Ótken aptada baspasózde kásipker Qonai Masiphannyń Bas prokýror Jaqyp Asanovqa jazǵan Ashyq haty jariialandy. Kásipker hatynda Asqar Týtýbaev (Taldyqorǵan qalasy ákiminiń orynbasary) pen onyń inisi Baqytbek Týtýbaevtan qysym kórip otyrǵanyn jazyp, Bas prokýrordan arasha suraǵan. 10 naýryz kúni osy iske qatysty alǵashqy sot otyrysy ótti. Osy sotqa naqtyly mán-jaidy bilmekke bir top jýrnalist barǵan edi. Biraq Týtýbaev pen onyń qorǵaýshylary jýrnalisterdiń sot otyrysyna qatysýyna qarsy boldy. Olar jýrnalisterge osy másele tóńireginde pikir bildirýden qashyp, «Ashyq hat jariialanǵan saittardy japtyryp tastaimyz» dep te shúilikti. Biz sottan keiin hat iesimen jolyǵyp, máseleniń mán-jaiyn tereńirek bilmekke tyrysyp kórdik. Eger ekinshi tarap dál osyndai suhbat berýge keliser bolsa, olardyń da ýájin tyńdaýǵa ázirmiz. Kelesi sot otyrysy 15 naýryz kúni Ile aýdandyq sotynda ótedi.
[caption id="attachment_24630" align="alignleft" width="275"]
Asqar Týtýbaev[/caption]
– Qonai Masiphan myrza, Sizdiń QR Bas Prokýrory Jaqyp Asanovqa jazǵan Ashyq hatyńyzdy oqydyq. Oqiǵanyń mán-jaiymen jitirek tanysý úshin ózińizden suhbat alǵandy jón sanap otyrmyz. Bizge naqtyly bolǵan jaidy egjei-tegjeili baiandap berseńiz jón bolar edi.
– Bul oqiǵanyń bastalǵanyna 10 jyl boldy. Sońǵy eki jyl boiy tergeý men sot arasynda salpańdaýmen kelemin. Talaiǵa úmit arttym. Keibir belgili tulǵalardyń ózi «bárin ádildikke jetkizbei tynbaimyz» dep ýáde berdi... Biraq, kóbiniń oilaǵany meniń ádildikke jetýim emes, ózderiniń qý qulqyny ekenin kesh ańǵardym. Aqsha, aqsha, taǵy da aqsha kerek... Solarǵa senem dep, onsyzda shamaly qarjymdy túgettim. Aqyry, amaldyń joqtyǵynan baspasózge júginýge týra keldi. Sondyqtan qandai suraq bolsa da jaýap berýge ázirmin.
– Qazaqstanǵa qashan, ne maqsatpen keldińiz?
– 2004 jyly keldim. Maqsatym tarihi otanymdy kórý, múmkin bolsa osynda qalý, adal eńbegimmen ómir súrý edi.
– Estýimizshe, ol jaqta belgili kásipker atanypsyz. Bul jaqqa kelgen soń da biznespen ainalystyńyz ba?
– 2000 jyldan bastap jeke kásippen ainalystym. Oǵan deiin mýzykant maman retinde qyzmet atqarǵam. Atamekenge kóship kelgende de kásipkerlikti tastaǵam joq. Qaita jańa múmkindikter ashyldy. Eki el arasyndaǵy saýdaǵa birden aralasyp kettim. Odan buryn Úrimji qalasyna baryp, saýda istegen biraz kisilermen de tanysyp úlgergen edim. Bul jaqqa kelgen soń olarmen etene aralasa bastadym.
– Qytaida júrgende qaiyrymdylyq sharalaryn qolǵa alypty, el-jurtqa kómektesipti deidi keibir tanystaryńyz. Ras pa?
– Istegen azyn-aýlaq sharýany aityp maqtanǵym kelmeidi. Men sózge shorqaq janmyn. Ózimniń týǵan jerim Kúnes aýdany Aqqoi aýylynan meshit saldyrdym. Óner juldyzdaryna, sportshylarǵa da qolymnan kelgen kómekti aiaǵam joq. Osy jaqtaǵy belgili sport mamandary men kómekke zárý jandarǵa da shama-sharqymsha qarjylai kómekteskenmin. Onyń bárin aityp jatýdyń reti joq shyǵar.
