– ارمانىڭىز...
– نەگٸزٸ بۇل سۇراق ماعان جيٸ قويىلادى (كٷلٸپ). بٸراق, وسى جولى باسقاشا جاۋاپ بەرەيٸن. جاۋابىم قىسقا دا نۇسقا بولسىنشى.
– قارسى ەمەسپٸز, اعا.
– بالا كٷنٸمدە اۋىلىمىزعا سانيتارلىق ۇشاقتار جيٸ قوناتىن ەدٸ. اۋىلداعى بالالار ۇشاقتىڭ كەلۋٸن كٷتٸپ تۇرىپ, تالاسا-تارماسا ٸشٸنە وتىرىپ الاتىنبىز. اۋىل بالاسىنا بۇدان اسقان ارمان جوق ەدٸ سول كەزدەرٸ. ۇشقىش بولۋعا دەگەن اڭسارىم سول كەزدەن اۋا باستادى. ۇلى وتان سوعىسى كەزٸندە اسقان ەرلٸك كٶرسەتكەن نۇركەن ەبدٸروۆ, تالعات بيگەلدينوۆ سىندى قازاقتىڭ باتىرلارىن جاقىن تانىعان سايىن مەنٸڭ ارمانىم ماقساتقا ۇلاسا باستادى.
نە كەرەك, 1965-1969 جىلدارى ارماۆيرگە وقۋعا تٷستٸم. ەرٸ قارايعى عۇمىربايانىم ٶزدەرٸڭٸزگە بەلگٸلٸ شىعار.
– قاتەلەسپەسەك سٸز عارىشتا تۇپ-تۋرا 7 كٷن 22 ساعات 13 مينۋت بولدىڭىز. اتاقتى ميكويان اتىنداعى ەۋەكونسترۋكتورلار ينستيتۋتىندا 25 سىناقشى-ۇشقىشتىڭ اراسىندا جالعىز سٸز ٸلٸگٸپسٸز. سولاردىڭ 9-ى سىناق كەزٸندە اپاتقا ۇشىراپ, قازا تاپقان ەكەن. مۇنى ەردٸڭ ٸسٸ قابىلداۋ كەرەك شىعار?
– يە, عارىش سالاسىنا كەلۋ ٷلكەن تەۋەكەلدٸ قاجەت ەتەدٸ. بٸراق, تايساقتاعان جوقپىن. بالالىق قييالىما قانات بٸتٸرگٸم كەلدٸ. وسى سەبەپتٸ دە جولىمدا كەزدەسكەن بارلىق قيىندىقتارعا مويىمادىم. جەڭدٸم. ارمانىما قول جەتكٸزدٸم. ەسكەري ۋچيليششەنٸ تەمامداپ, قيىر شىعىستا, امۋرداعى كومسومولسك قالاسىندا ەسكەري بورىشىمدى ٶتەدٸم.
اينالاسى 4-5 جىلدىڭ ٸشٸندە سۋ-15 ۇشاعىن مەڭگەرٸپ, قيىر شىعىستىڭ «ەڭ ٷزدٸك ۇشقىشى» اتاعىن يەلەندٸم. بۇل بەكەر ماقتانۋ ەمەس.
ايتايىن دەگەنٸم, وسىنىڭ بەرٸن قازاقتىڭ بالاسى جاسادى. وسىلايشا «قازاقتىڭ قولىنان تەحنيكانى يگەرۋ كەلمەيدٸ» دەگەندەردٸڭ اۋزىنا قۇم قۇيىلدى. 1988 جىلى كسرو تاريحىندا العاش رەت جەرگە قونباي, ەۋەدە ۇشاققا ەكٸ مەرتە جانارماي قۇيدىرۋ ارقىلى سولتٷستٸك پوليۋسكە ۇشۋ ساپارىن جٷزەگە اسىردىم. رەاكتيۆتٸ دەگەن ۇشاقتاردىڭ 40-قا جۋىق تٷرلەرٸن سىناقتان ٶتكٸزدٸك.
يە, راس قورقىنىشتى بولدى. بٸراق بۇل جەردە دە بويداعى نامىسىم ارقىلى قادام جاسادىم. سول كەزدەگٸ 180 ميلليوننان اسا حالىقتىڭ ٸشٸنەن جالعىز قازاقتىڭ بالاسى تاڭدالدى. كٷللٸ قازاق مەنٸڭ موينىما جٷك ارتتى. سول كەزدەردٸ ەسكە السام ەرەكشە تولقىپ كەتەمٸن.
