Nar táýekel! Birge jazyla ma, bólek pe?
Birneshe kúnnen beri qoǵamdyq ortada «nar táýekel» tirkesiniń jazylýyna qatysty túrli pikirler aitylyp jatyr. «Nar táýekel!» – dep, men de óz oiymdy bildirmekpin.
«Táýekel» sózi arab tilinen engen. «Táýekel pendeniń barlyq dini jáne dúnielik bastamasynda Alla ony jaqsylyqqa jetkizip, jamandyq ataýlydan saqtaitynyna búkil jan-dúniesimen arqa súiep, úmit artýy jáne aldyna qoiǵan maqsatyna jetetinine nyq senimde bolýy» degendi bildiredi (http://fatua.kz/kz/post/view?id=458). Iaǵni adamnyń dármensiz, álsiz ekenin moiyndai otyryp, Allanyń qudyretine súienýi, taǵdyrǵa rizashylyqpen kónýi. Qairat Joldybaiuly «táýekel» sóziniń shariǵattaǵy termindik maǵynasyn «Belgili bir maqsatqa, nátijege qol jetkizý úshin qajetti zattyq jáne rýhani barlyq sebep-saldarlardy oryndaǵannan keiin nátijesin Allaǵa tapsyrý, kútý» dep sipattaidy.
Musylman balasy ár iste Alla taǵalaǵa táýekel etedi. Táýekel etken adam Alla taǵalaǵa tolyq iman keltirgen adam sanalady. Sebebi, táýekel etý úshin Allany tani bilýi qajet, ol úshin iman men bilim kerek. Imany tolyq bolmaǵan adam shynaiy táýekelge de bara almaidy. «Quran kárimniń» «Ibrahim» súresinde «Múminder tek qana Allaǵa táýekel etsin» delingen (11-aiat). «Hýd» súresinde «Kóktegi jáne jerdegi syrdy bilý Allaǵa ǵana tán, barlyq is Allanyń aldyna barady. Qudaiǵa qulshylyq et, Allaǵa bel bailap, táýekel et. Alla Taǵala barlyq isińnen tolyq habardar» delingen (123-aiat). Táýekel etý týrasynda «Furqan» súresiniń 59-aiatynda da, «Áli Ǵymran» súresiniń 159-aiatynda da sóz bolǵan.
Táýekel etken adam talaptanyp, eńbektenýi kerek. Laiyqty áreket etken soń ǵana istiń qaiyrly bolýyn Alladan suraýy qajet. Ánes ibn Málikten (r.a.) jetken riýaiatta bir kisi Muhammed paiǵambarymyzdan (s.a.s.): «Ýa, Rasýlalla! Túiemdi bailap, sosyn Allaǵa táýekel eteiin be álde bos jibere salyp, táýekel eteiin be?» – dep suraidy. Sonda Paiǵambarymyz (s.a.s.): «Aldymen bailap qoi, sosyn táýekel et», – degen eken. Iaǵni laiyqty áreket etken adam ǵana berekege keneledi. Sondyqtan aiat, hadisterge súiene otyryp, halqymyz «Áreketke bereket»; «Saqtansań – saqtaimyn» degen»; «Qairattaný bizden, tabysy Alladan»; «Júrgenge jórgem ilinedi» deidi. Islam negizin tereń túsingen Abai Qunanbaiuly da «Táýekelsiz, talapsyz mal tabylmas, Eńbek qylmas erinshek adam bolmas», – deidi.
Alla taǵala ózine senip, táýekel etken adamdy qoldaidy, kútpegen jerden rizyq beredi, jolyn ońǵarady. Paiǵambarymyz (s.a.s.) hadisinde: «Kim de kim úiinen shyǵar kezde «Allanyń atymen, Allaǵa táýekel ettim, Alladan basqa kúsh te, qýat ta joq», – dese, oǵan Alla tarapynan: «Týra jolǵa tústiń, bar qajettiligiń qamtamasyz etildi, qorǵaýǵa alyndyń», – delinedi. Shaitan oǵan jolai almaidy», – degen. Sondai-aq hadiste táýekel etken adamǵa Alla taǵala yryzdyq-nesibe beretini týraly aitylady: «Allaǵa shynaiy túrde táýekel etseńder, tańerteń uiasynan ash shyǵyp, keshke qarai toq oralǵan qustardyń rizyqtandyrylǵany siiaqty senderge rizyq berer edi».
