( Ermurat dosty saǵynyshpen eske alý)
Ótken ǵasyrdyń sekseninshi jyldarynyń sońy. Qazirgi QHR-dyń shahar-i-Úrimshisinde stýdentpiz. Bilimqumar, óleńqumar, ónerqýǵan qazaqtyń saidyń tasyndai, órimdei jastarymyz. Bireýlerimiz Ór-Altai men Saýyrdan, endi bireýlerimiz Boǵda-Erenqabyrǵadan, Bir tobymyz Tarbaǵatai-Jaiyrdan, al kópshiligi « Elim Quljadai, kóńilim sizdi boljady-ai» degendei Ile jaqtyń qyz-jigitteri. Jazǵy demalystan soń, kúzgesalym úsh aimaqtyń túkpir-túkpirinen arman qýyp kelgen at tóbelindei qazaqtyń qara domalaq jastary ýniversitettiń qalashyǵynda shurqyrasyp tabysatynbyz.
Qainaǵan stýdenttik ómir. Kúndelik sabaq, aýditoriia, kitaphana, ashana, synaqtar men emtihandar. Al demalys, mereke kezi stýdentter úshin dýmandy keshsiz ótpeidi. Sondai kóńildi keshterdiń birinde Ile-Qulja jaqtyń jigitteri bir tamasha jańa án ala kelip, shyrqady. Bárimiz tań-tamasha boldyq. Ánniń óleń mátinin de, áýenin de jattap aldyq, al avtoryn suradym ba, suramadym ba, esimde joq. Ánniń aty «Jailaýym-ánim». Mine sol án, sol kezde tele-radio efirine shyqpai-aq, kontsert sahnalarynda oryndalmai-aq Úrimji, Qulja, Pekin jáne basqa iri qalalardaǵy qazaq jastarynyń tól gimnine ainalyp, Úsh aimaqtyń dalasy men jailaýyna tarap ketti. Kázir bul án Elimizde de, arǵybette de ózin Uly dala perzenti sanaityn ár qazaq balasynyń súiikti áni bolyp, áldilep keledi desem, artyq aitpaǵan bolarmyn.
1994-jyly arman qýyp, Elge, Atajurtqa jettik-aý. Bir kúni keshkisin belgili ádebietshi-ǵalym, kórshim ári áriptes dos Omaráli Ádilbektiń úiine bara qaldym. Bir top qonaqtarynyń ústinen tústim. Aman-sálemnen soń, ondaǵy maǵan beitanys jigittermen tanystyrdy. Aralarynan symbatty, uzynshash qoiǵan, menimen jasy shamalas jigit nazarymdy aýdardy. Qonaq iesi maǵan: «Bárimiz súiip tyńdaityn «Jailaýym-ánim» ániniń avtory Ermurat Zeiiphan degen baýyrymyz osy jigit» dep tanystyrdy. Men ornymnan turyp, ol jigitpen qaita qushaqtasyp, amandayp, tanystym. Mine, Kúnes jailaýynyń arda balasy men Boǵdanyń túlegi bolǵan men osylaisha tabysyp, dostasyp ketken edik. Keiin, onyń tyrnyq-aldy ári, eń tańdaýly ánderiniń biri sanalatyn «Jailaýym-ánim» ániniń Úrimjidegi stýdent jastarǵa qalai jetkenin jyr qylyp aityp júrip, ony Uly Abaidyń balasy Aqylbaidyń ániniń elge qalai taralǵanymen uqsatyp aityp, máz qylýshy edim. HIH ǵasyrdyń sońy bolsa kerek, arǵyn-tobyqty elimen naiman-matai eli qudandaly bolypty. Qudalyq saparǵa ábden daiyndalyp bolǵanda, tobyqtynyń qyz-jigitteri qudalyqqa osynshama sán-saltanatpen bara jatyp, naiman-matai jurtyna qalaisha bir jańa ánsiz, óleńsiz baramyz, dep Abaiuly Aqylbaiǵa qolqa salypty. Sonda Aqylbai kópke sozbai, bir tamasha án shyǵaryp, qudalaryna sálemdeme retinde jibergen eken. «Aqylbaidyń áni» dep atalatyn sol án búkil qazaq dalasyna taralyp, osy kúnge deiin shyrqalyp keledi.
