Bizder ekonomikany damytý týrasynda qyzyl keńirdek bolyp jii aitysamyz. Ekonomikany damytý úshin ne isteý kerek? Investitsiia qajet. Oǵan daýymyz joq. Móldirlik qajet. Bul da durys. Arnaiy damý baǵdarlamalarynyń bolýy tiis. Qudaiǵa shúkir, aimaqtyq, respýblikalyq, salalyq damý baǵdarlamalarynan kende emespiz. Innovatsiiaǵa iek artqan ekonomikany qurýǵa eń birinshi kezekte bilikti maman qajet. Mamandy bizge eshkim syrttan ákelip bermeidi. Bilikti maman qazaq topyraǵynda paida bolýy kerek. Qazirgi tańda «Kásipqor» holdingi kásiptik-tehnikalyq mamandardy daiyndaýǵa den qoiyp otyr. Holding aimaqtarda orta deńgeili mamandar daiarlaityn kásiptik bilim beretin orta býyndy oqý oryndaryn quryp jatyr. Taiaýda «Kásipqor» holdingine qarasty Atyraýdaǵy «ARES Petrotechnic joǵary tehnikalyq mektebiniń direktory Ermek Kúzenbaev myrzamen tildesip, kásipqoi mamandardy qalai daiarlap jatqandaryn jiliktep aityp berdi.
– Ermek myrza, ekonomikanyń qozǵaýshy kúshi – kásiptik mamandar ekenine sońǵy kezderi kózimiz jete túskendei... Qalai oilaisyz, qoǵamdyq ómirimizde kásiptik bilim beretin oqý oryndary óziniń ornyn aiqyndai aldy ma?
– Ekonomikasy qarqyndy damyǵan kez kelgen kásiptik bilim berý isine jete kóńil bólinedi. Óitkeni kásiptik bilim alǵan mamandar erteńgi kúnniń ekonomikaǵa qyzmet etip, eldiń áleýetin arttyrady. Qazirgi tańda Qazaqstan kásiptik bilimniń el ekonomikasynda alatyn ornyn túsinip, bul baǵytta jumystar qolǵa alynýda. Biraq kásiptik bilim berý salasyn órkendetý úshin áli talai joldy júrip ótýimiz kerek. Siz «kásiptik bilim qoǵamdaǵy ornyn aiqyndady ma?» dep suraq qoiyp otyrsyz. Suraǵyńyz óte oryndy. Menińshe, qazir jastardyń bári kásiptik bilimnen góri joǵary bilim alǵandy jón sanaidy. Olar kásiptik bilim alyp, erteńgi kúni jumysqa turyp ketetinine senbeidi. Árine, jastardyń bolashaǵyna alańdaýy oryndy. Menińshe, jastardyń arasyndaǵy osyndai stereotipti buzý úshin jergilikti jerdegi kásiptik bilim berý mekemeleriniń bedelin kóterýimiz kerek. Bul baǵytta «Kásipqor» holdingi kóptegen jumystar atqarýda. Qajyrly jumystardyń arqasynda qazir holdingtiń kásiptik bilim beretin oqý oryndaryna túsýge yqylasy aýǵan jastardyń qatary jyl saiyn artyp keledi.
Kásiptik bilimniń qoǵamdaǵy ornyna qatysty suraǵyńyzǵa taǵy da myna bir máseleni aita ketýi kerek dep esepteimin. Búginde ekonomikany órkendetý úshin qabyldanǵan indýstrialdy-innovatsiialyq baǵdarlamany iske asyrý úshin júzdegen, myńdaǵan kásiptik-tehnikalyq mamandar qajet. Osy bir jaittan-aq qazirgi tańda elimiz úshin orta býyndy kásiptik mamandardyń qanshalyqty qajet ekenin ańǵarýǵa bolady.
– Orta býyndy bilikti maman qoǵamdyq ómirimizde qanshalyqty mańyzǵa ie ekenine kóz jetkizdik. Mundai mamandardy kóptep daiarlaý úshin ne isteýimiz kerek?
