[caption id="attachment_20248" align="alignleft" width="127"]
Mario Vargas Losa: Meniń paiymdaýymsha, qarapaiym injener men sáýletshiler keshpeitin dúnieler kádimgi qalam ustaǵan jazýshylardyń basynan ótip jatady. Keide adamdar ózderinen «jazýshylar ne úshin kerek?» dep suraityn bolar. Sebebi, barlyǵy arhitektordyń, injenerdiń, tipti dárigerdiń de ne úshin keregin biledi. Áńgime jazýshyǵa kep tirelgende, til ushyna túrli shúbáli oilar keledi. Túrli adamdar (ishinde men de barmyn) jazýshynyń bizdiń qoǵamǵa kerek ekendigin uǵynsaq ta, biraq dál ne úshin kerek ekendigin bile bermeimiz. Sondyqtan, Gabrielge qoiar alǵashqy suraǵym: qalai oilaisyń, jazýshylar ne úshin kerek?
[caption id="attachment_20251" align="alignleft" width="127"]
Gabriel Garsia Markes: Men ómirde ózge eshteńege de jaramaitynymdy túsingennen soń, jazýshy boldym. Ákemniń jeke dárihanasy boldy. Shyn máninde, ol meniń farmatsevt bolǵanymdy qalady jáne ol qalaýyn ýaqyt óte kele aýystyrdy. Al mende múlde bólek arman boldy: meniń advokat bolǵym keldi. Óitkeni advokattar kinolarda árqashan jeńip júredi, qandai qiyn jaǵdailarda da sýdialardy utyp otyrady. Al keiin... ýniversitetke túsip, sonda oqyp júrip, túrli qiyndyqtarmen betpe-bet kelgen soń, advokattyqqa da jaramaitynymdy túsindim.
Sodan soń, onyń ne úshin kerek ekendigin naqty uǵynbasam da, áńgimeler jaza bastadym. Alǵashynda, maǵan «jazý» degen dúnie unaityn, óitkeni men túrli aqparat quraldarynda jariialana bastadym. Sodan soń, dostarym men tanystaryma unaý úshin jazyp júrgenimdi túsindim. Rasynda, naǵyz shyndyǵy osy edi. Keiin, ózimniń jáne ózge de qalamgerlerdiń jazýshylyq óneri týraly oilai kele, kúmánsiz, jaqsy romandardyń naǵyz ádebiet aldynda ózindik ózgeshe qyzmeti men atqaratyn mindeti bar ekendigin uǵyndym.
Bir nárse aqiqat: jazýshylyq – bas tarta almaityn qasiet, ainalyp óte almaityn qasiret. Ol qasiet kimge qondy, demek, sol adam jazýǵa tiis. Óitkeni, bas aýrý men nashar as qorytýdy tek jazý ǵana jeńe alady. Ol qasiretten jazyp qana qutyla alady.
Eger men kitap jazýǵa otyrsam, demek men qandaida bir tarihty baiandaǵym kelgeni. Oqyrmanǵa unaityn tarihty. Másele, meniń de oi-pikir daiyndyǵynda bolýymda; oi- pikir daiyndyǵy jazýshy ataýlynyń (eger ol tiianaqty bolsa) barlyǵynda bolýǵa tiis. Jazýshy óz tarihyn baiandar sátinde ádil bolýy tiis, mysaly: qyzyl telpek nemese partizan týraly povesti alaiyq; al eger jazýshy buzylmaityn qamal syndy myqty kózqarasta bolsa, bul kózqaras álbette, baiandaǵaly otyrǵan tarihqa áser etedi, iaki óz sáýlesin túsiredi. Árine, bul – sharasyzdyq, sharasyzdyq aldyn ala oilanbaǵandyqtan týyndaidy.
– Demek, taza tiimdi faktorlar ádebi ónerde basym bola almaidy. Endeshe, qandai faktorlar basymdyqqa ie? Ádebi shyǵarmanyń sapasyn anyqtaityn qandai elementter?
