Biz, latyn grafikasyna kóshýdiń "BaiLatyn" jumys tobynyń músheleri negizi bul máselege qatysty eger osy akýttyq nusqa qabyldansa, dál osyndai tyǵyryqqa tirelip, bastapqy núktege qaita oralatyndyǵymyzdy aitarlyqtai aityp, shamamyz kelgen jerge deiin dabyl qaqqanbmyz.
Biraq, bul máselege jaýapty adamdardyń salǵyrttyǵyn, enjarlyǵyn, nemkettiligin kórip, onyń ber jaǵynda atqarýshylyq mandat tapsyrylǵan tulǵalardyń biýdjetten bólinetin qarjyǵa qyzyl kórgen quzǵyndai úimelep, bul máselege tek «osvoenie biýdjeta» degen rakýrsta qaraityndyǵyna kóz jetkizip, qoldy bir siltep ketkenbiz.
Jai ketpei, sáýegeilikpen emes, osy máselemen «shkýrnyi interes» úshin emes, altrýizmmen ainalysqan saý aqylmen uzamai bulardyń mimyrt tirliginiń tyǵyryqqa tireletinin dáp basyp aityp, jazyp ketkenbiz. Solai boldy da!
Bizdiń bulai ashyna, qatty aitýymyzǵa – mine osy poster túrtki bolyp otyr. «Arqa tynysh bolsa eger, arqar aýyp nesi bar?» - demekshi, eger qabyldanǵan latyn grafikasy durys bolatyn bolsa, Prezident Q.Toqaev nege bul máseleni synǵa alyp otyr?
Osy máselemen ainalysýǵa biýdjetten qyrýar qarjy bólinip, eki jyldai buryn arnaiy qurylǵan «Til qazyna» ulttyq ǵylymi-praktikalyq ortalyǵy osy ýaqyt ishinde qandai oń nátijeli is atqardy?
Birden qaitalap aitaiyn, sońǵy qabyldanǵan qisyq latyndy túzetý jolyndaǵy áreketter jasaldy degen varianttar qabyldanbaidy. Irgetasy durys qalanbaǵan úige qandai evroremont jasasań da qirap qalatyny siiaqty, mynaý latyndy da jamap-jasqap jetildiremiz degen de dalbasa tirlik.
Eger, jańa Prezidenttiń jańa komandasy rasynda bul máselege qatysty rasynda oń nátijege qol jetkizgisi kelse, bárin jańadan bastaý kerek.
Jáne bul máselede jańa kontseptsiia, jańashyl printsipter basshylyqqa alynyp, bul máseleni «osvoenie biýdjeta» kóretin, eki jylda esh nátije shyǵara almaǵandar men ótken etikalyq ómiri qarjy jymqyrý faktisimen bylǵanǵandar, latyn grafikasyn tutynatyn aldyńǵy qatarly batys tilderiniń birin qaqpaityn shal-shaýqandar emes, jańasha oilaityn, qazaq tiliniń zańdylyqtaryn ǵana emes, latyn grafikasyn sátti tutynǵan elderdiń tilin meńgergen jastarǵa berý kerek.
Sebebi, biz – atalǵan máseleniń naýqas tustaryn dáp basyp aityp, diagnozyn qoia alamyz. Tómende, osy akýtty álipbiden keletin problemalardyń bir bóligin ǵana keltireiik. Muny osy álipbi qabyldanǵan kúni-aq (eki jyl buryn) jazǵanbyz. Ózektiligin joǵaltpady:
1) Baǵdarlamalaý tilindegi problemalar. Apostrofty – akýtqa aýystyrý bul eshqandai da kreativtilik emes, amalsyzdyqtan júzege asqan shara. Sebebi, bul «kreativti» jobany usynýshy «Ulttyq aqparattyq tehnologiialar» AQ ókilderi Aqparat jáne kommýnikatsiialar ministrligi ótkizgen jumys tobynyń jiynynda akýttyń (ekýit) Unicode kodtaý júiesindegi naqty orny týraly anyqtap túsindirip bere almady.
