– Murat myrza, kúrketaýyq ósirý qanshalyqty paidaly kásip kózi bolyp sanalady? Elimiz boiynsha bul baǵytta qolǵa alynǵan jumystarǵa kóńilińiz tola ma?
– Kúrketaýyq, iaǵni, úndik ósirý – óte tiimdi, tabysty kásip. Biraq kez kelgen istiń ózindik qiyndyqtary bolatyn siiaqty kúrketaýyq ósirýdiń de ózindik erekshelikteri bolady. Qazirgi tańda Qazaqstanda kúrketaýyq ósirý isi – óz deńgeiinde damyp jatyr dep aita almaimyn. Munyń ártúrli sebepteri bar. Jalpy, kópshiligimiz úshin bul kásip tańsyq is bolyp kórinýi múmkin. Menińshe, bul kásipti halyq arasynda keńinen nasihattap, memlekettik qoldaý kórsetýdiń mańyzy zor dep esepteimin. Kúrketaýyqtyń eti dámdi, jumsaq, ári quramynda holesterin mólsheri óte tómen. Sol siiaqty kúrketaýyqtar da kádýilgi taýyqtar syqyldy mamyq pen qaýyrsyn bere alady. Bul qustar aqyldy, adamdarǵa tez úirenip ketedi. Jem talǵamaidy jáne jaz mezgilinde kóbine jaiylymda bolady.
alasynda turatyn Maidan Qusaiynov esimdi ultjandy azamattyń qala syrtyndaǵy jerin jalǵa alyp, 700-dei kúrketaýyqty ósirip jatqan jaiym bar. Buǵan deiin úi janýarlaryn alaqandai jabyq qorada qoldan jemdep ósirgen edim. Endi Maidan baýyrymyzdyń arqasynda kúrketaýyqtar jaiylymǵa shyǵyp, tez jetilip jatyr. Osy rette bul kásiptiń máni men mańyzyn túsinip, maǵan qolushyn bergen M.Qusaiynovqa alǵys aitamyn. Aldaǵy ýaqytta kúrketaýyqtardyń sanyn 5 myńǵa deiin jetkizsem degen oiym bar. Biraq ol úshin eń aldymen 5 gektardai jer men qora qajet. Eger memleket jer telimin berse, qorany ózim salyp alar edim.
– Qazirgi tańda kásipkerlikpen ainalysqan adamdarǵa jergilikti bilik oryndary jer telimderin berip, qoldaý kórsetip jatyr ǵoi. Ákim-qaralardan qajetti jer telimin suramadyńyz ba?
– Suradym. Osyndan birshama ýaqyt buryn qazirgi ákim Nurjan Kalenderovtyń aldynda qalany basqarǵan ákimge hat jazyp, kúrketaýyq ósirý úshin jer telimin suradym. Biraq ákimdik qyzmetkerleri mundai sharýashylyq maqsattaǵy jerler qala aýmaǵynan tysqary jatýy tiis ekenin aityp, jer telimin bere almaityndaryn habarlaǵan bolatyn. Iá, mundai sharýashylyqtardyń qala syrtynda bolýy kerek ekenin túsinemin. Eger mundai shaǵyn sharýashylyqtardy qala mańynda uiymdastyrsaq, onyń etin tez arada satýǵa bolady. Budan basqa kúrketaýyqqa qajetti dándi-daqyldar men azyqtardyń bárin kúndelikti qala ishindegi bazarlardan tasymaldaimyz. Eger mundai sharýashylyqty qala syrtynda salsaq, et pen qajetti azyqtardy tasymaldap, kóp shyǵynǵa batatynymyz anyq. Ázirshe qala basshylary osy jaǵyn túsinińkiremei tur. Áitpese, Jýaly aýdanynyń ákimi Batyrbek Qulekeev myrza shaqyryp, aýdan aýmaǵynan qajetti jer telimin beretinin aitqan bolatyn. Qazirgi tańda iri qalalardyń mańaiynda azyq-túlik beldeýleri qurylyp jatyr ǵoi. Menińshe, osy is-tájiribeni Taraz qalasynyń mańynda da qolǵa alý kerek dep esepteimin. Mundai jaǵdaida biz siiaqty fermelerdiń jumys isteýine múmkindik týar edi.
– Al aýylsharýashylyǵy tarapynan kómekqarjy alyp jatyrsyz ba?
– Búginde memleketimiz aýylsharýashylyǵy taýar óndirýshilerine kómekqarjy, iaǵni, sýbsidiia berip jatyr. Biraq muny sharýalardyń bári alyp jatqan joq. Aitalyq, úi irgesinde, bireýdiń jerin jalǵa alǵan shaǵyn sharýashylyqtar mundai kómekqarjyny ala almaidy. Óitkeni sýbsidiia alýǵa niettengen kez kelgen sharýashylyqtyń basybaily jer telimi bolýy shart. Ózimizdiń jerimiz bolmaǵan soń, memlekettik kómekqarjyǵa da qol jetkize almai otyrǵan jaiymyz bar. Menińshe, sharýalarǵa sýbsidiia berýdi retteitin zań normalaryna birqatar ózgerister engizý kerek. Qazirgi tańda on sottyq jerdne biraz ónim alyp, halyqty sapaly azyq-túlikpen qamtýǵa úles qosyp otyrǵan sharýalar bar. Eger sýbsidiia berý isin jeńildetse, sharýalarǵa úlken qoldaý bolar edi.