– Jazý ústeli ústinde meni tolǵandyratyn bir ǵana nárse, men kóldeneń tartyp otyrǵan tarih oily oqyrmanǵa unai ma, joq pa jáne sol tarihpen jeke óz basym kelisemin be? Men tek qana jeke tájiribege negizdelgen tarihty jaza almas edim. Mysaly úshin, men qazir diktator týraly tarihty jazyp jatyrmyn dep alyp qaraiyq, iaǵni shamamen latynamerikalyq diktatordy. Bul diktatorlyqtyń arǵy tegine júz seksen eki jyl bolǵan jáne osy ýaqyt boiyna ol bilikte, tipti ózine biliktiń qashan kelgendigin de esinen shyǵarǵan; atalmysh diktator siyrlar qydyrystaityndai zaly bar úlken saraida shyn máninde japadan- jalǵyz. Al endi qyzyǵy mynaý: men baiandap otyrǵan bul tarih belgili bir jaǵynan meniń jeke tájiribem negizinde jazylyp otyr. Iaǵni, ózindik poetikalyq óńdeý tájiribem meniń sheksiz biliktegi jalǵyzdyqty aishyqty beineleýime septigin tigizedi. Meniń oiymsha, biliktegi jalǵyzdyqty berý úshin, prototipin latynamerikalyq diktatordan góri, bizdiń dáýirdegi qiialǵa sai qubyjyq qylyp kórsetken jón sekildi.
– Dál osy oraida, ózińe qoiar jeke suraǵyma kóshsem. Sen jalǵyzdyq týraly sóz qozǵaǵanda, seniń búkil kitaptaryńnyń oiy osy týrasynda bolar dep oiladym. Seniń kitaptaryńda qatysýshy keiipkerler sany áldeqaida kóp, jai ǵana adamdarǵa lyq tolylyǵyna qaramastan, bir qyzyǵy, «Júzjyldyq jalǵyzdyq» atty kitabyńnyń da bar ekendigi; biraq sol kitaptaryńdaǵy keibir kórkem beinelerdiń asa qadirli seziminiń de jalǵyzdyq ekendigin aita ketkenniń artyqtyǵy bolmas. Meniń nazarymdy aýdarǵany, sen kóp suhbattaryńda, bala kezińde saǵan ártúrli tarihty kóp aityp bergen bir týysyńdy eske alyp otyratynyń. Esińde bolsa, osy týysyńnyń ólimi (ol kezde sen on segizde bolatynsyń) ómirińdegi mańyzdy oqiǵalardyń sońǵysy bolǵandyǵyn aitqan ediń. Osynaý adamnyń saǵan aitatyn áńgimeleri seniń yntalanýyńa sebin tigizdi me? Onyń kei áńgimelerin óz kitaptaryńa «shikizat kózi» retinde qoldana aldyń ba? Eń áýeli, bul adam kim edi?
[caption id="attachment_20252" align="alignright" width="493"]
– Áriden baiandaiyn. Men, ózin belgili bir dárejede nemese odan da ózgeshe jalǵyz sezingen birde-bir adamdy bilmeidi ekenmin. Mine, meni qyzyqtyryp turatyn jalǵyzdyq uǵymy osy. Meniń aitarym, sizderdiń oilaryńyzǵa tolyqtai qarama-qaishy kele me dep nemese sizderge túsiniksiz estile me dep qoryqsam da, men adam árqashan da jalǵyz bolady dep oilaimyn.
– Seniń oiyńsha, árkimniń jeke jalǵyzdyǵy bar ma?
– Men, bul – adam tabiǵatynyń mańyzdy bir bólshegi dep qarastyramyn.
