Ázirbaijan sarapshysy Anar Valiev osy jóninde keńinen oi órbitip, Bakýdyń búgingi betalysy men saiasi ustanymy jóninde sóz qozǵady dep habarlaidy Dalanews.kz.
90-jyldardyń topalańynda Taýly Qarabaqtan aiyrylyp, tek otyz jyl ótkesin ǵana týǵan topyraqqa tabany tigen ázirbaijandar Ýkrainanyń tý-talaqaiyn shyǵarýdy kózdeitin Kremldi qarǵap-silep otyr.
Halyqtyń 90 paiyzy ýkrain qoǵamynyń jan jarasyn jaqsy túsinedi. Júrgen jerinde separatistik sananyń dánegin seýip, bógde eldiń territoriiasyn jáýkemdegisi keletin Reseiden alystai túskendi qalaidy.
Ýkrainanyń qazirgi kúiin Ázirbaijan halqy sonaý 1988 jyldan kúni keshege deiin bastan ótkerip keldi. Otyz jyl boiy ishten tynýǵa, Máskeýdiń qabaǵyna qarailaýǵa májbúr boldy. Bul iske Túrkiia kilikpegende Taýly Qarabaqtyń atajurtyna oralýy da neǵaibyl edi...
Sói degen Anar Valiev «resmi Baký Ýkrain jerindegi kvaziqurylymdardyń eshbirin moiyndamaidy. Kórshi eldiń aýmaǵyna aýyz salǵan Reseidiń saiasatyn quptamaidy» deidi.
Sóite tura, Ázirbaijan biligi áli de bolsa, osy oiyn Kremlge ashyq aitatyn deńgeige jete qoiǵan joq. Baký Máskeýmen aradaǵy syilastyqqa syzat túskenin qalamaidy. Dese de, qoǵamnyń kóńil kúii belgili.
«Resei Taýly Qarabaqty qaitarý jolynda túrli tásilge barǵan, qantógisten bas tartyp, ataqonysty diplomatiialyq jolmen qaitarýǵa tyrysqan Ázirbaijannyń bútkil áreketin esh ketirip otyrdy.
Ótken otyz jyl boiyna Máskeý Erevannyń qoltyǵyna sý búrkýmen keldi. Máskeýge bul kikiljińniń asqyna túskeni, sozyla túskeni tiimdi edi. Armiannyń artynda orys turdy. Osy sebepti uzaq jyl boiy týǵan topyraǵymyzǵa orala almadyq. Ázirbaijandardyń 90-95 paiyzy Ýkrainany qoldaidy», – deidi sarapshy.
...
Reseige qatysty Bakýdiń saiasaty osy kúnge deiin Kremldiń shamyna tietin shekten shyqqan emes. Antireseilik saiasattyń saldary memlekettiń shańyraǵyn shaiqaltyp, jerinen aiyrylatyn jaǵdaiǵa jetkizedi. Baký muny 1992-1993 jyldary bastan ótkergen.
«Ol tustaǵy Ázirbaijan úkimetinde ultshyldardyń úlesi basym edi. Ábilfaz Elshibei jetekshilik etken el úkimeti «biz Batysqa bet alamyz, Reseidiń keregi shamaly, orystyń qundylyqtaryn sypyryp-siyryp kúresinge tastaimyz» degen uran kóterdi.
Taýly Qarabaqtan osy tusta aiyryldyq. Antiázirbaijan saiasatyn ustanǵan Resei Erevandy qoldap, bizdiń ásker Qarabaq úshin shaiqasta keri shegindi, eń qymbat qazynamyz – jerimizden aiyryldyq.
Keiingi basshylar Elshibeidiń qateliginen taǵylym alyp, antireseilik úgit-nasihattan bas tartty. Reseiden jylystaý protsesi bappen, baiaý júrgizildi», – deidi Valiev.
...
Búgingi kúni Baký Máskeýge jaltaqtamaidy. Sebebi onyń Túrkiia deitin tiregi bar. Túrikter tamyrlas ultty Resei men Irannan tóngen qaýip-qaterden qorǵaýǵa saqadai-sai.
Túrik faktory – Bakýdiń adymyn ashtyryp, shynaiy saiasi derbestikke jetýine járdemdesken.
