Avtordyń óz qalaýy boiynsha roman osylai aiaqtalmai qalady. Kafka Brodqa romannyń qoljazbasyn órtep jiberýdi ósiet etip qaldyrady. Biraq, Brod dosynyń ósietine «qiianat» jasap, «Qorǵan» romanyn 1926 jyly Miýnhende birinshi ret basyp shyǵarady.
Shyǵarmanyń K. atty bas keiipkeri halyq shoǵyrly qonystanǵan qasyndaǵy qorǵannyń basqarýyndaǵy aýylǵa kelip, qonaq úige túsedi. Qonaq úide otyrǵan qorǵannyń basshysynyń uly ony qonaq úiden qýyp shyqpaq bolady. Biraq K. óziniń jer ólsheýshi bolyp jumysqa shaqyrtylǵanyn, óziniń kómekshilerin kútip júrgenin aitady. Qorǵanǵa resmi ruqsat bolmasa kirý múmkin emes ekenin biledi. Biraz ótpei ózderin jer ólsheýshiniń kómekshilerimiz dep ataǵan Ieremiia men Artýr paida bolady. Biraq K. olardy múlde tanymaityn bolyp shyǵady. Bas keiipker Olganyń kómegimen sonyń qonaq úiine ornalasady. Sol jerde qorǵannyń bastyǵy Klammnyń kóńildesi Fridamen tanysyp, ony unatyp qalady. Frida qonaq úidegi býfetshilik jumysyn tastap, K.-nyń áieli bolady. K. aýyldyń top bastyǵyna barady. Ol: «bizge jer ólsheýshiniń múlde keregi joq», – dep aitady. Qorǵannyń ákiminen top basshysyna K.-ge jumys berý týraly buiryq kelgende, ol «jer ólsheýshi kerek emes» dep hat jazady. Biraq qorǵannyń ákiminen jaýap hat kelmeidi. Sebebi, top basynyń haty oǵan barǵan, barmaǵany belgisiz bolyp qalady. K. jumyssyz otyryp qalady. Ony jer ólsheýshi etip jumysqa almaǵanymen, top basshysy ony muǵalim bolýǵa kóndiredi. K. amalsyz kónedi. K.-nyń Klammmen sóileskisi kelip, qonaq úidiń mańaiynda jolyn toridy. Biraq Klamm baiqatpai kelip, ketip qalady. Biraz ýaqyttan keiin K. ózin jumystan shyǵarǵaly júrgenin sezedi. Biraq K. bunymen kelispei, jumys ornyn saqtap qalmaq bolady.
Romanda bas keiipker K.-nyń qorǵanǵa kirý úshin talpynystary baiandalady. Romannyń mazmuny óte tereń jáne oqiǵalary aqylǵa syimaityn beinede sýrettelip, basqasha bir dúnie kóz aldymyzda paida bolady. Romanda realdylyq pen realsyzdyq, qalypty sát pen absýrd, qalypty adamdar men «birtúrli adamdar» shyǵarmanyń ón boiyna sińip ketken. Keibir synshylar bul romandy «syrly sarai sekildi jumbaq, túsiniksizdigimen oqyrmannyń basyn qatyratyn shyǵarma» dep te ataǵan. Taǵy bir sheteldik synshy roman týraly bylai degen eken: «Qorǵandy» oqyǵan adam birneshe bet oqyǵannan keiin ózin qalyń tuman ishinde ushyp júrgendei sezinedi. Bul roman tiliniń kúrdeliliginen emes, qaita romanda beinelengen oqiǵalardyń tereń absýrdtyq tús alýynda».
Romanda kóptegen jumbaq tús alǵan oqiǵalar kezdesedi, qorǵandaǵylar eshqashan jer ólsheýshini qabyldamaidy. Biraq onyń jer ólsheýshi ekenin moiyndaidy. K. úiden tańerteń shyǵyp, bir-eki saǵat ótpei tún bolyp ketedi. Qorǵanǵa qaraityn kent kishkene bolsa da, ony óte kóp adam basqarady. Olardyń sanynyń kóptigi ózderi basqaratyn kenttiń halqynan da kóp. Olar tańnan qara keshke deiin qoldary bir bosamai qarbalas júredi. Banabas degen keiipker ózi qalap hat tasýshy bolady. Ol is bitiretin orynda kún-tún demei áli belgisiz bolǵan mindetterdi kútip otyrady. Keide bir kútkende birneshe jyl kútedi. Biraq bir ret bolsa da hat tasymaidy. Qalalyq is bitirý basqarmasynyń bastyǵy Klamm K.-ǵa hat jazyp, onyń istegen jumystaryna joǵary baǵa beredi. Biraq K. Klamm raqmet aitatyndai eshqandai jumys tyndyrmaǵan bolatyn. Keiin bul hattardyń burynnan arhivte jatqan eski hattar ekeni sezilip qalady. K. ártúrli aila oilap taýyp, qorǵanǵa kirmek bolady. Biraq kóz aldynda turǵan qorǵanǵa jete almai mysy quridy. Qorǵannyń bastyǵy kentte turatyn Amaliia degen qyzǵa ǵashyq bolyp qalady. Biraq Amaliia qorǵan bastyǵynyń talabyn qabyl almaidy. Sol kúnnen bastap olardyń otbasyn qyrsyq iekteidi. Qorǵandaǵy basshylar olarǵa jaza qoldanbasa da, bular ózderinen ózderi keshirim surap barady.
