Kúni keshe Timýr Qulybaev Reseidiń Vyborg shyǵanaǵynda ornalasqan porttyń qojaiyny atandy. Birinshi Petrdiń kezinde salynǵan bul port 90-shy jyldan beri kómir jáne munai tasymalymen ainalysady.
«Vedomosti» gazetiniń dereginshe bul portta Kipr kompaniiasy qadaǵalaityn kómir aialdamasy bar, «Lýkoildyń» munai quiatyn terminaly da osynda. Jalpy alys-beris, barys – kelis kóp. Bolashaqta suiytylǵan gaz terminaly da salynbaqshy.
Nazarbaevtyń kúieýbalasy osy porttyń iesi atandy.
Reseidiń sheteldik investitsiiany baqylaityn úkimettik komissiiasy kelisimge qol qoiǵannan keiin Baltikanyń boiyndaǵy port Qulybaevtyń qaramaǵyna ótti.
Al, Qulybaev kim?
Ol – Kazenergy munai-gaz jáne energetikalyq kesheni qaýymdastyǵynyń, «Atameken» kásipkerler palatasynyń tóraǵasy, Qazaqstandaǵy eń dáýletti adamnyń biri, Nazarbaevtyń kúieýbalasy. Prezidenttiń ortanshy qyzyn alǵan Timýr.
Vysotsk porty tirshiligi tynymsyz qainap jatqan jer. Finliandiia shekarasynan 50 shaqyrym, Sankt-Peterbordan 90 shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan bul port.
Qajygeldin ne deidi?
Al sarapshylar ań-tań.
«Osy kúnge deiin Qazaqstannan Reseige kelgen investitsiianyń derligi qonaq úiler ne bolmasa iri qalalardaǵy qurylys salasymen bailanysty-tuǵyn», – deidi Qazaqstannyń eks-premeri Ákejan Qajygeldin.
Aitýynsha, naqty ekonomikaǵa kelgende qazaq kásipkerleri Qazaqstanǵa da, Reseige shyndap qarjy quiǵan emes eshqashan.
Qajygeldin Qulybaevtyń portty satyp alýdaǵy saiasatyn túsinbeidi. Qisynsyz dep sanaidy.
«Porttyń ulttyq múdde turǵysynan bolsyn, kásipkerlik jaǵynan bolsyn túk paidasy joq. Baltyqta ornalasqan. Qazaqstannan tikelei keletin qubyr da joq, tek Resei arqyly tasymaldaisyń.
Qulybaev qazaq munaiynyń eksportyn arttyrýǵa nietti bolsa, ózindei birneshe investordy toptastyryp Kaspii qubyr konsortsiýmynyń kelesi torabyn iske qosar edi. Osy arqyly onyń ótimdiligin arttyrady edi ol...», – deidi Qajygeldin.
Qulybaev osy áreketi arqyly Nazarbaevtyń sózine qarsy kelgendei kórinbei me?
Prezidenttiń sheteldik investorlardy belsendi túrde elge shaqyryp júrgenine biraz bolǵan.
«Al Qulybaev qaitti? Ol ǵana emes, kúni keshe Ulttyq qor pen «Samuryq-Qazyna» Shvetsiia, Gollandiia, Amerika ekonomikasyna investitsiiaǵa salǵan jerinen ustaldy», – deidi eks-premer.
Svoik ne oilaidy?
Sonymen Vysotsk portyn satyp alǵan Qulybaevtyń túpki maqsaty nede? Saiasattanýshy Petr Svoiktiń pikirinshe, budan ekonomikalyq astar izdeýge negiz joq.
«Bul kómir men munaidyń porty. Kómirdi sonshalyqty saýdalamaimyz. Ony Baltyq mańyna bolmasa qiyrda jatqan basqa de elderge jóneltpeimiz. Bizdiń kómirdiń energetikalyq qýaty bolmasa, metallýrgiialyq quny joq. Ári ketse shekara mańyndaǵy reseilik elektrostantsiialarǵa jetkizemiz, onyń tasymaly da jyl saiyn kemip keledi. Munaidy negizinen Resei qubyrlary arqyly tasymaldaimyz, bul arada porttyń bálendei yqpaly joq», – deidi Svoik.
Aitýynsha, Vysotskini satyp alýdyń saiasi sebebi bar.