Ázirbaijan Reseige qatysty eshbir sanktsiiaǵa qosylmasa da, Ýkrainanyń territoriialyq tutastyǵyn qoldaitynyn batyl málimdei alady. Máskeýdiń Bakýdy qorqytyp-úrkiterlik qaýqary bolǵanmen de, onyń tasasyndaǵy Túrkiiamen dúrdaraz bolǵandy qalamaidy.
Al Taýly Qarabaq taqyrybynda birbetkei, qatqyl pozitsiia ustanady. Baký bul turǵyda Máskeýdiń bopsalaýyna kónbeitinin ashyq ańǵartqan.
Sói degen Anar Valiev: «atyshýly Solovevtiń ózi Ázirbaijanǵa qarsy kelýge qaimyǵady. Qarabaq máselesin talqylaǵan Kremldiń qolshoqparlaryn bir emes, birneshe ret basyp tastadyq», – deidi.
«Túneýkúni reseidiń «RIA-novosti» agenttigi osy taqyrypty qaita qopsytyp, Taýly Qarabaqty Erevanǵa qaitarýdy kókseitin áldebireýdiń suhbatyn jariialady. Álgi Ázirbaijan týraly aýyr sóz aitypty. Separatisterdi sairatyp qoiǵan «RIA-novostige» sol kúni sazaiyn berdik. Agenttiktiń áreketi arandatý dep baǵalanyp, Ázirbaijan aýmaǵynda aqparat taratýy tolyqtai buǵattaldy», – deidi sarapshy.
...
Esterińizde bolsa, Qańtar jáne aqpan oqiǵasyna deiin eks-prezident Nazarbaev Ázirbaijandy Eýraziialyq odaqtyń qataryna ótýge úgittegen bolatyn, Bakýdi uiymnyń tolyqqandy múshesi bolmasa da, baqylaýshy retinde atsalysýǵa shaqyrǵan.
Anar Valievtiń aitýynsha, Nazarbaevtyń usynysyn Máskeý ilip áketip, Ázirbaijannyń uiym qataryna ótýin tarazyǵa tartqan qyzý talqylaý júrgen.
«Biz antireseilik ustanymdaǵy uiymdardyń qataryna qosylmaimyz, sonymen qatar «orys áleminiń» órisin keńeitýdi kókseitin kúmándi qurylymdardan aýasha júremiz.
Nazarbaev taqtan taimai tura, Ázirbaijandy Eýraziialyq odaqtyń qataryna kirýge qolqalaǵan. Múshelikke ótý múmkin bolmasa, baqylaýshy statýsyn berýdi suraǵan. Alaida Pýtinniń shapqynshylyǵynan keiin álgindei áńgimeler sap tyiyldy.
Qazirgi Ázirbaijan lideri muqym álem teris ainalǵan Reseidiń saiasi quraly – Eýraziialyq odaqqa ótýge talpynsa, halyq muny satqyndyq dep baǵalar edi. Kópke uzamai, Nazarbaevtyń sońynan ilesip, oryntaǵynan aiyrylar edi.
Baký Ujymdyq qaýipsizdik uiymynan da irgesin aýlaq salǵandy jón kóredi. Armeniia bul qurylymdardyń belsendi múshesi. Erevan men Bakýdyń saiasi ustanymy múlde toqailaspaityny aidan anyq.
Ázirbaijan qoǵamy Eýraziialyq odaqty óli týǵan joba dep esepteidi. Bul odaqqa kirgennen opa tappaimyz. Utarymyzdan, utylarymyz kóp. Muny bilik te, halyq ta túsinip otyr. Pýtinsiz, Máskeýsiz bul uiym ertesine-aq jan tapsyrady.
Eýraziialyq odaq jańa ǵasyrdaǵy Resei otarshyldyǵynyń simvoly ispettes uiym. Resei agressiiasy men ekspansiiasynyń ózgergen túri. Ázirbaijan bul odaqtan barynsha aýlaq júrgen durys dep sanaidy», – deidi sarapshy.
...
Valievtiń paiymdaýynsha, eger Túrkiia qol ushyn sozbaǵanda Ázirbaijannyń Qarabaq qaqtyǵysynda basym túsýi neǵaibyl edi. Ankaranyń áskeri kómegi ataqonysty basqynshylardan tolyq tazartyp, Bakýge qaitarýǵa múmkindik bergen.
Áigili Bairaqtar, túrik áskeri elitasynyń maidan dalasyndaǵy tájiribesi, urys júrgizýdegi mashyǵy, kásibiligi Ázirbaijannyń jeńisine jol ashqan.
