Aýyz sý máselesi ýaqyt ozǵan saiyn kúrdelenip jatqany belgili. Ásirese, aimaqtardy taza sýmen qamtý kún tártibinen túspei tur. Al Qazaqstannyń eń iri qalasy – Almatyda aýyz sý tapshylyǵyn sheshý sharalary qalai uiymdastyrylýda, osy baǵytta qandai tehnologiialar qoldanylady?
Biyl el aýmaǵynda «Qýatty aimaqtar – el damýynyń draiveri» dep atalatyn ulttyq jobany júzege asyrý merzimi aiaqtalýda. Almaty – Qazaqstannyń JIÓ qurylymyndaǵy úlesi shamamen 20 paiyzdy quraityn respýblikanyń eń kúshti aimaqtarynyń biri. Degenmen, qalada Almatynyń pozitsiiasyn álsiretip, sol arqyly búkil elge tikelei jáne janama áser etetin birqatar máseleler bar. Sonyń ishinde 2 millionnan astam halqy bar megapolisti sýmen qamtamasyz etýdiń mańyzy zor bolyp tur. Aita keterligi, óńirlerdi aýyz sýmen qamtý joǵarydaǵy baǵdarlamany júzege asyrýda alǵashqy tarmaqtardyń qatarynda.
Qazaqstannyń basym bóliginde sý tapshylyǵy problemasy kúrdelene túsken. Sonymen birge el turǵyndary shoǵyrlanǵan aimaqtardyń tabiǵi-klimattyq jaǵdailaryna bailanysty jii kezdesedi. Alaida, sý daǵdarysy elimizdiń eń iri qalasy - Almatyda kezdesip jatsa, bul máseleniń tipti ótkir ekenin bildiredi. Óitkeni, bul daǵdarys tabiǵattyń ózgerisinen emes, infraqurylymnyń jai-kúiinen týyndap otyr.
Almatynyń ár aýdanynda sýmen qamtý problemasy bar. Ásirese, jaqynda anneksiialanǵan aýmaqtar sý tapshylyǵyn anyq sezinýde. Máselen, Alataý, Bostandyq, Medeý, Naýryzbai jáne Túrksib aýdandarynyń 30 myń turǵyny ortalyqtandyrylǵan sý qubyryna, al sol aýdandardyń 286 myń turǵyny kanalizatsiiaǵa qol jetkize almai otyr. Dese de, bul másele tiisti infraqurylymdy qalyptastyrý arqyly birtindep sheshilýde.
Ótken jyldyń jazynda megapolistiń eń turaqty aýdany bolyp kóringen Medeý aýdany turǵyndary sýsyz qaldy. Anomaldy joǵary temperatýra muzdyqtardyń erýine sebep boldy. Saldarynan Kishi Almaty ózeninde sý deńgeii kóterilip, bul óz kezeginde sel tasqynynyń oryn alýyna ákeldi. Sýdyń lailylyǵynyń kontsentratsiiasy joǵary bolǵany sonsha, Medeý súzgi stansasy qarqynǵa shydai almai, ystyq temperatýradaǵy jazdyń eki aptasynda Medeý aýdanyna beriletin sýdy aitarlyqtai azaitýǵa týra keldi.
Biraq qaladaǵy sý tapshylyǵynyń artynda tek tabiǵi sebepter ǵana turǵan joq. Máselen, Almatyda sýmen jabdyqtaý júieleriniń 55 paiyzy tozyp ketken, aǵyndy sýlardy burý júieleriniń tozýy 56,9 paiyzdy quraidy. Osyndai keleńsiz jaǵdailar týraly shaǵymdar Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidentine de jetti. Sondyqtan megapolisti sýmen qamtý máselesi erekshe baqylaýǵa alyndy.
Megapolistiń sýmen jabdyqtaý júiesin odan ári damytý maqsatynda «Almaty qalasynyń Energetika jáne sýmen jabdyqtaý basqarmasy» memlekettik mekemesiniń tapsyrysy boiynsha kelesi jobalar ázirlenip, júzege asyrylýda:
Megapolistiń taý etegindegi aýdandary jer ústi ózenderiniń sýymen qorektenetindikten, ótken jylǵy problema qaitalanbaýy úshin jaýapty basqarma sýmen qamtamasyz etýdiń balama nusqalaryn ázirleýde. Osylaisha, «kaskadtar» dep atalatyn rezervtik sýmen jabdyqtaý shemasy qalyptasty - sý sorǵy jabdyǵy arqyly jer asty kózderinen birneshe «qudyqtar» arqyly beriledi.
Taǵy bir joba «Almaty qalasynyń qosylǵan aýmaqtarynyń injenerlik jelilerin damytý. Naýryzbai óńirin (Qarǵaly) qamtamasyz etý úshin sý qabyldaǵysh qurylys pen sý tazartý stantsiiasyn salý» dep atalady. «Almaty qalasyna irgeles eldi mekenderdiń injenerlik jelilerin damytý. Naýryzbai óńirin qamtamasyz etý úshin Aqsai ózeninde sý qabyldaǵysh qurylys pen sý tazartý stantsiiasyn salý» degen joba da mańyzdy bolǵan soń, qyrýar qarjy qaraldy.