– Ashyq hatyńyzda aty atalǵan Asqar Týtýbaevpen qai kezde tanystyńyz?
– Umytpasam, 2003 jyly bolsa kerek. Asqar Úrimjide júr eken. Saýda jasaidy. Sol kezde tanystym.
– 2004 jyly elge kelgen soń Asqar Týtýbaevpen keziktińiz be?
– Iá, ol maǵan birigip kirpish zaýyt ashsaq degen usynys jasady. Men birden kelistim. Kirpish zaýytynyń búkil tehnikasyn alyp keldim. Zaýytty qurastyratyn, júrgizetin mamandardy da shaqyryp, iske qosylǵanǵa deiingi barlyq sharýalardy oidaǵydai istedim.
– Zaýyttyń qarjysyn kim shyǵardy?
– Negizgi bóligin Asqar Týtýbaev shyǵardy. Men sol jyly 3 zaýyt ákeldim. Shamalǵannan da kirpish zaýytyn qurdyq. Qalǵan ekeýine Asqardyń qatysy joq.
– Zaýytta úlesińiz boldy ma?
– Aýyzsha kelisim boiynsha túsken paidanyń belgili bir bóligin beretin bolyp ýáde etken. 2006 jyly zaýytty basybútin Asqardyń ózi aldy.
– Osy kezde renish bolǵan joq pa?
– Azdaǵan renish boldy. Biraq úlken daý-damai, birimizdi birimiz qaralaý bolmady.
– Asqar Týtýbaevpen odan keiin de aralasyp turdyńyz ba?
– Iá. Men Asqar arqyly onyń ainalasynyń bárimen aralastym desem de bolady. Úrimjige onyń dostary, tanystary barsa, meni izdeitin. Keibiri biznespen, endi biri jeke sharýalarymen barady.
[caption id="attachment_24634" align="alignright" width="308"]
Baqytbek Týtýbaev[/caption]
– Baqytbek Týtýbaevty burynnan tanisyz ba?
– Ol Asqardyń týǵan inisi. Men Asqarmen jaqsy aralasqandyqtan, ony da tanimyn. Úrimjige saýda jasap baryp júretin. Ekeýara aralastyǵymyz kóp bolǵan joq.
– Sizdiń basyńyzdy daýǵa qaldyrǵan másele 2007 jyly Qytaidan tsement ákelýge alǵan 60 000 AQSh dollary eken. Ony kimnen aldyńyz?
– 2007 jyldyń jaz kezi bolatyn. Asqar habarlasyp, osynsha qarjyǵa tsement ákelip berýimdi surady. Men kelistim. Aqshany Asqardyń qolynan aldym.
– Sizdiń ústińizden aryz bergen Baqytbek Týtýbaev eken. Onyń sózinshe, Sizge aqshany Baqytbek beripti. Solai ma?
– Joq. Aqshany Asqardan aldym. Ortamyzda eshkim bolmady. Eger men aqshany Baqytbekten alǵan bolsam, 2009 jyly jazǵan qolhatymda nege aqshany Asqardan aldym dep kórsettim? Menińshe, Asqar Týtýbaev qazir memlekettik qyzmetker bolǵandyqtan, inisi arqyly meni sotqa berip otyr.
– Aqshany alypsyz. Ony moiyndap otyrsyz. Endeshe, bul daý qaidan týyndady?
– Aqshany alǵan soń 20 kún óter-ótpesten Asqar habarlasyp, tsementtiń arzandap ketti, tsement kerek emes, aqshany dereý qaitar dep buiryq berdi. Men ol kezde tsementtiń aqshasyn zaýytqa tólep, vagonǵa zakaz berip qoiǵan edim. Ol aqshany qaitarý qiyn ekenin aittym. Ol kónbedi. Osydan renish bastaldy.
– 2009 jyly inisi Baqytbekke aǵasy Asqardan alǵan 60 myń dollardy eki bólip qaitaryp berýge kelisetinińizdi aityp, qolhat jazyp beripsiz. Nege bul aqshany ýaqtyly qaitarmadyńyz?