– Parijdiń bir jýrnalynda jariialanǵan óte bir uzaq maqaladan seniń «Júzjyldyq jalǵyzdyq» romanyń jáne budan da burynǵy kitaptaryńdaǵy negizgi mazmun «Amerika turǵyndarynyń ózindik ereksheligi – sol baiaǵy jalǵyzdyq» degendi oqyǵanym bar. Onda, seniń Amerika adamynyń ortaǵa degen qatty jatsynýshylyǵy men adamdar arasyndaǵy bir-birine degen túsinistik seziminiń joqtyǵyn kórsetetiniń aitylǵan. Ol adam – ártúrli qiyndyq kórgen, túrli sózderge shydap baqqan, shyndyq úshin túrli janjalǵa da barǵan jan. Jáne osynyń barlyǵy da ózin joly bolmaityn jarymjan, jalǵyzdyqta qalǵan dýanadai sezinýine sebep bolǵan. Bul týrasynda sen ne oilaisyń?
– Bilmeimin. Munyń barlyǵy mende bolmaǵan dúnie. Onyń ústine, men árbir aiaq basqanymda, ózime naǵyz jalǵyzdyqty túsindirýge jáne ony óz shyǵarmashylyǵymda órnekteý úshin ár nárseden onyń ártúrli kórinisin izdep tabýǵa tyrysamyn. Bul protsess mende sanaly túrde bolǵan kúni, munyń barlyǵy qaidan shyǵatynyn biletinime men senimdimin, ári bul taqyrypqa barlyq qyzyǵýshylyǵymdy joǵaltatynymdy anyq bilemin.
Mysalǵa, Kolýmbiiada meniń kitaptarym týrasynda tolyq jazǵan synshy bar. Ol óziniń baqylaǵany boiynsha bylai dep jazady: meniń sýretteýimdegi áielder – úmit beinesinde, bul durys maǵynasynda; olar otbasynyń tiregi bolady, retteýshileri retinde shańyraqty ustap otyrady, al bul ýaqytta erkek ataýlylar kúshin esepke almastan árekettiń túr-túrin iske asyrady: soǵysqa ketedi, barlaýǵa qatysady, qystaq qurady jáne búkil áreketi sátsizdikke urynyp, ózin orǵa ákep jyǵady. Jáne sol, kóneden kele jatyrǵan qundylyqtar men salt-dástúrdi saqtap jai ǵana úide otyrǵan áielderdiń arqasynda ǵana erkekter soǵysty júrgizip, qystaqtyń negizin sala alady, sóitip Amerikanyń uly otarshyldyq maqsatyn júzege asyrady.
Men osyny oqyǵannan soń burynǵy kitaptarymdy aqtara kele, shyn máninde de dál solai ekenin túsindim. Biraq bul synshy maǵan óte úlken zardabyn tigizdi dep oilaimyn, óitkeni ol óziniń jańalyǵyn men «Júzjyldyq jalǵyzdyq» romanymdy jazǵanda ashty, al romandaǵy apofeoz (bul jerde sońǵy shymyldyq, túiin maǵynasynda – aýd.) synshynyń aitqanyndai bolyp shyqty. Romanda Ýrsýla esimdi júz jetpis jyl ómir súretin keiipker bar, ol shyndyǵynda búkil romannyń júgin bir ózi kóterip tur. Men onyń obrazymen jumys jasaý ústinde, aldyn ala túgeldei oilastyrylǵan jospar boiynsha jasaimyn ba, álde, meniń synshymnyń oiyn boljaimyn ba deýmen, tipti ne isterimdi bile almai qaldym. Mende endi jalǵyzdyq taqyrybynda da osy qaitalana ma dep qorqamyn. Eger men muny da túsindirip bere alsam, sonda ne bolmaq? Endeshe, bul ábden tiimdi, ábden sanaly túrde bolmaq jáne tipten meni qyzyqtyrýdy qoiady.
