Almatyny – týrizm ordasy deimiz. Al Qazaqstan ózine týrist tartý úshin keshbek jáne basqa da baǵdarlamalar engizip álek. Týrizmniń salasynyń jeke ministrligi bar. Oǵan «Kazakh Tourism» ulttyq kompaniiasyn qosyp qoiyńyz. Olardyń milliardtaǵan biýdjetin umytpańyz, dep jazady, "Úide jatpa!" telegram arnasy. Sheteldikter bizge kelip, kórikti jerlerimizdi kórsin deimiz. Biraq ol úshin qarapaiym, bolmashy nárselerdi de jasai almai otyrmyz. Sol sebepti, aldymyz ádemi bolǵanymen, artymyz ashyq bolyp tur. Eger týrist bizdi 360 gradýsqa ainalyp shyqsa, masqaramyz shyǵatyny anyq.
Zhatpa.kz saity jariialaǵan arnaiy reportajda qyzyqty tájiribe jasaldy. Jaraidy, sheteldik azamat Almatyǵa ushyp kelip, eń qymbat The Ritz-Carlton oteline qonystandy deiik.
Terezeden qarasa, ústinen kórinis bylai jaman emes siiaqty.
Ony kórgen sheteldik týrist, dalaǵa shyǵyp, serýendep qaitaiyn dep sheshedi. Esentai ózenin kórip, ózen jaǵalaýynda qydyrǵysy keledi árine. Sonda jaǵalaýǵa myna qorqynyshty baspaldaqpen túsken kezden bastap záresi usha bastamaq.
Ústinen bomba túskendei qirap jatqan baspaldaqtan ótkennen keiin, ol Esentai ózeniniń túbindegi masqara laidy kóredi.
Bizdiń oiymyzsha, Esentai – Almatydaǵy eń bitelip qalǵan, lai men balshyqqa toly ózen. Jáne ol qalanyń eń qymbat, kórikti degen jerinde men mundalap tur. Kádimgi baqalar baqyryp jatqan, baldyrlar ósip, kógerip ketken shalshyqqa ainalǵan.
Shetelden kelgen týrist dál osy jerden toqtap, ózin bir gettoǵa keldim dep eseptep, tezirek qaitadan qonaqúige qashyp ketkeni biz úshin durys bolar edi. Al eger ol kópirdiń astyna kirse, onda sharýamyz bitti.
Eger kópir astyna kirse sheteldiktiń birden qonaqúige qaitatynynda daý joq. Jaraidy, ony jibere bereiik. Endi biz jaǵalaýda serýendep júrgen turǵyndardy sózge tarttyq. Olar Almatydaǵy jaǵdai týraly ne oilaidy?
Ál-Farabi dańǵylynyń boiyndaǵy nómiri 65-shi úide 30 jyldan astam turyp jatqan zeinetker Natalia Qaiyrbekovany kezdestirdik. Zeinetkerdiń sózinshe, Esentai jaǵalaýyna túsetin múgedekterge arnalǵan saty jol naǵyz ekstremaldarǵa arnalǵan.
«Baýrailary óte tik, tegis emes. Múgedek arba emes, tipti azyq-túlik arbasymen de kóterile almaisyń. Al myna Esentai ózeniniń tabanyna jinalatyn lai keńestik kezeńnen beri qashanda másele bolyp kelgen. Qazir sý jibermei turyp, nege osy arnany laidan tazartpaityny túsiniksiz», – deidi, Natalia Qaiyrbekova.
Shynymen de, myna satydan múmkindigi shekteýli adam emes, saý adamnyń ózi qulap, múgedekke ainala alady.
Zeinetker sondai-aq Ál-Farabi-Esentai aimaǵynyń tek keptelisten ǵana emes, sonymen qatar jeldetkishin týra balkondardyń astyna qoiǵan «Miata» dámhanasynan da zábir kórgenin aityp, shaǵymdanyp otyr. Turǵyndar ákimdikke ujymdyq shaǵym jazǵan.
«Miatanyń» kireberis jaǵyn ádemilep qoiǵan qojaiyndary onyń Esentai jaqtan qalai kórinetinine múlde bas qatyrmasa kerek. Mundai kezde «Syrty bútin, ishi tútin» degen maqal eske túsedi.
Jaqyn aimaqta kógalǵa tóge salǵan qurylys qoqystary shashylyp jatyr. Olar asfaltqa da shyǵa bastaǵan.
Zeinetker Natalia Qaiyrbekova ótken jyly bul mańda bordiýrlerdiń jańalanyp, qurylysshylardyń ózderiniń arttarynan qurylys qoqysyn jinamai ketkenin aitady. Sol qoqys jolǵa da túsip barady. Mundai jumysty ákimdik qalai qabyldaǵan degen suraq týyndaidy.
Jaqyn mańda qorshalǵan aýmaqta qurylys/jóndeý jumystary júrip jatyr. Traktor trotýardy oiyp jibergen, onymen qatar, balshyqtyń bárin kóshege tasyp, bordiýrden saý tamtyq qaldyrmaǵan.