– Shynymdy aitsam, dál sol 2008 jyl meniń qaryzdy qaitarýǵa múmkindigim bolmady. Onyń ústine olardyń aiǵai-attany da jynyma tidi. Ereges boldy...
– Qolhat bergen kezde Baqytbek Týtýbaev ózi jalǵyz boldy ma?
– Joq. Qasynda belgili bir adamdar boldy...
– Aqshany aitqan ýaqytyńyzda qaitardyńyz ba?
– Aitqan ýaqytymnan buryn qaitardym. Úsharaldyq Baha degen jigit bar edi. Osyndai sharýalardy bitiretin. Yqpaldy jigit. Sol bir kúni habarlasyp, ózine Asqardyń jigitteri kelgenin, qaryz aqshasyn qaitaryp berýdi tezdetýimdi surady. Men Qytaidaǵy Altai aimaǵy Jemenei aýdanynda júrgem. Bir aptadan keiin Úrimjige barǵanda beretinimdi aittym. Týra bir apta ótkende ol habarlasty. Men aqshanyń daiyn ekenin jetkizdim. Úsh jigit djippen kelip alyp ketti. Olardyń aty-jónin de suramappyn. Bahaǵa habarlasyp, kelgen jigitterge aqshany tolyq bergenimdi aittym. Ol osymen Asqar Týtýbaevtyń máselesi sheshilgenin jetkizdi. Dál sol kezde Asqarǵa telefon shalyp, aqshany Bahanyń jigitteri alyp ketkenin habarlaǵam.
– Qolhatty nege qaitaryp almadyńyz?
– Ańǵaldyǵym, sengishtigimniń kesiri. Ol kezdegi saýdanyń kóbi zańsyz jasalýshy edi. Birimizden birimiz aqshany qolhatsyz alyp, ýaqtyly qaitaryp júre beretinbiz. Sondai-aq, Baha sózinde turatyn azamat edi. Ol aralasqan sharýa bulai ýshyǵady dep oilaǵan joqpyn. Asqar ekeýmiz odan buryn da talai aqsha alyp, aqsha beriskenbiz. Alǵan aqshasyn almadym dep aitady degen oi úsh uiyqtasam túsime kirmedi.
Aitpaqshy, ol qolhat latynsha «jańasha árippen» jazylǵan. Qytaida 1970 jyldary latyn alfavitimen jazatynbyz. Mektepti sol jazýmen bitirgem. Men sol qariptermen Asqardan tsement jetkizip berý úshin 60 myń dollar alǵanym ras. Ol aqshany endi mynsha ýaqytta qaitaryp beremin degen negizde qolhat berdim. Eger Baqytbekten alǵan bolsam, onda sol joly menen qolhatty nege óz atyna jazdyrmady? Osydan-aq bul daý Asqar ekeýmizdiń aramyzdaǵy kikiljiń ekenin áigilep turǵan joq pa?
– Úsharaldyq Bahany burynnan tanýshy ma edińiz?
– 2008 jyly tanysqam. Ýádesinde turatyn, ainalasyna eki sóilemeitin jigitterdi toptastyrǵan azamat edi.
– Al bul daý qaitadan qai jyly bastaldy?
– 2015 jyly 15 sáýirde Almatydaǵy «Aport» saýda ortalyǵyna barǵanmyn. Sol jerde meni politsiialar ustap áketti. Ne boldy desem, eshteńe aitpaidy. Eń sońynda GRES-tegi (Ile aýdany) politsiia bólimshesine alyp keldi. Sol kezde Baqytbek Týtýbaevty kórdim. Ol «Sen maǵan qaryzsyń. Osy ketkeniń ketken. Seni túrmeden eshkim qutqara almaidy» dep aiǵaiǵa basty. Sonda úsh kún tergeýde otyrdym. Olar meniń 2009 jyly bergen qolhatym negizinde ústimnen aryz jazypty. Baqytbek Týtýbaev tergeýshiniń kózinshe meni uryp-soǵyp, 92 myń dollarǵa qaryzbyn dep qolhat jazyp ber dedi. Amalsyz sonyń aitýy boiynsha jazyp berdim. Úsh kúnnen soń kepildikke minip júrgen djip mashinamdy jáne qytai pasportyn qoiyp bosap shyqtym. Sodan beri eki jyl ótti. Tergeýden keiin is sotqa jetti.