– عارىشكەرلەردٸڭ اراسىندا جازىلماعان اتاقتى يۋريي گاگاريننٸڭ «قاعيداسى» – «پوەحاليدٸ» بۇزىپ: «قازاعىم, سەن ٷشٸن وتقا دا, سۋعا دا تٷسۋگە دايىنمىن!» دەگەنٸڭٸز راس پا?
– يە, بۇل وقيعانى ەشقاشان ۇمىتپايمىن. ەلباسىعا قازاق تٸلٸندە: «ساپارعا دايىنمىن!» دەپ راپورت جاساعانىمدى بٸلەمٸن. بٸر كەزدە ساناۋ باستالىپ كەتتٸ. ۇشۋعا شامامەن 1 مينۋت قالدى. زىمىرانعا بارىپ وتىردىم, ەسٸكتەردٸڭ بەرٸن دۇرىستاپ بەكٸتٸپ, جاۋىپ تاستادى.
كومانديرٸم: «كەتتٸك!» دەگەندە, مەنٸڭ ايتقانىم: «ال قازاعىم, سەن ٷشٸن جانۋعا دا, ۇشۋعا دا دايىنمىن!». بۇنىڭ بەرٸ تاسپادا جازىلعان.
كٷللٸ قازاق عارىشقا ۇشتى. قازاقتىڭ رۋحى ۇشتى. مەنٸڭ بۇل ساپارىمنىڭ باستى كٶمەكشٸسٸ – قازاق حالقىنىڭ ماعان دەگەن كٸرشٸكسٸز قۇرمەتٸ مەن سەلكەۋسٸز سەنٸمٸ. مەن حالقىم ٷشٸن ۇشتىم جەنە سول ٷشٸن دە ٷلكەن قۇرمەتكە بٶلەندٸم. مەن تٷسكەن كەزدە «توقتار! توقتار!» دەپ ايقايلاپ جاتقان اعا-اپالارىمىزدى كٶرگەندە ٶزٸم ابدىراپ قالدىم. ٶزٸڭٸز ويلاڭىزشى, بٷكٸل قازاق بالاسى سەنٸڭ اتىڭدى قايتالاپ ايتىپ جاتسا, سەنەن اسقان باقىتتى ادام بولار ما ەدٸ?!
– ال قازاقستاننىڭ قازٸرگٸ عارىش سالاسى تۋرالى پٸكٸرٸڭٸز قانداي?
– كٶڭٸلٸم تولادى. باستىسى وسى ۋاقىت ارالىعىندا قازاقستان عارىشتىق مەملەكەتتەر ساناتىنا كiردi. وسى ارقىلى بiزدiڭ ەلدi حالىقارالىق قاۋىمداستىق تەحنولوگيياسى دامىعان ەل رەتiندە قابىلدادى. امەريكا مەن ەۋروپانىڭ قازاقستانعا دەگەن ەسكi, تۇرپايى كٶزقاراسى ٶزگەردi.
ەكiنشiدەن, ٶزiمiز ٶز بەتiمiزبەن عارىشتى زەرتتەي باستادىق.
الايدا اسا ماڭىزدى بٸر جەيتتٸ مىقتاپ ەسٸمٸزدە ۇستاۋىمىز كەرەك. عارىش – جاڭا تەحنولوگييا! قازٸر ٸت-اقپاراتتىق تەحنولوگييالار زامانى. ول كٷن سايىن ٶسٸپ, ٶزگەرٸپ تۇرادى. بٸر ورىندا توقتاپ قالمايدى. سوندىقتان بٸزدٸڭ جاستارىمىز ەرٸنبەي وقىپ, ساپالى بٸلٸم الۋى كەرەك.
سوسىن بٸرەۋ بٸلەر, بٸرەۋ بٸلمەس – قازاقستاننىڭ عارىش اگەنتتٸگٸن قۇرۋعا باستاماشى بولعان جاننىڭ بٸرٸ مەنمٸن. بۇل ماقتانعانىم ەمەس. اتقارعان ەڭبەگٸمدٸ ايتىپ وتىرمىن.