– Bul úshin kásiptik-tehnikalyq bilim beretin oqý oryndarynyń deńgeiin kóterip, halyqaralyq standarttarǵa sáikes jumys isteýin qadaǵalaǵan jón. Táýelsizdik jyldary elimizge shetelden kóptegen investorlar kelip, qarjy quiyp, jumys istedi. Olar áli de tabysty jumys isteýde. Investorlar elimizge tek qana aqsha ákelgen joq. Sonymen qatar olar ózderimen birge zamanaýi tehnologiialardy da ákeldi. Endi bizder investorlar ákelgen tehnologiialardyń tilin biletin bilikti mamandar daiarlaýǵa kúsh salýymyz kerek. Ókinishke orai, toqyraý jyldary túrli qiynshylyqtar etekten tartyp, kásiptik bilim berý uiymdarynyń zaman talabyna sai jumys isteýi úshin múmkindik bermedi. Qazir toqyraý jyldary ketken kemshilikter shetinen joiylyp keledi. Kez kelgen oqý orny jumys berýshimen tize qosa otyryp, maman daiyndaýǵa basa mán berip otyr. Bilikti mamandardy kóptep daiarlaý úshin oqý oryndarymyz zaman kóshinen qalmai jumys isteýi kerek dep esepteimin. Sol kezde barlyq másele ózdiginen sheshimin tabady.
– Búginde «ARES Petrotechnic» joǵary mektebi munai-gaz salasyna qajetti mamandar daiarlaityn elimizdegi jetekshi oqý ornyna ainalyp otyr. Qazir qansha mamandyq boiynsha jastardy mamandandyryp jatyrsyzdar?
– Bizdiń mektep munai-gaz salasyna qajet úsh mamandyqty daiyndaýda. Mamandyqtar – Ken oryndaryn paidalaný, Baqylaý, ólsheý qurylǵylary jáne avtomatika, Munai-gaz óndirý tehnologiiasy dep atalady. Bul elimizdegi munai-gaz óndirisi úshin asa qajet mamandyqtar. Stýdentter túske deiin mektepte alǵan bilimin tústen keiin óndiriste qalai iske asatynyn naqty is júzinde synaqtan ótkize alady. Túlekterimizdiń óndiristik tájiribeden munai kompaniialary men ózimizdiń óndiristik is-tájiribelik bazada ótýine barlyq jaǵdai qarastyrylǵan.
– Óndiristik is-tájiribelik bazalaryńyz zaman talabyna sai jaraqtanǵan ba?
– Árine. Óndiristik is-tájiribelik bazamyzda munai-gaz óndirisiniń sońǵy úlgidegi qural-jabdyqtary ornatylǵan. Bir sózben aitqanda sheberhanamyzda biligin shyńdaǵan jastar naqty óndiriste qalai jumys isteitinin kózben kórip, kóńilge túiip shyǵady.
– Munaily ólke Atyraýdaǵy munai kompaniialarymen bailanystaryńyz jolǵa qoiylǵan ba?
Búginde óndiristik tehnologiialar jyl ótken saiyn damyp, ózgerip jatatynyn ózderińiz bilesizder. Zaman talabyna sai maman daiarlaý úshin ózimizdiń modýldyq baǵdarlamalarymyzdy osy keńestiń talqysyna salyp, sodan keiin ǵana qabyldaimyz. Indýstrialdyq keńestiń ókilderi modýldyq oqý baǵdarlamasymen muqiiat tanysyp, ózderiniń usynystaryn aitady. Budan keiin bizder usynystardy basshylyqqa alyp, modýldyq baǵdarlamalardy qaitadan daiyndap, sol baǵytta maman daiarlaýǵa kirisemiz. Bizdiń modýldyq oqý baǵdarlamamyz qatyp qalǵan standarttarmen shatastyrýǵa bolmaidy. Eger óndiristik tehnologiiada qandaida bir ózgerister oryn alsa, Idýstrialdyq keńestiń múshelerimen keńesip, tiisti ózgeristi engizemiz. Osylaisha modýldyq baǵdarlamalarymyzdy ózgertip, ózimizdiń bilim berý isiniń mańyzdylyǵyn udaiy saqtap otyramyz.
