Árisi álemniń, berisi qazaqtyń jadynda qalýdy kózdeidi dál osy turpatta. Tarihta qalýdy mansuq tutady ol, tarihtaǵy róli men ornyn aiqyndap alý úshin de tuǵyrdan túsken joq osy kúnge deiin.
Saiasattanýshy Aidos Sarym bilik tizginin Toqaevqa tapsyryp, oryntaǵyn bosatqan Nazarbaevqa tań qalǵanyn jasyrmapty. Sarapshynyń Carnegie.ru saityna bergen suhbatyn yqshamdap aýdardyq.
"Iá, tańǵalǵanymdy nesin jasyraiyn. 30 jyl boiy el bilegen Nazarbaevtyń bilikti óz erkimen tapsyraǵany tosynnan tidi. Halyq úshin de, syrt kóz úshin de kútpegen sheshim boldy bul.
Moiyndaiyn, óz basym Nazarbaevtyń bilikti eshqashan, eshkimge bermesine senimdi boldym, taǵyn tastap keterine kúmánmen qaradym osy kúnge deiin.
Postkeńestik keńistiktegi ózge basshylardyń júrgen jolyna qarap, túigen tájiribem edi bul. Olardyń arasynda bilikti beibit jolmen bergenderi neken-saiaq edi.
Bizdiń keńistiktegi tarih sabaǵyn tarazylar bolsaq: eń qudiretti degen prezident bilikti bir sátke ýysynan shyǵarsa, sol sátinde álsireidi, sol sátinde shatqaiaqtaidy ol.
Sodan da shyǵar shirek ǵasyrdan astam ýaqyt el bilegen Nazarbaevtyń bilikti basqa bireýge tapsyryp (ol óziniń senimdi serigi bolsa da), bir adamǵa baǵynǵan júieni sógiltip jibererine sený qiyn edi.
Bilik qoǵamdy tańǵaldyrýdan qalǵan edi odan buryn. Qoǵamnyń qan-tamyry uiyp, qol-aiaǵy qaqsai bastaǵan edi. Sergý, serpilý, silkiný degen uǵymdar umytyla bastaǵan-tuǵyn.
Biliktiń eń basty kemshiligi de, kináraty da osynda jatqan. Tańǵaldym. Tańǵaldyq sol sebepti – Nazarbaevtyń sheshimine. Ol nege ketti? Ol nege ketý týraly uiǵarymǵa keldi?
El bileýdiń uzaqtyǵy jóninen el basshylary arasynda aldyńǵy úshtikte júrgen Nazarbaevtyń otstavkasynda qandai syr bar? Onyń ornyn bosatýyna syrtqy faktordyń áser yqpaly boldy ma? Ishki faktor she?
Nazarbaevtyń syńaiy syrt kózdiń qas-qabaǵyna qarap sheshim qabyldaityn saiasatkerge uqsamaidy. Taǵy bir dodaǵa túsip, el basqarýdyń uzaqtyǵy jaǵynan qara úzip kelse tańǵalmas edi dúiim jurt.
Buǵan barsa úlken qatelikke urynaryn sezdi ol. Nazarbaev tarihtan sabaq aldy. Onyń ornyn bosatýyna tarihtyń aqtańdaq paraqtary birden-bir sebepker boldy. Taǵy bir sailaýǵa túser nieti bolmady emes, boldy áitpese.
Tarih toqtatty ony. Tarih tejeý boldy oǵan.
Tarihi kitaptardy, tarihi tulǵalardy, patshalar men sultandardyń ǵumyrnamasyn taýysa oqyǵanyn Nazarbaevtyń ózi talai márte aitqan.
Olardyń ǵumyr jolyn oi eleginen ótkizdi ol, qazirgi qatarlastaryna qarady jáne de. Ár jyldary dámdesip, tuzdasqan úzeńgilesteri bilikten qalai, qandai jaǵdaiǵa ketip jatqanyna kýá boldy ol.
Olarǵa qarap oilandy. Tolǵandy. Tarih tolqyndary jaǵaǵa shyǵaryp tastaǵan solardyń taǵdyrynan sabaq aldy.