Musylmannyń imany kúshti bolǵan saiyn Alla taǵalaǵa táýekeli de kúshti bolady. Táýekel etý – paiǵambarlardyń ortaq sipaty. «Quranda» Nuh (ǵ.s), Musa (ǵ.s), Ibrahim (ǵ.s.), Muhammed paiǵambarymyzdyń (s.ǵ.s) táýekel etkeni týraly baiandalady (https://ummet.kz/makalalar/347-bir-ayat-tapsyry/7152-alla-a-t-uekel-etudi-ma-yzdyly-y.html).
Islam qaǵidalaryn tereń túsingen halqymyzda táýekelge qatysty maqal-mátel, ǵibratty sózder kóptep sanalady: «Táýekel nardy jyǵady», «Táýekeldiń kóńili toq», «Er joldasy – táýekel». «Táýekelshil taý jyǵar», «Táýekelsiz is bitpeidi, Táýekel etpegen aryqtan ótpeidi», «Táýekel et te, tas jut, Ajal jetpei ólmek joq», «Er joldasy – táýekel», «Ýaiym túbi – tuńǵiyq, Batasyń da, ketesiń. Táýekel túbi – jelqaiyq, Minesiń de, ótesiń»; «Táýekel taý jyǵady», «Táýekeldiń kemesi sýǵa batpas», «Táýekel el saqtar», «Táýekel dariia keshtiredi», «Táýekel – kózsiz batyldyq», «Táýekel taý buzady», t.s.s.
Sondai-aq aqyn-jazýshylarymyzdyń shyǵarmalarynda da táýekelge bel býý, táýekel etý ashyq dáripteledi:
Táýekelge bel býsaq,
Kórdegini alamyz.
Jetkizbei keter júirik joq,
Qýsaq bárin shalamyz.
(Sultanmahmut Toryaiǵyrov «Oqyp júrgen jastarǵa»)
Bolam deseń elden erek kóńildi,
Onyń da aty – Təýekel.
Qalaýymsha quram deseń ómirdi,
Onyń da aty – Təýekel.
Ózen jatsa arnasynan tasyp kóp,
Onyń da aty – Təýekel.
Arý qyzǵa qalsań kenet ǵashyq bop,
Onyń da aty – Təýekel.
Sapar shekseń kóz kórmegen alysqa,
Onyń da aty – Təýekel.
Kók kemesi ushyp jatsa ǵaryshqa,
Onyń da aty – Təýekel.
(Aqylbek Shaiahmet «Táýekel»)
Tilimizde «táýekel» sóziniń qatysýymen birneshe turaqty tirkes qalyptasqan: táýekelge basty, táýekelge saldy, táýekelge bardy, táýekelge bel bailady, táýekelge bel býdy, táýekeldiń tonyn kidi, táýekel etti, táýekel qyldy, táýekel Haqqa bailandy (Qazaq ádebi tiliniń sózdigi. – Almaty, 2011. – 72-73-b.).
Qazaq tilinde «táýekel» sózimen qatar «nar táýekel» tirkesi de jarysa qoldanylady. «Qazaq ádebi tiliniń sózdiginde» «nar táýekel» tirkesi bylaisha sipattalǵan: «Nar táýekel. Jaǵdaidyń kiyn ekenin bile tura, bir iske batyl kirisip ketý. Nar táýekel – er aty! Tasqa salsa, taimaidy. Táýekel – er qanaty, Taý assa da, talmaidy (Ó.Turmanjanov, Bozsha.). «Qandai baqyt túsinisken, senisken». Birazdan son kiký shyqty eńisten. Bul – árine, Qýǵynshynyń habary. – Nar táýekel! Kelse, kelsin! Batyr jigit tomsardy, Tomsardy da qanjaryna qol saldy (M.Shahanov, Ǵasyrlar.). Nar táýekel, qulash urdym qiynǵa, Qairat shirkin alyp shyqsa qiyn ba? Bul saparda súrinip te qalarmyn. Sonda, dosym meni aiypka buiyrma (Qaz. tili fraz. sózd.).
«Qazaq tiliniń frazeologiialyq sózdiginde» «NAR TÁÝEKEL! Qiyn-qystaý jaǵdaidy kóre tura iske kóz jumyp kirisýde aitylady. Táýekel ettim. Nar táýekel, bul jolǵa men-aq baramyn (AT). Nar táýekel, qulash urdym qiynǵa, Qairat shirkin alyp shyqsa qiyn ba? Bul saparda súrinip te qalarmyn, Sonda, dosym meni aiypka buiyrma (Q. A.)» túrinde sipattalǵan (404-bet).