Budan basqa skriningtik júie boiynsha stýdentterimizdi munai kompaniialarynda testileý men áńgimelesýden ótkizemiz. Bul óz kezeginde stýdentterimizdiń bolashaqta jumys berýshilerimen qalai sóilesý kerektigin úirenip, ondaǵy jaǵdaimen kúniburyn tanysýyna múmkindik týǵyzady. Skriningtik júie boiynsha synaq aiaqtalǵannan keiin jumys berýshiler stýdentterdiń bilimi men biligi jaiynda óziniń qorytyndylaryn joldaidy. Biz úshin bul qorytyndylardyń mańyzy zor. Óitkeni osy synaq arqyly zaman talabyna sai qanshalyqty maman daiyndap jatqanymyzdy anyqtai alamyz.
– Estýimizshe, túlekterińiz aǵylshyn tilinde bilim alady ǵoi.
– Iá. Sabaqtar aǵylshyn tilinde júrgiziledi. Búginde elimizde jumys istep jatqan kompaniialar jumys barysynda aǵylshyn tilin qoldanady. Jastardyń aǵylshyn tilin jetik bilýi jumysqa tez turyp ketýine jol ashady. Sonymen qatar bizdiń mektepti támamdaǵan jastarǵa qazaqstandyq diplommen qatar, halyqaralyq úlgidegi diplomǵa ie bolyp, syrt elderde jumys istei alatyn bilikti maman bolyp shyǵady. Alǵashqy túlekterimizdi aldymyzdaǵy jyly qanattandyrmaqshymyz.
– Túlekterińizge aǵylshyn tilinde zamanaýi tehnologiialardyń tilin úiretýge tyrysady ekensizder. Bilikti maman daiarlaityn ozyq oily ustazdar máselesi qalai sheshilýde. Ustazdardy syrttan shaqyrasyzdar ma?
– Suraǵyńyz oryndy. Bizder bilim berý salasynda Kanadanyń «Sait politehnik» institýtymen áriptestik qarym-qatynas ornatqanbyz. Bul oqý oryn munai-gaz salasynda alpaýyt sanalatyn «ExxonMobil», «Shevron» syndy iri kompaniialarǵa maman daiarlap, aty álemge jaiylǵan.
Búginde Kanadadan kelgen 21 nusqaýshy sabaq berýde. Olarǵa jergilikti eki muǵalimnen bekitilgen. Ózimizdiń muǵalimder ázirge taǵylymdamadan ótýshiler bolyp sanalady. Olar ózderiniń mamandyqtary boiynsha óziniń oqý josparyn, oqý-ádistemelik quraldaryn jasaidy. Buǵan qosa, Kanadaǵa baryp biliktilik kýrstarynan ótip keldi. Munda kelgende de biliktilik kýrstarynan ótip otyrady. Osylaisha taǵylymdamadan ótý baǵdarlamasynan ótkennen keiin baryp muǵalim mártebesine ie bolady. Búginde jergilikti 8 muǵalim osy mártebeni ielenip, óz betterimen sheteldik instrýktorlarsyz sabaq berip jatyr. Jalpy, osylaisha eki-úsh jyl kóleminde sheteldik muǵalimderdi tolyq jergilikti mamandarmen almastyramyz degen josparymyz bar. Sheteldik nusqaýshylar qasyndaǵy jergilikti eki taǵylymdamadan ótýshi ári ketse úsh jyl kóleminde barlyq taǵylymdamadan ótip, sheteldikterdiń deńgeiine kóterilýi tiis.
Áńgimelesken Nurlan JUMAHAN