Sen jańa ǵana meni úreilendirip júrgen oiǵa iterdiń. Men «jalǵyzdyq degen – adam tabiǵatyndaǵy jalpyǵa ortaq qasiet» dep oilaityn edim, biraq qazir oilap otyrsam, múmkin, bul latynamerikalyq adamnyń jatsynýynyń kórsetken qorytyndysy shyǵar. Bul jaǵdaida men áleýmettik, tipti saiasi kózqarasymdy, oilaǵanymnan da biik dárejege qoiamyn. Eger bul ras bolsa, men ár qadamyn saq basatyn ondai metafizik (metafizikalyq kózqarastardy jaqtaýshy – aýd.) emespin. Men kez kelgen nársege adal bolǵym keldi jáne meniń jalǵyzdyq týraly oiym ózgelerge álsizdik bolyp kórinýi múmkin ǵoi dep qorqamyn.
[caption id="attachment_20253" align="alignright" width="220"]
– Jaqsy, eger bul «qorqynyshty» taqyryp bolsa, endeshe jalǵyzdyq týrasynda sóz qozǵamai-aq qoialyq. Biraq meni, ár suhbatyńda aityp otyratyn, ózińdi qaryzdar sanaityn týysqanyń qyzyqtyrady.
– Bul – meniń atam. Esińizde bolsyn, men keiinnen bul kisini óz romanymda kórsettim. Kezinde, jas kezinde... ol adam óltirýge májbúr bolǵan eken. Shamasy, búkil qystaq atamnyń jaǵynda bolǵan bolý kerek: ólgen adamnyń bir aǵasy tipti túndi atamnyń tabaldyryǵynyń aldynda ótkizetin bolǵan, árine bul marqumnyń otbasynyń kek alý úshin jasaǵan áreketteriniń biri bolar. Biraq atam kúndelikti qoqan-loqyǵa shydai almai, ol qystaqtan ketip tyndy. Biraq, jai ǵana basqa qystaqqa qonys aýdarmai, otbasymen alys jaqqa ketip, sonda jańa qystaq quryp aldy.
– Bul oqiǵa «Júzjyldyq jalǵyzdyq» romanynyń bastalýyn eske salady: onda alǵash Hose Arkadio adam óltiredi, onyń ary tynym taptyrmai, keýdesine óte aýyr júk arqalattyrady. Ol munyń úiin tastap, taý asyp, ańyzdaǵydai Makondo qystaǵynyń negizin qalaýyna ákelip soqtyrady.
– Iá, ol ketip, qystaq qurady jáne meniń kóbirek esimde qalǵany, atam: «Sen máiittiń salmaǵynyń qanshalyqty aýyr tartatynyn elestete de almassyń» dep qaitalap otyratyn. Onyń ústine, maǵan jazýshy retinde tikelei qatysty, eshqashan da umyta almaityn bir nárse bar. Birde atam meni tsirkke apardy, biz sonda arýanany kórip, úige kelgen soń, ol sózdikti ashyp otyryp: «Bul – arýana túie, onyń pilden nemese ekiórkeshti túieden ne aiyrmashylyǵy bar?» dep, haiýanattar zertteitin ǵylymnan búkil bir sabaq oqytyp shyqty. Men alǵash sózdikpen jumys jasaýdy osylai úirendim.
[caption id="attachment_20254" align="alignleft" width="272"]
– Bul adam saǵan yqpal etti, qai jaǵynan da alyp qaraǵanda onyń dramasy seniń romanyńa ishinara kóship otyrdy. Alaida, meniń bilgim kelgeni, atań aitqan áńgimelerdi sen dál qai ýaqytta ádebi tarihqa ainaldyrýdy oiladyń, qai sátte osy estelikterdi jeke tájiribe arqyly áńgime, romandardy jazyp shyǵarý týraly oi keldi?
