Jurt nazaryna birden iligetin qai ministrlik? Sóz joq, ol – Bilim jáne ǵylym ministrligi. Sondyqtan bul salanyń tizginin ustaǵan shendiler árbir isti bastaǵanda eki shoqyp, bir qarap oiǵa alǵan isin saraptaýy tiis. Asyǵys, eldegi jaǵdaimen sanaspai reforma jasaý ózińdi de, ministrlikti de batpaqqa batyratyny sózsiz. Mundaida búkil halyqtyń syn sadaǵy sizge qarai baǵyttalady. Táýelsizdik jyldary bilim salasy kóptegen reformadan kóz ashqan joq. Onyń bári sátti boldy dep aita almaimyz. Sol siiaqty Bilim ministrligin mektepte sabaq bermegen, ǵylymmen ainalyspaǵan shendiler basqaryp, óz bilgenderinshe áreket etti. Olardyń qatarynda – Qyrymbek Kósherbaev, Vladimir Shkolnik, Birǵanym Áitimova, Janseiit Túimebaev syndy ǵalymnan góri sharýashylyqqa jaqyn adamdar da boldy.
Saiasi salmaq
Kezinde «Nur Otan» partiiasyn basqaryp, sodan keiin Májiliste spiker qyzmetin atqarǵan Baqytjan Jumaǵulov Bilim jáne ǵylym ministrligi basshylyǵyna kelgende elimizdegi ǵalymdar qatty qýanǵany anyq.
Iá, Baqytjan Tursynuly kóp adam armandaityn laýazymdy qyzmetterdi atqarsa da «ǵylym salasynyń adamy» bolyp qala bilgen jan.
Bizde qandaida bir adam ministr bolsa, týmysynan basshy bolyp aspannan túskendei, ózin biik shyńǵa jetelegen salasyn umytyp ketedi. Al Jumaǵulov bolsa, shyqqan túbin eshqashan umytqan emes. Ol bas ainaldyrar qandai qyzmette júrse de ustazy Ómirbek Joldasbekov qazyǵyn qaǵyp qalap bergen Ulttyq injenerler akademiiasynyń otyn óshirmedi. Oilanyńyzshy, qai ministrdiń sońynda osyndai irgeli mekeme qaldy. Eshqaisysynan.
Úkimet Ulttyq ǵylym akademiiasynyń janazasyn shyǵarǵanda ol talantty injener-ǵalymdardyń basyn qosyp, irgeli uiym quryp, otandyq ǵylymnyń órisin taryltpaýǵa kúsh saldy. Muny endi Jumaǵulovtyń ǵylymǵa degen adaldyǵy dep baǵalaǵan jón shyǵar.
Biyl ol Táýelsizdiktiń 25 jyldyǵyna orai, «Úzdik injenerler» syilyǵyn taǵaiyndap, Qazaqstannyń ár qiyrynda júrgen bilikti ǵalym-injenerlerdi yntalandyrdy. Sondyqtan Baqytjan Tursynuly ózgelerdei emes, óz salasyn órge súiregen, sońynda iz qaldyrǵan ǵalym retinde tarihta qalatyny sózsiz.
Kúres
Sóz basynda Baqytjan Jumaǵulov Bilim jáne ǵylym ministri bolyp taǵaiyndalǵanda ǵalymdarymyz qatty qýandy dep aittyq qoi. Biraq arada biraz ýaqyt ótkennen keiin olardyń birazynyń qýanyshy sý sepkendei basylǵandai boldy...
Táýelsizdik jyldary elimizde joǵarǵy oqý oryndary jańbyrdan keiingi sańyraýqulaqtai qaptap ketkeni bárimizge málim. Alystaǵy Almatyǵa artynyp, tartynbai, irgedegi aýdan ortalyǵynda boi kótergen ýniversitet pen akademiialarǵa túsip, bilikti maman atanatyn múmkindik paida boldy.
Aýdan ortalyǵyndaǵy iesiz qalǵan balabaqshalar ýniversitet, akademiiaǵa ainalyp shyǵa keldi. Isinen góri jarnamasy zor mundai oqý oryndar bir aýyz oryssha bilmeitin aýyl balasyn birden aǵylshynsha oqytamyz dep kótere almaityn shoqpardy belderine bailaǵany da esimizde. Mine, sodan beri onshaqty jyl boldy, aǵylshynsha sairap ketken jastardy kórmedik.
Aitpaqshy, dál osy kezeńde bilik basynda júrgen talai sheneýnikter de ózderiniń kandidattyq, doktorlyq jumystaryn qorǵap aldy emes pe? Bizge senbeseńiz, ǵalamtordy ashyp jiberip, kez kelgen sheneýniktiń ómirbaianyna úńilip, kóz jetkizýińizge bolady.
Iá, JOO ashý paidanyń kózine ainaldy. Osy bir jaman úrdisti tejeýge bertingi jyldary Bilim jáne ǵylym ministrligin tizgindegen Birǵanym Áitimova, Shámsha Berkimbaeva, Janseiit Túimebaevtardyń shamasy jetpedi. Óitkeni jer-jerde oqý oryndaryn ashqandardyń bári azýyn aiǵa bilegen akademikter men rektorlar edi. Sol kezde bilim men ǵylym salasyn basqarǵan ministrlerdiń qaptaǵan oqý oryndardy jabatyn qaýqary joq edi. «Ash páleden qash pále» demekshi, olar bárinen únsiz qutyldy.
