam isteimiz. Jalaqysy 10 (on) dollar. Tolyq qandy jumys jasaýǵa múmkinshilik bolmady. Dese de tyrysyp júrip Baiqońyr týraly zań qabyldadyq, bekittik. Keiin BUU baryp ǵarysh salamyzdy tanystyrdyq. Búgin oilap otyrsam, qazirgi milliard teńgeler sol kezde bolǵanda, kóp sharýa tyńdyratyn edim.
Endigi jerde óz salama kelgendegi eń úlken armanymdy aitaiyn. Batysta ortaq ǵaryshty zertteý ortalyǵy degen bar. Biz de Orta Aziialyq ortalyqty qurý kerekpiz. Jumyla kótergen júk jeńil deidi.
– Jastarǵa qandai aqyl-keńes aitar edińiz Toqtar aǵa?
– Men muny ylǵi da aityp júrmin. Namysty árkezde birinshi orynǵa qoiý kerek. Jastarǵa, táýelsizdik qurdastaryna aitar birinshi keńesim osy.
Ekinshi másele ómirde maqsatyń bolýy kerek. Aldyńa maqsat qoimasań, ómir boiy adasyp ótesiń. Bala kezden-aq kim bolatynyńdy anyqta. Óz basym, múlde basqa mamandyqty bitirip, keiin ministr bolǵanda ózi múlde bilmeitin salany basqaryp otyratyn ministrlerdi túsinbeimin. Usyndy eken, kelise salady. Olar ol jerde otyrmaýy kerek.
Odan buryn sen bul jerge qalai keldiń, qalai jettiń, osy mańyzdy. Maqsatyńa bireýdiń jolyn kesip, bireýge aramdyq jasap jetseń, endeshe armanyńnyń qalai oryndalǵanyn artyndaǵy urpaǵyna aitpai-aq qoiýyńa bolady.
Al, balam suraǵyń osymen támam bolsa, men júreiin...
– Toqtar aǵa, sońǵy suraǵymyz qaldy. Bul suraq ǵaryshqa qyzyǵatyn balalarǵa qyzyq bolýy múmkin. Ǵarysh keńistiginde jer sharynan qandai da bir qyzyq qubylystar kóre aldyńyz ba?
– Ǵaryshkerler arasynda «eger ǵaryshtan oqys jaitqa kýá bolyp, tosyn jaitty kórseń, ony birden psihologqa aitpa» degen ázil bar. Ǵarysh keńistiginde tótenshe bir qublysty kórip, kýá bolmadym. Biraq soltústik poliýstiń kún nuryna malynýy maǵan qatty áser etti. Bul kórinisti tilmen aityp jetkizý múmkin emes. Tek qana kórý kerek.
Áńgimelesken, Arman Altaiuly