– Baqytbek Týtýbaevtyń urǵany shyn ba?
– Shyn. Tergeýshiniń kózinshe urdy.
– Tergeýshi eshteńe demedi me?
– Joq. Qarap otyrdy. Jalpy, tergeý birjaqty júrdi. Týtýbaevtar ne aitsa, meni soǵan kóndirýge tyrysty.
– Advokat jaldadyńyz ba?
– Tanystar arqyly bir advokat taptyq. Ol orystildi boldy. Tergeýshi de orystildi. Olardyń sózin aýdarmashy arqyly bilip otyrdym. Sol tergeý kezinde bura tartý, maǵan túsiniksiz jaittar óte kóp boldy.
– Eger tergeý kezinde urǵan bolsa, kepilmen bosaǵan soń nege emhanaǵa qaralyp, spravka almadyńyz?
– Aqyl kórsetetin eshkim bolmady. Men bul jaqtyń zańynan beihabarmyn. Onyń ústine, shynymdy aitaiyn, esim shyǵyp ketti.
– Siz áli Qytai azamatysyz ba?
– Iá. Yqtiiar hat alǵamyn. Otbasym, bala-shaǵam Qytaida turady. Eki jyl boldy, ol jaqqa bara alǵam joq.
– Tergeý kezinde taǵy 3 aryz túsipti ústińizden. Olardy tanisyz ba?
– Shahanova esimdi kisini tanitynmyn. Elge tanymal aqyn Muhtar Shahanovtyń áieli. Qytaiǵa baryp, saýda jasap júretin. Ol meniń ústimnen 2008 jyly Qonai menen 5 myń dollar qaryz alyp, qaitarmai ketti depti. Sol kezde tergeýshilerge aityp túsindire almadym, men 2008 jyly pasportymnyń jaramdylyq merzimi bitip, Qytaida júrdim. Qazaqstanǵa kelgem joq. Al Shahanovany talai kútip alyp edim. 2015 jyly aýyryp jatyr degendi estip, kóńilin surap ta barǵanbyz. Qalbalaqtap, rahmetin aityp qalǵan. Kóp ótpei meniń ústimnen aryz joldapty. Týtýbaevtar áýleti birin biri jaqsy tanidy...
Ekinshi aryzdanýshy Sabilia Bekmuhambetovadan men 2007 jyly 7 aidyń 10 kúni 40 myń dollar qaryz alyp, qaitarmappyn. Onyń sózinshe, bul aqshany onyń kúieýi Erjan Astanadan telefon shalyp, Qonaiǵa ber depti. Eshqandai qolhatsyz men 40 myń dollardy alyppyn da, sol kúii habar-osharsyz ketippin.
– Erjandy tanýshy ma edińiz?
– Asqar arqyly tanysqam. Jaqsy jigit edi. Qytaiǵa barǵan saparynda ishki Qytaidy aralatyp, shyǵaryp salǵanmyn. Biraq ol biznesmen emes edi. Ekeýmizdiń aramyzda eshqandai saýdalyq qarym-qatynas bolǵan emes. Shynymdy aitaiyn, onyń eki-úsh áieli boldy. Almatyda júrgende úiine shaqyrǵan. Barǵanym ras. Biraq aqi áieliniń úiine barǵanymdy bilmeimin. Myna Sabilia onyń qai áieli ekeni esimde joq. Tipti, túrin de tanymaimyn. Erjan 2007 jyly qaitys bolyp ketipti.
– Úshinshi aryzdanýshy kim?
– Asqar Joltabarov degen azamat. 2007 jyly men odan 82 myń dollar aqsha alyp, oǵan tsement jibergem. Ol aqshany Úrimjige Nurbol esimdi jigit maǵan aparyp bergen. Men ýádeli ýaqytta 6 vagon tsement jetkizip jáne asqan qarjysyn (20 myń dollar) qaitaryp bergemin. Ol bolsa maǵan 2 vagon tsement, 15 myń dollar ǵana berdi dep, taǵy 49 myń dollar surap otyr.