Qarabaq qaqtyǵysynan keiin eki el arasyndaǵy qalyptasqan qarym-qatynastar jańa deńgeige kóterilgen.
Kúni keshege deiin Reseidiń áskeri tehnikasyn satyp alyp, sol arqyly Máskeýdiń kóńilin aýlap kelgen Baký Qarabaq soǵysynan keiin orystyń qarý-jaraǵynan bas tartqan.
«Orystyń qarý-jaraǵy túrik tehnologiiasynyń shańyna da ilese almaidy. Túriktiń áskeri qolbasshylary Ázirbaijanǵa kelip, áskerimizdi jaýyngerlik ónerge baýlýda. Túrkiia men Ázirbaijannyń áskeri oqý-jattyǵý jiyndary eshkimdi tańǵaldyrmaityn, daǵdyly, qalypty dúniege ainaldy. Reseige qarailaityn, jaltaqtaityn jaman minezden aryldyq! NATO elderimen de áskeri jiyndardy úzbei ótkizýdemiz.
Ázirbaijandar men túrikter bir elden bir elge tólqujatsyz-aq qatynai alady», – deidi Valiev.
Sarapshynyń topshylaýynsha, munyń sońy Túrkiia men Ázirbaijannyń áskeri-saiasi hám ekonomikalyq odaqqa birigýimen aiaqtalady. Buǵan shamamen 5-7 jyldan keiin kýá bolamyz.
Eki el arasyndaǵy shekara joiylyp, Eýroodaq ispetti birtutas aimaq qurylady.
Eki eldiń ekonomikasy, saiasi júiesi, áskeri salasy bir qazanda qainap, Túrki odaǵyn qurýdyń alǵysharty ázirlenedi.
...
Túrik pen ázirbaijan bir odaqqa biriger bolsa, Orta Aziiadaǵy baýyrlas elder qaitpek? Bálkim, olar da osy uiymǵa kirýge qareket qylatyn bolar?..
«Árbir ázirbaijannyń júrek túkpirinde Orta Aziiadaǵy túrki elderin bir odaqqa biriktirý týraly uly murat, asyl arman bar. Túrki odaǵy – túrki órkenietiniń keńistigin keńeitip, «orys álemin» tejeitin aibyndy kúsh bolar edi.
Alaida, qazirgi jaǵdaiǵa shynaiy baǵa berýge tiispiz. Orta Aziia elderiniń derligi Reseidiń ashsa alaqanynda, jumsa judyryǵynda otyr. Túrkimenstan men Ózbekstan sekildi memleketter bul odaqqa ótýge qulyqty emestei kórinedi. Tashkenttiń mundai uiym qurýǵa yqylas tanytqanyn estigen de, kórgen de emespiz.
Qazaqstan men Qyrǵyzstan Kremldiń ýysynda, Eýraziialyq odaqtyń talap-sharttary Aqorda men Bishkekti shyrmap tastaǵan.
Anyǵy, Ázirbaijannan ózge eshbir el bul odaqty qurýda aqyryna deiin kúresýge ázir emes. Muny Ankara da túsinedi. Túrikterge shamaly ýaqyt berý qajet. Asyǵystyq tanytar bolsaq, Máskeý Orta Aziiada alasapyran ornatady», – deidi sarapshy.
Ýaqyt óte kele túrik biligi Reseidi qos ókpeden qysyp, Orta Aziiadan tyqsyra bastaidy. Alaida dál qazir tolyqqandy Túrki odaǵy týraly áńgime qozǵaýǵa tym erte dep paiymdaidy ázirbaijan saiasattanýshysy.
...
Sarapshynyń sózin túiinder bolsaq, Baký Máskeýdiń yqpalynan birtindep qutylýdy kózdeidi. Saiasi, ekonomikalyq turǵyda Kremlge telmirgendi qalamaidy. Áli kúnge deiin otarshyl sanadan arylmaǵan Reseimen alystan aralasyp, imperlik piǵyldan ada Túrkiiamen odaq qurýdy armandaidy.
«Túrkiiamen áskeri-saiasi odaq qurarlyq deńgeide jetsek, saiasat pen ekonomikadaǵy derbestigimizdi saqtar edik, ulttyq identiligimiz ben bolmysymyzdy bireý-mireý otarlaidy degen qaýipten de birjolata arylar edik», – deidi ázirbaijan sarapshysy.
Ázirlegen Dýman BYQAI