1993 جىل ەدٸ. ول كەزدە ٷكٸمەتتە قاراجات تاپشى. شتاتتا التى-اق ادام ٸستەيمٸز. جالاقىسى 10 (ون) دوللار. تولىق قاندى جۇمىس جاساۋعا مٷمكٸنشٸلٸك بولمادى. دەسە دە تىرىسىپ جٷرٸپ بايقوڭىر تۋرالى زاڭ قابىلدادىق, بەكٸتتٸك. كەيٸن بۇۇ بارىپ عارىش سالامىزدى تانىستىردىق. بٷگٸن ويلاپ وتىرسام, قازٸرگٸ ميلليارد تەڭگەلەر سول كەزدە بولعاندا, كٶپ شارۋا تىڭدىراتىن ەدٸم.
ەندٸگٸ جەردە ٶز سالاما كەلگەندەگٸ ەڭ ٷلكەن ارمانىمدى ايتايىن. باتىستا ورتاق عارىشتى زەرتتەۋ ورتالىعى دەگەن بار. بٸز دە ورتا ازييالىق ورتالىقتى قۇرۋ كەرەكپٸز. جۇمىلا كٶتەرگەن جٷك جەڭٸل دەيدٸ.
– جاستارعا قانداي اقىل-كەڭەس ايتار ەدٸڭٸز توقتار اعا?
– مەن مۇنى ىلعي دا ايتىپ جٷرمٸن. نامىستى ەركەزدە بٸرٸنشٸ ورىنعا قويۋ كەرەك. جاستارعا, تەۋەلسٸزدٸك قۇرداستارىنا ايتار بٸرٸنشٸ كەڭەسٸم وسى.
ەكٸنشٸ مەسەلە ٶمٸردە ماقساتىڭ بولۋى كەرەك. الدىڭا ماقسات قويماساڭ, ٶمٸر بويى اداسىپ ٶتەسٸڭ. بالا كەزدەن-اق كٸم بولاتىنىڭدى انىقتا. ٶز باسىم, مٷلدە باسقا ماماندىقتى بٸتٸرٸپ, كەيٸن مينيستر بولعاندا ٶزٸ مٷلدە بٸلمەيتٸن سالانى باسقارىپ وتىراتىن مينيسترلەردٸ تٷسٸنبەيمٸن. ۇسىندى ەكەن, كەلٸسە سالادى. ولار ول جەردە وتىرماۋى كەرەك.
ودان بۇرىن سەن بۇل جەرگە قالاي كەلدٸڭ, قالاي جەتتٸڭ, وسى ماڭىزدى. ماقساتىڭا بٸرەۋدٸڭ جولىن كەسٸپ, بٸرەۋگە ارامدىق جاساپ جەتسەڭ, ەندەشە ارمانىڭنىڭ قالاي ورىندالعانىن ارتىنداعى ۇرپاعىنا ايتپاي-اق قويۋىڭا بولادى.
ال, بالام سۇراعىڭ وسىمەن تەمام بولسا, مەن جٷرەيٸن...
– توقتار اعا, سوڭعى سۇراعىمىز قالدى. بۇل سۇراق عارىشقا قىزىعاتىن بالالارعا قىزىق بولۋى مٷمكٸن. عارىش كەڭٸستٸگٸندە جەر شارىنان قانداي دا بٸر قىزىق قۇبىلىستار كٶرە الدىڭىز با?
– عارىشكەرلەر اراسىندا «ەگەر عارىشتان وقىس جايتقا كۋە بولىپ, توسىن جايتتى كٶرسەڭ, ونى بٸردەن پسيحولوگقا ايتپا» دەگەن ەزٸل بار. عارىش كەڭٸستٸگٸندە تٶتەنشە بٸر قۇبلىستى كٶرٸپ, كۋە بولمادىم. بٸراق سولتٷستٸك پوليۋستٸڭ كٷن نۇرىنا مالىنۋى ماعان قاتتى ەسەر ەتتٸ. بۇل كٶرٸنٸستٸ تٸلمەن ايتىپ جەتكٸزۋ مٷمكٸن ەمەس. تەك قانا كٶرۋ كەرەك.
ەڭگٸمەلەسكەن, ارمان التايۇلى