– Bul azamatty qaidan tanisyz?
– Asqardyń tanystary arqyly tanysqam. Shynymdy aitaiyn, ol kezde bári Qytaidan taýar aldyryp, biznes jasap jatqan kez. Bireýmen tanyssań, ekinshi bireý jolyǵatyn. Tanystardyń tanystary arqyly saýda jasaǵan kezimiz kóp boldy.
– Bulardyń qolynda qolhat bar ma?
– 2015 jyly úsh kún abaqtyda otyryp shyqqan soń zar eńirep Nurbol degen jigit habarlasty. Jolyqtyq. Maǵan Joltabarovtyń aqshasyn Úrimjige jetkizgen jigit. Óziniń 4 balasy bar ekenin, aqshanyń iesi qysym jasap jatqanyn aityp, maǵan sol aqshany tapsyryp aldym dep qolhat jazyp berseńiz dep jalyndy. Aqshany sol jigittiń qolynan alǵanym shyn. Biraq oǵan taýaryn jáne artylǵan aqshasyn jibergem. Ana jigitke janym ashyp aqshany sol jigit arqyly alǵanymdy jazyp berdim. 2015 jyly. Qolhattyń qai kezde jazylǵany kórsetilgen.
– Basyńyzǵa aýyr is túskenin bile tura nege olai jasadyńyz?
– Ádildik bar dep oiladym. Úrimjiden tsementke sol jyly tólegen aqshamnyń túbirtegi bar. Olar eki vagon dep otyr. Meniń 6 vagon jibergenim shyndyq. Shyn tekserse, ol shyǵady.
Keide sol qolhatty nege jazyp berdim dep ókinemin. Meniń elge janym ashyǵanymen, olardyń maǵan jany ashyp otyrǵan joq.
– Eger jazyqsyz bolsańyz, bular nege Sizdiń ústińizden aryz berdi?
– 2015 jyly men ustalǵan soń 3 kún ótpei bular da aryz berip úlgeripti. Birinen biri estidik deidi...
– Sonda bul ádeii qurastyrylǵan stsenarii degińiz kele me?
– Solai demeske lajym joq. Meni aýyr qylmysker, talai jurtty san soqtyrǵan alaiaq etip kórsetkisi keledi.
– 2009 jyldan keiin Qazaqstanǵa keldińiz be?
– 2009-2015 jyldar aralyǵynda jylyna 100 ret kelip-ketken kezderim boldy. Ken óndirisimen ainalystym. Qytaidan investor ákelip, altyn ken óndiretin zaýyt qurýdy qolǵa alǵanbyz. Amal neshik, myna is qozǵalǵan soń investorlar qaityp ketti. Óz basym tatada qaldy. Osy istiń saldarynan «Ulytaý», TOO «KNK servis» degen eki kompaniiaǵa buǵaý salyndy. Ekeýiniń de negizgi aktsioneri men edim. Bul kompaniialardy qurý, jumys bastaýǵa daiyndyq kezindegi milliondaǵan aqshamnyń jelge ushqanyn aitpai-aq qoiaiyn, ken óndiretin aýmaqty memleketten alǵanmyn. Zańdy túrde. Eki jyl ishinde zaýyt qurylyp, jumys bastamaǵandyqtan, ony da memleket qaitaryp aldy.
– 2009-2015 jyldary Qazaqstanǵa kirip-shyǵyp júrgen bolsańyz, Asqar Týtýbaev myrza sol kezde nege tutqyndatpaǵan?
– Eger shyn qaryzdar bolsam, meni sol kezde-aq tutqyndatýyna bolar edi. Men Almatyǵa san márte keldim. Tipti, munda ailap júrgen kezim boldy. Olar sol kezde nege meni izdemedi? Meniń óz oiymsha, olar áldebir ortaq tanystarymyz arqyly meniń iri jumystar istep jatqanymdy bilip, sony alǵysy keldi me dep oilaimyn...
– Sizdi tergeý kezinde Asqar Týtýbaevtyń ózi keldi me?