Al, bilgilerińiz kelse, aitaiyq, bul akýttar Unicode kodtaý júiesinde 0-128 aralyǵyndaǵy negizgi tańbalar ornalasqan birinshi bólikte emes, qosymsha ekinshi sortty bólikte tur. Bul, IT salasynda aitarlyqtai problemalar týdyrady.
2) Birinshi problemaǵa ile-shala ekinshi máseleniń basy qyltiiady. Google, Yandex sekildi izdeý júielerin bir izge keltirý úshin qyrýar shyǵynǵa batamyz.
3) Banktik júie. Bul úlken problema. Sebebi, UB ózge banktermen jasalatyn operatsiialar kezinde Halyqaralyq standarttarǵa sáikes, klassikalyq 26 áripten turatyn latyn álipbiin basshylyqqa alady. Qalǵan apostrofty, diakritikalyq, akýttik belgilerden turatyn sýbekt ataýlaryn qabyldamaidy. Sonymen qatar, Bekitilgen Halyqaralyq standarttarǵa sáikes, IBAN júiesinde Qazaqstan KZ tańbasymen tańbalanyp ketken. Ony QZ-ke ózgertý múmkin emes. Iaǵni, qarapaiym tilmen túsindiretin bolsaq, Kaiman araldarynda nemese Qaraǵandyda ashylǵan esepshotynda qomaqty qarajaty bar Qazaqstan azamaty, eger, alda-jalda IBAN júiesinde Qazaqstandyq shottar QZ bolyp tańbalanatyn bolyp ózgere qalsa, ol esepshotyn paidalana almai, basqa shot ashýyna týra keledi degen sóz.
Bizdiń jeke azamattardy aitpaǵanda, Ulttyq Qordyń qarjylary qaida saqtalatynyn eskersek, qaýiptiń qanshalyqty deńgeide tereń ekenin baǵamdai berýge bolady.
4) Árip jetispeý nemese qoiyrtpaqtalý problemasy. Myna nusqada da dál aldyńǵydaǵydai, klassikalyq 26 áripten turatyn Ss, Hh, Ww áripteri álipbide múldem joq. Bulai bolǵanda, Coca-Cola, Cadillac, Camry, Corolla sekildi saýda markalaryn qalai tańbalap, dybystaimyz?.. Oxford, Lexus sekildi brend ataýlary men jalqy esimderdi jazyp, ataǵanda, ohýgen sekildi himiialyq elementterdiń jartysynan kóbinde kezdesetin Hh árpin qalai tańbalap, elektr qýatynyń ólshemin bildiretin Watt (W) terminin qalai belgileimiz?..
Sosyn kirilshe Ii men Ii áripteriniń jańa nusqadaǵy bas áripteri birdei I bolyp tańbalanady. Olai bolǵanda, Inelik-Inelik, Ilgish–Ilgish, Ine-Ine, It-It, Isker-Isker, Ilim-Ilim, Ishý-Ish'ý, In-In, t.b sekildi sózder bas árippen jazylatyn jaǵdaida qalai oqylady?
Bul – balalarymyz turmaq, eresekterdiń ózin shatastyrýǵa ákelmei me? Qandai zańdylyqtarǵa negizdelip tańbalandy?
5) Terminologiia problemasy. Joǵaryda biz sóz etken tórtinshi máseleden, terminderdiń halyqaralyq standarttarǵa sáikes jazylmaý problemasy týyndaidy. Endi «Tsifrlyq Qazaqstan» baǵdarlamasyn júzege asyrý kezinde qoldanylatyn computer, calculator, cyber, classic, sentre, certificate, cell, call, case, cabinet dep keletin 5 myńnan asa terminder men web, web site, wash, Water Polo, What’s App degen sekildi halyqaralyq terminderdi urpaǵymyzǵa qalai oqytamyz? Al, Herox, xerogram, sekildi terminder men ataýlardy she? «Balam, bizdiń til de, olar da latynsha, biraq bizdiki basqasha, olardyki ózgeshe» dep aqtalamyz ba? Al, keibordtaǵy bul 3 áripti ne isteimiz? «Baspaimyz!» dep nakleika japsyryp qoiamyz ba? «Tsifrovoi Kazahstan» dep shaýyp júrgende, onyń negizgi terminderin tańbalaityn áripterdiń jańa grafikada qoldanylmaýy – nonsens!