Romandaǵy osyndai jumbaq tustar oqyrmandy qairan qaldyrady. Biraq, jazýshy men shyǵarmadaǵy personaj budan eshqandai aqylǵa syiymsyzdyqty baiqamaidy. Mine, osyndai eshqandai sýbektivti tús almaǵan, taza obektivti baiandaý tásili taza Kafkalyq stildi qalyptastyrǵan.
Kafkanyń barlyq shyǵarmalary óte kúrdeli mánderdi óz ishine ala otyryp jazylǵan. «Qorǵan» romany dál sondai shyǵarma bolyp, oqyrmandy basqa bir estetikalyq álemge jeteleidi.
Mysaly, Qorǵan – qudaidyń jáne onyń meiiriminiń simvoly. K. qorǵanǵa kiretin joldy izdeidi jáne osy arqyly rýhyn qutqarǵysy keledi. Biraq onyń sonshalyqty tyrysýynyń bári selge ketedi. Óitkeni qudaidyń mahabbatyna zorlyqpen qol jetkizýge bolmaidy. K. adamdar dúniesinen boiyn aýlaq ustaǵanda ǵana oǵan jetetin edi.
Qorǵan – biliktiń simvoly. Memlekettiń bilik júiesiniń kishireitilgen beinesi. Bul biliktegiler qasyńyzda ǵana kórinip turǵanymen, biraq halyqtyń nazarynda oǵan jetý múmkin emes. Roman biýrokratiialyq túzimdi ajýa tilmen beinelep bergen.
Kafka ómir súrgen dáýirde Eýropada evreilerdi qatty shetke qaqqan edi. «Qorǵan» – evreilerdiń barar jeri joq, panasyzdyǵynyń simvoly.
K. aqiqat úshin kúresedi. Adamdar kúresetin aqiqat erkindikti, ádilettilikti de óz ishine qamtidy. Biraq bul – belgisizdik basym dúnie. Meili, siz qansha tyryssańyz da aqiqatty taba almaisyz, tyrysqanyńyzben eń sońy jeńilispenen aiaqtaidy.
K. – qoǵam tarapynan shetke qaǵylǵan oqshaý adam. Ol joǵary biliktiń de, tómengi halyqtyń da sanatyna kire almaidy. Ol bastan-aiaq beitanys adam beinesinde qalady. K.-nyń bul háli arqyly qazirgi zaman adamynyń taǵdyryn da kórýge bolady. Adamnyń áleýmettik qoǵam ishinde jasamai amaly joq, biraq qoǵam ony óz ishine tartpai syrtqa tebedi. Ony qabyl almaidy.
«Qorǵanda» Kafka men ákesiniń arasyndaǵy qaishylyq kórsetilgen. Qorǵan – Kafkanyń ákesiniń simvoly. K. qorǵanǵa kirmekshi bolady, biraq kire almaidy. Osy arqyly bala men áke arasyndaǵy qaishylyqty ashyp bergen.
Roman týrasynda beinelengen simvoldyq paiymdaýlar munymen bitpeidi. Biraq bul paiymdaýlardyń eshqaisysyn qate deýge kelmeidi. Kafkanyń shyǵarmalarynyń bir ereksheligi máseleni ortaǵa qoiady, ol týraly jaýap izdemeidi.
Kafka – realizmdi teriske shyǵarǵan talant iesi. Ol absýrdtyq sezim arqyly tús sekildi dúnieniń shyndyǵyn ashyp bergen. Kafka: «Men jazǵan dúnieler bir kúni bolmai qoimaidy» (Dosy Maks Brodǵa jazǵan hatynan) degen. Kafkanyń aitqany az ýaqyt ótpei-aq biline bastady. Ekinshi dúniejúzilik soǵysta kóptegen adamdar Kafkanyń shyǵarmalaryndaǵy keiipkerler sekildi jaǵdaiǵa túsken. «Soǵys jáne soǵystan keiingi realdylyqqa bolǵan úmitsizdik, burynǵy romantikalyq qiialdardy laqtyryp tastaý, óndiristik, tehnologiialyq jetistikterge umtylý... Bir jerge shoǵyrlanǵan bilik júiesiniń jaǵdaiy... Mine, osynyń bárin Kafkanyń aldyn ala aitqan hikmetterinen tabýǵa bolady. Maks Brod: « Qafkanyń «Qorǵan» romany – dúnieniń kishireitilgen nusqasy. Romanda uqsas bir tipke táýeldi adamdardyń ómir úshin kúresteri tereń beinelengen. Ár oqyrman óz jan dúniesin shyǵarmadan kórgendikten, Kafkanyń «Qorǵan» romanynda beinelengen obrazdary harakterinen alqyp shyǵyp, ár adamnyń óz turmysyn dál beineleitin shyǵarmaǵa ainalǵan», – deidi.
Kafka jazǵan nárseler bútin adamzat úshin ortaq bolǵandyqtan, onyń shyǵarmalary sol úshin keń taralǵan. Keibireýler Kafkany «Eń túsinikti shyǵarma jazatyn jazýshy» dep ataýy da tegin emes.
«Solaqailar» ádebi klýby