– Keldi. Ol da inisi Baqytbek Týtýbaev sekildi doq kórsetip, seni qamatamyn, barlyq dúnie-múlkińnen aiyrylasyń deýmen boldy. «Saǵan keregi aqsha bolsa, 60 myń dollaryńdy taǵy bereiin. 92 myń dollar alam deseń de bereiin. Bulai ýshyqtyrmaiyq» dep eki ret bólek shaqyryp aittym. Ol kelispedi. «Qurtam, sýaltam» deýmen boldy. Ol osy aqshany tóleisiń jáne túrmege túsesiń dep kesetti. Inisi bolsa quryqtarynyń uzyn ekenin, aǵasynyń mánsaby budan da biikke ósetinin aityp, únemi qorqytýmen keledi.
Tergeýshiler de "aqshasyn tólep bere sal, sosyn ary ketse 7-8 jylǵa kesilesiń, 3-4 jylda qutylyp ketesiń" dep "aqyl" aitty.
– Olar sonda nege sonsha óshigip otyr?
– Bilmeimin. Ereges, kerisý boldy aramyzda. Biraq dál osyndai qastyq sailaityndai bas jarylyp, kóz shyqqan joq edi...
– Ustalǵan soń úsharaldyq Bahaǵa nege habarlasyp, kýálikke tartpadyńyz?
– Olarǵa dereý jigitter arqyly habarlastym. Men úsh kún tergeýde otyrǵanda Qonarbai degen jigit aqshany Úrimjiden alyp, Asqar Týtýbaevqa ákelip bergemiz dep qolhat ákelip beripti. Ony meniń sol kezdegi advokatym bir aidan keiin tergeý isine tirkegen. Nege keshiktirgenin bilmeimin. Keiin kepilmen bosaǵan soń Bahanyń ózine habarlastym. Astanada júrmin, dúisenbi kúni baramyn, úsh adam kýá bolady dedi. Sol aptanyń sońynda senbi kúni Baha jol apatynan qaitys bolyp ketti degen sýyq habar jetti. Keiin estýimshe, Qonarbai degen jigit óz sózinen jaltarypty. Aqshany alǵan joqpyn, ol iske qatysym joq depti. Baha tiri bolsa, óitpegen bolar edi...
– Sol qolhat bergen Bahanyń jigitin kórseńiz tanisyz ba?
– 2009 jyly bolǵan oqiǵa ǵoi. Úsh jigit bolatyn. Tústerin de tanymaimyn, attaryn da bilmeimin. Qonarbaidyń qolhatyn óz kózimmen kórgem joq.
– Baha joq bolsa, onyń ainalasyndaǵy azamattar bar shyǵar osy oqiǵany biletin. Olar iske aralaspai otyr ma?
– Aralasqysy kelmeidi. Bahanyń inisi, qasyndaǵy jaqyn júrgen dostary bul oqiǵanyń mán-jaiyn jaqsy biledi. Bastaryn alyp qashyp júr.
– Eger aqtalyp jatsańyz, qandai jumyspen ainalysar edińiz?
– Eń birinshi kezekte marqum anamnyń basyna baryp, quran baǵyshtar edim. Osy daýǵa basym shatylǵan kezde ol kisi baqilyq boldy. Topyraq sala almadym. Ary qaraiǵy sharýany sodan keiin kórer edik.
– Ashyq hatyńyz Bas prokýror Jaqyp Asanovtyń nazaryna iligipti dep estidik. Sottyń ádil óterine senimdisiz be?
– Árine. Birinshi sot otyrysy kezinde Almaty oblystyq sottan arnaiy adamdar kelip, hatymyzben tanysqanyn aityp, istiń ádil ótýin qadaǵalaityndaryn jetkizdi. Men elimizde ádildiktiń baryna senemin. Elbasy Nursultan Nazarbaev únemi kásipkerlerge jaǵdai jasaýdy, olardyń quqyn qorǵaýdy tapsyryp keledi. Meniń janaiqaiymdy joǵarydaǵy shendi, yqpaly kisiler estidi dep oilaimyn.
Suhbattasqan T. ÓSKENBAI.