«Barlyq» sý alatyn stansa jobasyn ázirleý jáne salý da, «Ermansai» sý alý jáne sý tazartý stantsiiasy» jobasy da megapolistegi osy máseleni birshama sheshýi tiis.
Biyl Almaty qalasyn sýmen qamtamasyz etý jáne kanalizatsiiaǵa 20 milliard teńge bólindi. Endi osy qarjynyń jan-jaqty igerilýin zerdelep kórsek, Medeý aýdanynyń ońtústik bóligindegi (Kamenskoe ústirti, Kólsai, Iýbileinyi jáne Muztaý yqshamaýdandary) turǵyndarynyń sýdy úzdiksiz alýy úshin Balqash sý qoimalary aǵymdaǵy jyldyń mamyr aiynda paidalanýǵa berildi. Bul sý qoimalarynda «Qaptaj», «Bastaý» jerasty sý alǵyshtarynan jáne Medeý súzgi stantsiiasynan keletin sý jinalyp, zalalsyzdandyrylady. Sodan keiin arnaiy sorǵylar arqyly sý magistraldyq jeliler boiynsha kórsetilgen shaǵyn aýdandarǵa taratylýda.
«1-ýchaske», No21 klasterlik sý alǵysh, No11, 12, 13, 14 ýchaskeler, «Tramplin» sorǵy stantsiiasy, «Qaptaj-1» sorǵy stantsiiasy jelileri men sý sharýashylyǵy nysandarynda apatty qalpyna keltirý jumystary jalǵasýda. Bul joba ǵimarattardy rekonstrýktsiialaýdy, sorǵy jabdyqtaryn aýystyrýdy, sý jáne elektr jelilerin qaita qurýdy kózdeidi. Sondai-aq qosymsha tórt gidrogeologiialyq uńǵyma burǵylanady.
Bostandyq, Alataý jáne Naýryzbai aýdandarynyń turǵyndaryn turaqty jáne sapaly sýmen qamtamasyz etý úshin eki sý-sorǵy stansasy salynady, taǵy eki sý-sorǵy stansasynyń jobasy da júrgizilýde. Aǵymdaǵy jyly Qarǵaly sý-sorǵy stansasyn salý josparlanýda, Munyń qýaty – táýligine 15 myń tekshe metrdi quraidy ári Taýsamaly, Qarǵaly, Qaraǵaily, Quramys shaǵyn aýdandarynda turatyn Naýryzbai aýdanynyń 50 myń turǵynyn taza aýyz sýmen qamtidy.
Al Aqsai sý-sorǵy stansasynyń qýaty – táýligine 22 myń tekshe metrdi quraityn bolsa, qurylysy 2025 jyly aiaqtalady dep kútilýde. Ol Naýryzbai aýdanyndaǵy Aqjar, Taýjoly, Tastybulaq, Taýsamaly, Shuǵyla shaǵyn aýdandarynyń 100 myń turǵynyn taza sýmen qamtamasyz etýge arnalǵan. Almaty oblysy Qarasai aýdanynyń Jańa-Turmys jáne Qyrǵaýyldy aýyldarynda turatyn 15 myń turǵyny da osy sý qoimasynan sý alatyn bolady.
Odan ári josparǵa sáikes, Naýryzbai aýdanynyń 80 myń turǵynyn qamtityn qýattylyǵy táýligine 43 myń tekshe metrlik «Barlyq» sý-sorǵy stansasynyń qurylysy bitse, qýattylyǵy táýligine 9 myń tekshe metrdi qurap, 25 myń adamdy qamtidy. Osy joba boiynsha smetalyq qujattar qazirgi ýaqytta memlekettik saraptamadan ótýde.
Sonymen qatar, qala biligi jobalardaǵy barlyq qurylys-montaj jumystarynyń qatań kestege sai júrgizilip jatqanyn jiti qadaǵalap, josyqsyz merdigerlermen kelispeýdi maqsat etken. Osy jobalardyń barlyǵy júzege asqanda Alataý, Bostandyq jáne Naýryzbai aýdandarynyń 250 myńnan astam turǵyny turaqty aýyz sýǵa qol jetkizetin bolady.
Aita keteiik, Qazaqstannyń eń iri qalasy Almaty sýmen alty kózden qamtamasyz etiledi: birinshisi, taýdan aǵatyn Kishi jáne Úlken Almaty, Qarǵaly, Aqsai ózenderi; ekinshi, Almaty jáne Talǵar kózderiniń jerasty sý kózderi (384 uńǵyma).
Almaty táýligine shamamen 700 myń tekshe metr sýdy tutynady, qýattylyǵy táýligine – 1,3 million tekshe metr (osylaisha, táýliktik qory 600 myń tekshe metr sýdy quraidy).
Megapoliste 3,6 myń shaqyrym sý qubyry jáne 1,8 myń shaqyrym káriz júiesi bar.
Qazirgi ýaqytta qala turǵyndarynyń 99,4 paiyzy ortalyqtandyrylǵan sýmen qamtýǵa qol jetkizdi. Qala biligi bul kórsetkishti 2024 jyldyń sońyna deiin 0,2%-ǵa (99,6 paiyzǵa deiin) arttyrýdy josparlap otyr. Sondai-aq jelilerdiń tozý deńgeiin 53,8 paiyzǵa deiin tómendetý josparda bar.