«Nar táýekel» tirkesi kóbinese táýekelge bet bailaǵanda aitylatyn uran ispetti. Ony aqyndardyń sóz qoldanysynan da ańǵarýǵa bolady:
Nar táýekel! Qulash urdym qiynǵa,
Qairat shirkin alyp shyqsa qiyn ba!
Bul saparda súrinip te qalarmyn,
Sonda, dosym, meni aiypqa buiyrma!
(Qasym Amanjolov «Nar táýekel»).
Nar təýekel!
Adamdardyń urany,
Barlyq ómir təýekelden turady.
(Aqylbek Shaiahmet «Táýekel»).
Qazaq Alla Taǵalanyń qoldaýyna úmit artyp, «nar táýekel» dep áreket etken. Sondyqtan tilimizde «Nar táýekel – er isi» degen naqyl sóz saqtalǵan.
«Nar táýekel» sózi osy ýaqytqa deiin shyqqan orfografiialyq sózdikterde, akademik R.Syzdyqtyń «Qazaq tiliniń anyqtaǵyshy» atty eńbeginde, «Qazaq ádebi tiliniń sózdiginde» de, aqyn-jazýshylardyń shyǵarmalarynda bólek jazylyp keldi.
Filologiia ǵylymynyń doktory, professor Anar Salqynbai, filologiia ǵylymynyń doktory, professor Qalamqas Qalybaeva, filologiia ǵylymynyń kandidaty Aman Abasilov syndy ǵalym, zertteýshiler «nar táýekel» frazeologiialyq tirkes bolǵandyqtan bólek jazylýy kerektigin aitsa, bolashaqta jariialanatyn orfografiialyq sózdikti qurastyrýshylar endi ol tirkestiń birge jazylatynyn aitady. Birge jazylýynyń sebebin filologiia ǵylymynyń doktory, professor A.Baitursynuly atyndaǵy Til bilimi institýty Ahmettaný bóliminiń meńgerýshisi Quralai Kúderinova: «Bul sóz qaita-qaita, jii aityla kele óziniń kúsheitkish reńkinen aiyrylyp, birimen biri qosylǵanda ǵana «bir nársege basyn tigý, táýekel etý» degendi bildiredi de, qazirgi búkil jazarmannyń sanasynda birge tańbalanyp ketken. Sondyqtan bul 2013 jylǵa deiin bólek jazylyp keldi. Endi jańa latyn álipbiinde ol birge jazylatyn bolady», – dep túsindirse, filologiia ǵylymynyń kandidaty, A.Baitursynuly atyndaǵy Til bilimi institýtynyń direktory Anar Fazyljan: «... Endi biriktirsek pe dep turmyz. Sebebi bul sóz defrazeologizatsiialanyp ketti. Iaǵni buǵan deiin beineli qoldanys – frazeologizm edi ǵoi, endi ol beineliliginen aiyrylyp, táýekeldiń bir myqty túrin kórsetip ketti. Ony «defrazeologizatsiia» deidi, sondyqtan bolashaq sózdikte birge jazamyz. Jańa sózdik áli shyqqan joq, biraq baspaǵa daiyn tur, shyqsa, birge jazylady», – deidi. Professor Q. Kúderinovanyń: «Bul sóz qaita-qaita, jii aityla kele óziniń kúsheitkish reńkinen aiyrylyp, birimen biri qosylǵanda ǵana «bir nársege basyn tigý, táýekel etý» degendi bildiredi» degen tujyrymymen kelise qoiý qiyn. Sebebi joǵaryda keltirilgen tildik dáiekter «táýekel» sóziniń jeke turyp ta sol maǵynany bere alatynyn kórsetedi.
QR UǴA akademigi Rabiǵa Syzdyq «Qazaq tiliniń anyqtaǵyshy» atty eńbeginde «§53. Idiomalyq, frazalyq turaqty tirkesterdiń árbir sózi bólek jazylady. Ádette mundai tirkester bir ǵana uǵymdy bildiredi, sondyqtan olardyń eki sózden turatyndary birikken sózderge uqsap, jazýda kóp qiyndyq keltiredi. Termindik mánge ie bolyp, birikken sóz dárejesine kóterilgen birqatar tulǵalardyń o basta idioma ne fraza bolǵandyǵy da (mysaly: kelissóz, kózqaras, aqsaqal, atqaminer t.s.s.) bul qiyndyqty kúsheite túsedi. Degenmen idioma men frazalyq tirkes komponentteriniń bólek jazylatyndyǵyn negizgi qaǵida dep uǵyný qajet», – deidi (Qazaq tiliniń anyqtaǵyshy //Kóptomdyq shyǵarmalar jinaǵy. – 12-tom. – Almaty: Elshejire, 2018. - 50-bet).