Sondai-aq, Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń «Jalpy eńbek qoǵamyna 20 qadam» baǵdarlamasy sheńberinde kópshilik qaýym úshin osyndai tańsyq kásipterdi memlekettik telearnalar nasihattap, jarnamasyn jasasa jaqsy bolar edi. Búginde olar kúndiz-túni shoýbaǵdarlamalardy nasihattap, jastarymyzdy jelókpe qylyp jatyr ǵoi. Eger eńbekke baýlityn baǵdarlamalar uiymdastyrsa, jastarymyz qandaida bir kásiptiń kózin taýyp, durys jolǵa túser edi. Osy jaittardy sarapqa salǵanymda aýylsharýashylyǵy eńbekkerlerin memleket qajetti jermen qamtamasyz etip, sýbsidiialardyń qoljetimdiligin arttyryp jáne aqparattyq turǵydan halyq arasynda nasihatyn arttyrýdyń máni zor dep esepteimin.
– Murat myrza, endi kúrketaýyq ósirý máselesine qaita oralsaq. Sizder úi qustaryn eti úshin óndirip jatyrsyzdar ma?
– Ázirshe kúrketaýyqtyń etin ǵana naryqqa shyǵaryp jatyrmyz. Al onyń mamyǵy men qaýyrsyndary rásýa bolyp, shashylyp jatyr. Ózge elderde kúrketaýyqtyń mamyǵyn túrli tósenishter jasaýǵa keńinen qoldanatyny belgili. Al bizde qustardyń mamyǵy men qaýyrsyndaryn paidalanatyn jeńil ónerkásip salasy aqsap turǵany ózderińizge málim. Sondyqtan biz kúrketaýyqtardy eti úshin ósirýdemiz. Qazirgi tańda qarapaiym halyq sonaý AQSh-tan keletin sapasy kúmándi qus ónimderin tutynýdan góri, ózimizdiń ónimdi paidalanýdyń máni zor ekenin túsinip keledi. Muzdatylǵan taýyqtyń tek jartysy muz, iaǵni sý ekeni belgili. Sýǵa aqsha tólep, bóten eldiń ekonomikasyn órkendetip ne tabamyz. Odan da ózimizdiń otandyq sapaly ónimderdi tutynýdyń máni zor ekenin halyq túsinip keledi. Damyǵan Eýropa elderinde kúrketaýyq eti profilaktikalyq as retinde qoldanady. Óitkeni kúrketaýyq etiniń adam densaýlyǵyna paidasy zor. Kúrketaýyq eti túrli onkologiialyq aýrýlardyń aldyn alyp, týberkýlez jáne radiatsiia aimaǵynda turatyn halyq úshin taptyrmaityn azyq bolyp sanalady.
– Al kúrketaýyq etiniń naryqtaǵy baǵasy qansha?
– Búginde qus etiniń bir kelisin 1200 teńgeden bazarǵa ótkizemiz. Saýdagerler ony 1600 teńgege deiin saýdalaidy. Et baǵasyn túsirý úshin shaǵyn sharýalarǵa memleket tarapynan joǵaryda aitqandai qoldaýlar kórsetilse, ónimniń baǵasyn tómendetýge bolady.
– Jalpy, kúrketaýyqty qalai babyn taýyp, baǵýǵa bolady. Sol jaiynda az-kem aita ketseńiz?
– Kúrketaýyqty ózge úi qustarynan bólek ustaǵan jón. Ornalastyrý tyǵyzdyǵyn da durys esepteý qajet. 1 sharshy metrge eki úlken kúrketaýyqtan artyq bolmaidy. Jas balapandaryn úlkenderinen bólek ustaǵan jón. Úndikter aiazǵa, ásirese, jel men syzǵa tózimsiz bolǵandyqtan, qora myqty qabyrǵalardan turǵyzylýy tiis. Osy qustardyń salmaǵyn arttyrý úshin aqýyzdy taǵamdar kóbirek qajet. Qys mezgilinde 3 ret, kóktem ailarynda 4-5 ret jemdegen durys. Tamaqtaný ratsionynda dándi-daqyldar ár taýyqqa 250-300 gramnan keledi. Qorda turatyn kúrketaýyqtarǵa kartop, qyzylsha, oramjapyraq, asqabaq, ártúrli kók jemder men súrlengen shópter berý kerek. Eger qus jaiylymda bolsa, ártúrli kók shópterdi, jándikterdi ózi taýyp jeidi. Eger jaiylymǵa shyǵarý múmkin bolmasa, arnaiy alańdar jasap, jem berý aqyrlarymen, sýarý naýalarymen, kóleńke qalqalarymen jabdyqtap, alańǵa shóp shashyp qoiady. Qysta syrtqa shyǵaratyn alańdy qardan tazartyp, saban tósep, ýys-ýys jem shashady. Jemdi qustar únemi qozǵalysta bolsyn dep ýystap shashady. Eger, syrtqy temperatýra 10 gradýstan tómen bolsa, olardy syrtqa shyǵarýǵa bolmaidy.
Suhbattasqan Nurlan JUMAHAN.