Baqytjan Jumaǵulov joǵary bilim berý salasyn paidanyń kózine ainaldyrǵan apaitós akademikter men rektorlarǵa, oblystardy ashsa alaqanynda, jumsa judyryǵynda ustaǵan qaltaly, bilim salasyn menshiktep alǵan topqa qarsy kúres bastady. Aldymen aýyl-aýdandarda ashylǵan kolledjder nysanaǵa ilikti. Iá, jurttyń aqshasyn qaltaǵa basyp, jartykesh maman daiyndaýǵa ádettenip alǵan orta býyndy oqý oryndary bul iske qarapaiym halyqty aralastyryp, isti ýshyqtyrýǵa tyrysty. Biraq olardyń mundai qoqan-loqysynan Jumaǵulov yqqan joq.
Kolledjderden bastalǵan kúres jaǵalai oblys ortalyqtarynda ashylǵan ýniversitetter men institýttarǵa jetti. Almatyda talapqa sai kelmegen biraz oqý oryndary bir-birimen birigýge májúr boldy. Jastarǵa atústi bilim berip kelgen ýniversitetter qarapaiym halyqtan jinalǵan qarjyny oqý orynnyń materialdyq bazasyn nyǵaityp, ustazdar qaýymnyń biliktiligin kóterýge baǵyttai bastady.
Jumaǵulovtyń oqý oryndarǵa qarsy jariialaǵan bul kúresi kóptegen adýyndy akademikterge unamaǵany anyq. Biletinder, Baqytjan myrzanyń qyzmetten ketýine akademikterdiń joǵaryǵa tasyǵan sózi de áser etkenin aityp qalady. Tipti ózderi memlekettik ýniversitetterdi basqarǵanymen, jekemenshik ýniversitetterin ashyp alǵan rektorlar toby da arly-berli aryz tasyǵan degen de sybys bar.
Jumaǵulovtyń bul kúresi jalǵasyn tabýy kerek edi. Amal ne, Aslan Sárinjipovtiń ataǵy dúrdei akademiktermen aiqasqa túsip, bul kúresti ary qarai jalǵastyrýǵa shamasy jetpedi. Biraq Jumaǵulovtyń bul kúresi elimizdegi joǵary oqý oryndarynyń ońalýyna azda bosla túrtki bolǵanyn moiyndaýymyz kerek.
Qazirgi tańda elimizdegi ýniversitetter sol kezde qoiylǵan qatań talaptardy basshylyqqa alyp, jumysyn jalǵastyrýda. Osy kúrestiń arqasynda elimizdegi joǵary oqý oryndardyń syrt elderdegi oqý oryndarymen bailanysy artyp, bilim salasyndaǵy yntymaqtastyq, ýniversitetterimizdiń jumysyna sapa kirgizdi.
Búginde jastar arasynda joǵary baǵaǵa ie bolǵan Narhoz, Caspian University, Almaty Management University syndy oqý oryndary qatań talaptardy saqtai otyryp, jumystaryn jańa baǵytta uiymdastyra bildi.
Jalpy, Jumaǵulovtyń sany kóp, sapasy joq oqý oryndarǵa qarsy jariialaǵan ymyrasyz kúresiniń nátije berýine bizder joǵaryda aitqan saiasi salmaǵynyń yqpal etkeni anyq. Ol bilikte «Nur Otan» men Parlament Májilisiniń Tóraǵasy bolyp saiasi salmaq jinaǵannan keiin ǵana mundai jaýapti iske táýekel etkenin baiqaisyń.
Baǵytty aiqyndaý
Táýelsizdik jyldary ǵylym salasy tolyqtai kúiredi desek bolady. Óndiris pen ǵylymnyń arasyndaǵy bailanys úzildi. Budan basqa elimizdiń ǵylym salasy «Bolon úrdisine» bet buryp, ǵylymdy damytýdyń jańa jolyna tústi. Osy zamanaýi úrdisterdi bir-birimen úilestiretin zańnamalyq baza daiyndaý da Baqytjan Jumaǵulovtyń enshisine tidi.
Osyndai irgeli isterdiń arqasynda Qazaqstanǵa syrttan keletin kadrlardyń qarasy birshama tómendedi. Bul baǵytta jumys istegen «Kásipqor» holdingi munai-gaz sektoryna maman daiarlaityn orta býyndy oqý oryndar quryp, shetelden keletin jumys kúshine biraz tejeý saldy. Elimizdegi iri kompaniialar da ózderine qajetti maman daiarlaý isine moiyn bura bastady.
Baqytjan Jumaǵulov ministr bolyp turǵanda qolǵa alǵan mańyzdy bastamasy retinde sheteldegi qazaq ǵalymdaryn elge qaitarýǵa árekettengenin atap aitýǵa bolady. Ol shetelderde eńbek etip júrgen qazaq ǵalymdaryn elge qaitarý jóninde májilis depýtattary aldynda bastama kóterip, syrtta júrgen 125 ǵalymnyń Qazaqstanǵa paidasy qajet ekenin ashyq aitqany esimizde. Nátijesinde biraz ǵalymdar elimizge oralyp, jumys istei bastady. Osy turǵydan alǵanda Baqytjan Jumaǵulovty Bilim jáne ǵylym ministrliginiń jumysyn tiimdi baǵytta uiymdastyra bilgen birden-bir basshy dep aitýǵa bolady.
Jalpy, Baqytjan Jumaǵulov týraly sóz bolsa, onyń ózi bastaǵan bilim reformalaryn tolyq aiaqtai almai ketkeni aitylady. Eger múmkindik berilgende, ujymdasqan toptarmen shaiqasyna orai týǵyzyp, qoldaǵanda, onda búgingi shý bolmas ta edi. Baqytjan Jumaǵulov bilim salasyna kerek maman. Kezinde QazUÝ-diń rektory bola júrip, talai igi bastamalardy bastaǵan ol áli de bolsa irgeli oqý oryndaryna basshy bolsa, básekege qabiletti ult qalyptastyrýǵa belsheshe kirisetinine senim mol.
N.ÁÝBÁKIR.