Ǵalym: «Idioma, fraza tárizdi turaqty sóz tirkesterin keide bólek, keide qosyp, keide defis arqyly jazý qaýpinen saqtandyrý úshin kóbinese eki sózden quralǵandary reestr etip sózdikke engizildi: boz ókpe, jez tańdai, nar táýekel, aq nietti, qara nietti t.b.», – deidi. Reestrde bul tirkesti bólek tańbalaǵan (287-bet). Osy eńbeginde professor: §45. Túbir kúiinde komponentteri bir-birinen bólek jazylatyn anyqtaýyshty tirkester men turaqty tirkesterge etistik ne esim týdyratyn jurnaqtar jalǵanǵanda da sózderdiń bólek jazylýy saqtalady», – deidi (Qazaq tiliniń anyqtaǵyshy //Kóptomdyq shyǵarmalar jinaǵy. – 12-tom. – Almaty: Elshejire, 2018. - 47-bet).
Akademik Rabiǵa Syzdyqtyń bul ustanym-tujyrymdary «Qazaq tiliniń anyqtaǵyshy» atty eńbeginiń 2000 jylǵy basylymynda da, 2018 jylǵy basylymynda da qaitalanǵan. 2018 jyly «Qazaq ádebieti» gazetiniń birneshe (tórt) sanynda jariialanǵan «Latyn jazýy: emle erejelerin túzýde eskeriletin jaittar» degen maqalasynda ǵalym anyqtaýyshtyq qatynasqa qurylǵan sóz tirkesteri bólek jazylýy kerek ekenin eskertedi (Qazaq ádebieti, 2.10.2018). Iaǵni ǵalym bul ustanymynan eshqashan ainymaǵan. Alaida sońǵy jyldary sózdik qurastyrýshylar tarapynan ǵalymnyń ustanymdaryna mán bermeýshilik baiqalady. Sonyń saldarynan 2013 jylǵy «Orfografiialyq sózdikte» bólek jazylýy tiis sózderdiń kóbi birge jazylǵan: arasharýashylyq, balyqsharýashylyq, eginsharýashylyq, jalańaiaq, biraidam: biraidym jer; biralqym: biralqym jip; biralýan: biralýan bolý; birasym: birasym et; birattam: birattam jer; biratym: biratym nasybai; biraýyz: biraýyz sóz; birjutym: birjutym sý; birsalym: birsalym tuz; birýys, birýys bidai; birurttam, birurttam sý; birúzim, birúzim nan; iissabyn, iissabynǵa; kirsabyn, kirsabynǵa; shaiqasyq, shaiqasyǵy; asqasyq, asqasyǵy; almaaǵash, almaaǵash baǵy, t.s.s. Bolashaqta jariialanatyn sózdikterde olardyń qatary kóbeie túsetin túri bar. Sózderdi birge, bólek jazýda ǵalymnyń ustanymdaryn basshylyqqa alýymyz kerek-aq!
«Táýekel» sózi árdaiym «nar» sózimen ǵana tirkese bermeidi. Rabiǵa Syzdyqtyń «Qazaq tiliniń anyqtaǵyshy» atty eńbeginde «soqyr táýekel» degen de tirkes berilgen (313-bet). Onyń ústine nar, táýekel sózderi árdaiym qabysa bailanysa bermeidi. Qazaqta «Táýekeldiń nary kúshti» degen de sóz bar.
Abai Qunanbaiuly «Ábdirahman ólgende» degen óleńinde ulyn
Táýekelge nar ediń,
Talappen tereń boilaǵan.
Erlikke de bar ediń,
Úirenýge toimaǵan, – dep sipattaidy.
Tildik faktiler QR UǴA akademigi Rabiǵa Syzdyqtyń ustanym-tujyrymy durys ekenin aiǵaqtaidy. Endeshe, nar táýekel tirkesi birge jazýǵa kelmeidi. Ǵalymnyń ustanymdary filologiia ǵylymynyń doktory, professor Anar Salqynbai, filologiia ǵylymynyń doktory, professor Qalamqas Qalybaeva, filologiia ǵylymynyń kandidaty Aman Abasilov syndy ǵalym, zertteýshilerdiń tujyrymdarynda da sabaqtastyq tapqan. Jańa sóz biriktirý arqyly ǵana emes, tirkestirý, qosarlaý arqyly da jasalatynyn eskerip, tildegi júieni saqtaýymyz kerek.
Orynai JUBAI, filologiia ǵylymynyń doktory, ál-Farabi atyndaǵy QazUÝ professor m.a.