Bul – Esentai Siti kottedjdi qalashaǵynyń alańshasy. Ary qarai Almatydaǵy eń qymbat Heiliberi mektebiniń avtoturaǵy bastalady. Qoqys shashylyp jatyr.
Esentai Apartment turǵyn úi kesheni ǵana ózderin qorshap alyp, qorshaýdyń ishinde tártip ornatqan siiaqty. Biraq, kópirdiń ústindegi temirjaqtaýlar ishinen irip jatyr. Sonda tek syrtyn ǵana boiai beredi. Onyń kómektespeitindigi kórinip tur. Qolmen ustaýǵa qaýipti.
Esentai ózenin boilap, tómen túsip kórdik. Sýy joq arnanyń ishi qoqysqa tolyp jatyr. Tóle Bi kóshesine deiin barǵanda, kartinanyń barlyǵy osyndai boldy.
Aita keteiik, qazirgi tańda ózen arnalaryna irgeles aýmaqty kútip ustaý jumystaryn «Eco Almaty» JShS júrgizýde. Bul jerde kompaniia tarapynan óz jumysyna salǵyrt qaraýy, ne bolmasa, kompaniiaǵa bólingen biýdjettiń bul jumysty sapaly jasaýǵa jetpei jatqandyǵy baiqalady.
– Esentai ózeniniń arnasyn, onyń ishinde Ál-Farabi dańǵylynan Shevchenko kóshesine deiingi aralyqta mehanikalyq tazartý úshin merdiger uiymdy anyqtaýǵa konkýrstyq jumystar júrgizilýde. Iaǵni, jinalǵan qum men laidan tazartý maqsatynda. Al, jumystardy aiaqtaýdyń boljamdy merzimi aǵymdaǵy jyldyń maýsym aiynyń sońyna deiin josparlanǵan, – dedi, Almaty qalasy Ekologiia jáne qorshaǵan orta basqarmasynyń baspasóz qyzmetindegiler.
Sonda jazǵa deiin tender ótpei, Almaty ózenderi qoqysqa býlyǵyp jatatyn bolady. Esentai ózeniniń Shevchenko kóshesinen soltústikke qarai ýchaskesin tazalaýdy aýdan ákimshiligi óz moinyna alǵan.
Mehanikalyq jolmen tazartý ádisi dep otyrǵanymyz, lastanǵan sýlardan arnaiy quraldardyń kómegimen erimeitin ziiandy qosyndylardy bólýge baǵyttalǵan. Ol úshin súzgi, mai ustaityn sekildi quraldar paidalanady. Bul ádispen lastanǵan sýdyń 60%, al óndiristik qaldyq sýlardyń 95%-ke deiin erimeitin qosyndylardan aiyrýǵa bolady. Munyń biologiialyq jáne himiialyq tazartý jumystarynan ózgesheligi osy. Iaǵni, «aǵyn sýda aram joq» desek te, onyń astyńǵy bóligi belgili bir ýaqytta tazalaýdy qajet etedi. Buǵan, jaýyn-shashyn, topyraq jáne ósimdik jamylǵysy, túrli bakteriialardyń jinalatyn mólsheri de sebep.
Negizinen, tazalyq isine qatysty tabiǵatty qorǵaý politsiiasy bar. Budan bólek, ár aýdanda 4 ekologtan tekserý jumystarymen ainalysady. Jaǵalaýdan ótip bara jatqan turǵyndardan osy týraly surap sózge tartqan edik. Tazalyq máselesine jaýaptymyz deidi, turǵyndar.
– Árine men tastadym dep eshkim muny moiyndamaidy ǵoi. Meniń jeke pikirim boiynsha, tipti saǵat saiyn jaýapty adamdar jinap turatyn bolsa da, buǵan jaýapty tek olar bolmaý kerek. Sebebi, muny tastaityndar – osy mańnan ótetin adamdar. Sondyqtan, arnaiy baqylaý kameralary arqyly qaldyq tastaǵyshtardy jazalaý kerek. Sonda ózgelerge sabaq bolady, – deidi turǵyn Bekjan Polatuly.
Sheneýikterge qys kelip, qar jaýǵany kútpegen oqiǵa bolatyny siiaqty, osy rette de aldyn-ala sheshilýi tiis jumystar qaraýsyz qaldy. Endi tender sharýalary aiaqtalǵansha turǵyndar jazdyń kelýin kútýi tiis. Tym bolmaǵanda, jaqyn bolashaqta kóktemde istelýi tiis jumystar kóktemde, kúzgi jumystar kúzde jasalady dep senemiz. Sebebi, ákimdiktegi azamattar da qar erip, kóktem kele salysymen óz úilerin tazalap, jer úi aýlasyn sypyryp, tyrmalaityny anyq. Eger olar qalamyzǵa óz úiindei qarasa, ony turǵyndar da seziner edi.
Móldir Begimbet