Saiasattanýshy bul Qazaqstan men Reseidiń arasyndaǵy ózara kelisilgen sheshim deidi. Kreml osy arqyly Astanany óziniń strategiialyq aktivterine aralastyrmaq.
Reseidiń porttaryna, porttyq aktivterine qyzyǵýshylyq tanytyp otyrǵan Qulybaev emes, onyń arjaǵynda Qazaqstannyń turǵanyna senimdi Svoik.
«Qulybaev jobadan shyqqan aktsionerlerge qyrýar aqsha tóledi. Endi onyń ornyn toltyrý kerek. Porttan paida túsirmek oiy bar Qulybaevtyń. Bul paida sonshalyqty súbeli bolmaýy da múmkin.
Budan utylmaidy ol. Ketken aqsha qaitpaǵan kúnde port teńiz túbine ketpeidi. Defoltqa ushyramaidy. Bul taza saiasi joba. Kreml portty kim kóringenge sata salmasy anyq edi, satýǵa, senýge bolatyn adamǵa satty», – deidi ol.
Svoik sonymen qatar bul kelisimniń saiasi saldaryn da sóz etipti. Pikirinshe, tórtkil álemge túgeldei unaýǵa tyrysatyn bizdiń eldiń kópvektorly saiasaty shytynap synýdyń az aldynda tur.
«Astana Kremldiń aldynda túlkibulańǵa sala almaidy.
Sońǵy kezderi Reseidiń qytyǵyna tietin birqatar sheshim qabyldaǵan Qazaqstan biligi portty satyp alý arqyly Reseidi sabasyna túsirgen boldy
, – deidi Svoik.
«Bul ótemaqy. Amerikanyń áskeri tranzitine Kaspii teńizinen port bergeni, kirillitsadan latynǵa aýysqany úshin aqtalǵany Qazaqstannyń. Máskeýge Eýraziialyq odaqty jaqsy jaǵynan jarnamalaǵan mańyzdy. Kreml osy arqyly Qazaqstannyń da Reseidegi mańyzdy nysandardy satyp alyp odaq jumysyn jandandyryp jatqanyn kórsetkisi keledi», – deidi ol buǵan qosa.
Sóziniń jany bar. Qulybaev Vysotskini satyp alǵannyń kúnniń ertesine Reseidegi antimonopoliialyq qyzmettiń basshysy Igor Artemev:
«Kedendik odaqtan bastaý alǵan jumystyń jalǵasy bul. Qazaq kásipkeri Baltyqtaǵy mańyzdy aktivti satyp aldy. Buǵan qalai qýanbaisyń», – dedi aǵynan jarylyp.
Taǵy bir sebep...
Óz kezeginde Ákejan Qajygeldin bul kelisimniń syńaiy múlde bólek deidi.
«Qazaqstandaǵy dáýlettilerdiń birsypyrasy kapitalyn qalai saqtaryn, qaida jasyraryn bilmei qaiǵyryp júr. Olar óz eliniń ekonomikasyna senbeidi. Óz eline investitsiia quiǵysy joq.
Qazaqstanda janar-jaǵarmai jetispeidi. Bul maqsattaǵy zaýyttyń salynyp jatqanyna jiyrma jyldan asty. Al Qulybaev bul saladaǵy eń tabysty kásipkerdiń biri. Sonda qalai?», – deidi Qajygeldin.
Aitýynsha, eldegi qaltalylardan maza ketken.
Taza jolmen tappaǵan kapitalyn tyǵa almai áýre. Batysqa saqtai almaidy. Sanktsiianyń saldary. Qaýipti qazir. Damyǵan elder shyǵý tegi kúmándi qarajatqa qatysty kóptegen shekteýler qabyldap tastaǵan.
Endi qaida barady?
Degenmen Qajygeldin «Vysotskini satyp alý arqyly Qulybaev jańa úrdisti bastap berdi. Odan úlgi alǵan Qazaqstandaǵy bailar jurt kózinen jasyrǵan qyrǵyn kapitalyn endi Reseide saqtaýy múmkin» degen keibir sarapshylardyń sózimen kelispeidi.
«Resei de ońyp turǵan. Ol jaqtan aǵylǵan aqsha Qazaqstanmen salystarǵanda bes ese kóp», – deidi ol.
Svoik ta solai oilaidy.
«Resei qazaq bailarynyń dáýletin jasyratyn jer emes», – degen pikirde ol.
Daiyndaǵan, Dýman BYQAI