Nazarbaevtyń deńgeiindegi tulǵalar tarihtyń qaǵaberisinde qalǵandy qalamaidy. Ol ózin qazaqtyń Vashingtony, qazaqtyń Atatúrki, táýelsiz Qazaq eliniń qabyrǵasyn qalaýshy qairatker retinde kóretinin eshqashan jasyrǵan emes.
Árisi álemniń, berisi qazaqtyń jadynda qalýdy kózdeidi dál osy turpatta. Tarihta qalýdy mansuq tutady ol, tarihtaǵy róli men ornyn aiqyndap alý úshin de tuǵyrdan túsken joq osy kúnge deiin.
Ilgeride aittym, ol taǵy bir sailaýǵa tússe de, top jarar edi.
Osydan tórt jyl burynǵy 97 paiyz bolmasa da, soǵan jeteqabyl daýys jinar edi ol. Al 97 paiyzdan asyp jyǵylsa óz ishimizde de, órkeniet tarapynan absýrd dep baǵalanar edi, álbette.
Munyń aldy jón bolǵanmen, arty soqpaq bolaryn tarazylady. Tyǵyryqqa ákep tireitinin túsindi bul stsenariidiń.
Nazarbaev áigili Margaret Tetcherdiń "referendým diktatorlardyń súiikti isi" degen eskertýin áste umytqan joq.
Sailaýdan ózge jol - onyń ishinde referendým ótkizý, Ata zańdy ózgertip ókilettiligin sozý da ainalyp kelgende abyroi ákelmes edi oǵan. Óz ishimizde alai-túlei týmasa da, órkenietti álem elden irgesin aýlaq salýy ábden múmkin edi budan keiin. Batystyń izoliatsiiasyna ushyrap tynar edik, aqyr sońy.
Batyspen bailanysty úzý Resei men Qytaidyń bólis-tartysyna qalý. Ásirese, Kremldiń túri jaman. Odaqtas bolsa da oiy buzyq.
Reseidiń bodaýyna qaita túskenimizdi Nazarbaev qalamaidy, qalamaǵan da.
Kreml men Astananyń arasynda at sabyltyp júrýdi kóksemeidi ol, kóksemegen de. Iá, eki eldiń arasyndaǵy birqatar integratsiialyq ideiaǵa uiytqy boldy. Iá, munyń saldaryn da, sazaiyn da tarttyq.
Bastysy el aman, jurt tynysh. Qazaqtyń Qarabaǵy nemese Donbassy degen qarýly konfliktiden adamyz. Ulttyq memleket qalyptastyrýda táýelsizdiktiń ár jyly qymbat.
Buǵan tórelik aitar biz emes túptep kelgende, keler urpaq ádil baǵasyn beretin bolady áli. Muny Nazarbaev ta túsinip otyr. Onyń tarihtaǵy ornyn táýelsizdik tusynda ómirge kelgen býyn, onyń ishinde qazaq jastary tarazylaityn bolady.
On oilanyp, júz tolǵandy ol otstavkaǵa ketpei tura. Qazirgi qiynshylyqtyń túp-tamyryna úńildi. Uǵyndy.
Halyqtyń júni jyǵylyp, jadap-júdegenin sai-súiegimen sezdi. Qoǵamnyń Nazarbaev biliginen qajyǵanyn ańdady alǵash ret. Únsiz qarsylasqan qoǵamnyń túbegeili ózgergenin túsindi ol.
Jo-joq, onyń otstavkasy bilikpen birjolata at quiryǵyn úziskenin bildirmeidi. Bilikte qalý úshin de ketýge týra kelerin kesip pishti. Tarihtaǵy qazirgi ornyn qaz-qalpynda saqtaý úshin de ketý kerektigine kózi jetti.
Mundai toqtamǵa kelý ońai soqqan joq oǵan. Sol úshin de onyń bul sheshimin laiyqty baǵalaý qajet.
Ázirlegen, Dýman BYQAI