– Bar-joǵy eki nemese úsh kitap jazǵannan keiin men osy tájiribeni qoldanyp júrgenimdi túsindim. Shynyn aitý kerek, men tek atamdy ǵana esime túsirip qoiǵanym joq, osy atam negizin salǵan qystaqtaǵy rasynda da talai qupiia jasyrynǵan ózimizdiń úidi de eske túsirdim. Úide Petra apam qaitys bolǵan bos bólme bolatyn. Úide nemere aǵam Lasaro qaitys bolǵan bos bólme bolatyn. Túnde bul úide júrýge bolmaityn, sebebi munda tirilerden góri óliler kóp bolatyn. Saǵat keshki altyda meni buryshqa otyrǵyzyp qoiyp: «Myna jerden júrme, eger sen osy jerden shyqsań, óz bólmelerinen Petra apań men Lasaro aǵań shyǵa keledi», – deitin. Soǵan men otyratynmyn da qoiatynmyn. Meniń «Úzilgen japyraq» atty alǵashqy kitabymda bir keiipker bar: jeti jastaǵy bala, uzyna boiyna oryndyqta otyratyny sýretteletin. Endi túsinsem, boiyn úrei bilep úide oryndyqta otyratyn bul bala – bir jaǵynan ózim. Esimde, romanda úidiń ishki ahýalyn beretin taǵy bir oqiǵa bar. Meniń apam boldy...
– Áńgimeńdi úzip jibersem, keshir... bul qystaqtaǵy bolǵan oqiǵalar, al sen Arakatakada týyldyń ǵoi?
– Iá, Arakatakada, osy oqiǵalardyń barlyǵy ótken Makondomen biriktirip jibergen qystaqta dúniege keldim. Meniń apam boldy, «Júzjyldyq jalǵyzdyqty» oqyǵan adam birden tanyp ala qoiady. Ol kisi óte jigerli bolatyn, kúni boiy úide birdeńe isteitin de júretin. Al birde onyń kebin toqyp otyrǵanyn kórdim. Odan: «Ne úshin kebin toqisyń?» – dep suraǵanymda, «Óitkeni, men jaqynda ólemin, ulym», – dep jaýap berdi. Rasynda, kóp uzamai qaitys boldy. Ony ózi toqyǵan osy kebinimen alyp ketti.
Ol bir ǵajaiyp áiel bolatyn. Ol endi ózge bir oǵash tarihtyń basty qaharmany ǵoi. Birde ol keste tigip otyrǵanda bir qyz óte bir ózgeshe, berish bop qatyp qalǵan taýyqtyń jumyrtqasyn alyp kirdi. Nege ekenin bilmeimin, qystaqtaǵy osy úi ishi qupiialaý deiik pe, qorqynyshty deiik pe, áiteýir osyndai bir birtúrli isterge aqyl-keńes surap keletin. Jáne ne bolmasyn, qai ýaqytta da surap kelgen aqyl-keńesine apam bir jaýap tabatyn. Ol osyǵan uqsas máselelerdi sheshkendegi meni sondai bir ózindik tabiǵilyǵy tańǵaldyratyn. Apam kelgen qyzdyń qasyna jaqyndaǵanda, qyz: «Qarańyzshy, nege myna jumyrtqa sondai qatty?» – dep surai bastady. Sonda apam: «Óitkeni, bul – tropiktik kesirtkeniń jumyrtqasy. Aýlada ot jaǵyńdar», – dedi. Olar ot jaǵyp, jumyrtqany órtep jiberdi. Oilap otyrsam, osy tabiǵilyq maǵan «Júzjyldyq jalǵyzdyq» romanymnyń sheshýshi kiltin syilady. Ol roman sondyqtan da, apam kesirtkeniń jumyrtqasyn órtep jiberýge buiryq etkendegidei tas kelbetpen asa jan túrshigerlik, tańǵalarlyq nárseler aitqanda, tipti ózin basqadan joǵary ustai almaityn túr tanytady.
Jalǵasy bar.
Aýdarǵan Edilbek Dúisenov