6) Latynǵa kóshkendegi negizgi maqsattyń aiaqasty bolýy. Biz o basta, latyn grafikasyna kóshkende, osy tarihi sheshimdi qabyldaǵan Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev: «Dúnieniń kez kelgen túkpirinen ainalymda bar klassikalyq 26 áripti qoldanyp jaza beretin, ǵylymi tehnikalyq progrestiń barlyq talaptaryna sai keletin, qarjylyq-aqparattyq máselede eshqandai problem týdyrmaityn, halyqaralyq terminderdi esh qiyndyqsyz oqyp túsine alatyn grafika jasalsyn!» dep naqty tapsyrma bergen bolatyn. Nátijesi qalai boldy? Nátijesi – 30 (!) árip pen 2 digraftan turatyn qoiyrtpaq, shalajansar álipbige kelip tireldi. Eger, búkil nusqalardy saralap, bárin negizge alyp, tyǵyryqtan shyǵar jol tappaǵan bolsa, maqul deisiń ǵoi! Kórse de, kópe kórneý kórmegensip, estise de estimegensip tek meniki ǵana bolsyn degen menmendikpen, osy jaǵdaiǵa ákelip otyr.
7) «Dvoinoi standart». Iá, biz joǵaryda kórsetken máseleler osyǵan alyp keledi. Iaǵni, bizde bank, qarjy, IT, terminologiiaǵa arnalǵan klassikalyq 26 áripke, orys tiliniń transliteratsiialyq erejesine negizdelgen bir álipbi, jáne jergilikti «aborigen» halyqty odan ári saýatsyzdandyrýǵa, týǵan tilinen bezdirýge arnalǵan akýtty nemese diakritikalyq belgilermen taǵy bir álipbi bolady. Tek, bul kimge kerek?
Qurmetti, Aqtoty Raiymqulova hanym!
Sizderdi ázirge kesh bolmai turǵanda, mundai sheshilmeitin problemalarǵa túgeldei batpai turǵanda, azdaǵan ýaqyt bólip, bizdiń Bailatyn tobynyń osy máselelerdi esh qiyndyqsyz, shyǵynsyz, Prezident tapsyrmasyna sai sheshýdiń naqty joldaryn usynatyn prezentatsiialyq jobamyzdy ózderińiz (kómekshi nemese qolastyńyzdaǵy ókilderińiz emes) tyńdap kórýlerińizdi suraimyz. Óz jobamyz aiasynda kez-kelgen suraqtaryńyzǵa jaýap berýge daiarmyz!
Esterińizge sala keteiik, keshe prezident Qasym-Jomart Toqaev qazaq tiliniń jańa grafikasy týraly olqylyqtardy túzeý máselesin kóterip, mádeniet jáne sport ministri Aqtoty Raiymqulovaǵa jańa álipbidi jetildirýge qatysty tapsyrma bergen bolatyn.
Bul týraly Prezident Twitter jelisindegi jeke paraqshasynda jazdy.
- Álipbidi latyn qarpine kóshirý týraly tarihi sheshimniń qabyldanǵanyna eki jylǵa jýyqtady. Biraq qarpimizde áli de olqylyqtar bar. Til mamandary jańa álipbidi jetildirýi kerek. Mádeniet jáne sport ministri A.Raiymqulovaǵa tiisti tapsyrma berdim. Aldymyzda aýqymdy jumys tur, - dep jazdy Toqaev.
Qasym-Jomart Toqaev erterekte, Senat tóraǵasy qyzmetinde júrgen kezinde de «latyn grafikasyna kóshý» týraly birneshe ret pikir bildirgen bolatyn.
Nuraddin Sadyqov,
"BaiLatyn" jumys tobynyń múshesi.