Marqum Ermurat Zeiiphanmen onyń ómiriniń sońyna deiin jaqyn dos, rýhani pikirles-syilas bolyp keldik. Toqsannynshy jyldyrdyń ekinshi jartysyna taiaý kórshi boldyq. Dos bolǵan soń, mereke-meiramdarda ózara quttyqtasamyz, alǵash týǵan kúnin suraǵanymda, «31 shi jeltoqsan-ǵoi» dei salǵan. Birer jyl onyń týǵan kúnin jańa jyl kúni quttyqtap júrdim. Bir barǵanymda ol shyndyǵyn aitty. «Ei, dosym, meniń naq týǵan kúnim, negizinde, 15shi maýsym, Almatyda salt basty, sabaý qamshyly júrgen soń, dosym bolǵan soń saǵan «31 shi jeltoqsan-ǵoi» dei salǵam. Ańqaý dosym-aý, sony maldanyp, jańa jylmen qosa, «týǵan kúnimdi» quttyqtap kelgen dostyq kóńilińe rahmet» dep edi. Sonda men: «Ereke, búgin endi jańa jyl ǵoi, ne istep otyrsyń?» desem, ol bir klassikalyq roman oqyp otyr eken, jazý ústeline qarasam, ol orystyń ataqty jazýshysy Fedor Dostoevskiidiń áigili «Naqurys» («Idiot») romany eken. Sonda men: «Dostym-aý, basqa emes, búgin jańa jyl keshi ǵoi, sen «Naqurysty» oqi berip, meni birge naqurys etip jiber me» desem, ol: «Osy ataqty Dostoevskii men bizdiń uly Shoqan Ýalihanov óte jaqyn dos bolypty, bolmasań da uqsap baq degendei, men Dostoevskii bolaiyn, al sen Shoqanǵa uqsap baqshy », – dep ázildep edi.
Erekeń siiasy keppegen jańa óleńderin eń birinshi dos-jarandaryna oqyp beretin, pikirin biletin. Dos ári taiaý kórshi bolǵan soń, maǵan jii keletin, ne shaqyryp alatyn. Men aqyn bolmasam da, óleń-sózdi súiip-qadirleitin edim. Bir joly kezdesýimizde ol jańa jazǵan bir toptama tsikldi óleńderin baiyppen, ári áserli oqyp otyrdy. Kópke deiin men únsiz tyńdap otyr edim, ol kenet kidirip, maǵan bir túrli qarap: «Sen, saq-ǵun balasy (ol meni arheolog-tarihshy dep kóbinese osylai ataituǵun), óleń tyńdap otyrǵan joqsyń-aý, myna jyrlar qaitalanbaidy, bilesiń be?», – demesi barma!
Óleń jalǵasty oqylyp jatyr, oqi bershi deimin.
Qarańǵy zymystan túnde,
Qorqynysh alyp yrqymdy.
Kútemin Shyǵystan kimdi,
Eń sońǵy jaǵyp shyrpymdy.
Eń sońǵy shyrpy janyp tur,
Ol bitse úmit kesildi.
Tún baspalap baǵyp tur,
Ázireiil sekildi.
Jandy uzaq shyrpy baǵyma,
Ainaldyrma, ket ólim!
Jaiyp tur júrek mańyna,
Jaryqtyń qymbat ekenin!
Qurbandyq pa bul myqty,
Eske alam da, tańdanam.
Saýsaǵym eken tirlikti,
Kelesi tańǵa jalǵaǵan!
«Oý, Ereke, men óleń tyńdap otyrmyn, óleńińdi oiǵa jalǵap otyrmyn, mynaý endi naǵyz óleń, keremet oi, myqty óleń, myqty óleń...», – dei bergenim esimnen ketpeidi.
Segiz qyrly, bir syrly, ótken ǵasyrlardaǵy qazaqtyń sal-serileriniń sońǵy tuiaǵyndai seziletin Ermurat Zeiiphandy jurttyń kóbi akter, ánshi, kompozitor-sazger, jazýshy, aqyn, asaba, shoýmen dep tanyp, onyń shyǵarmashylyǵy negizinen yrdý-dýman, toi-tomalaq jaǵdaiynda ómirge keledi dep oilaýy múmkin. Al, meniń oiymsha, onyń shyǵarmashylyǵynyń deni ózimen ózi, japadan jalǵyz qalǵan tynyshtyq jaǵdaida keletin shabyttyń áserinen týatyn siiaqty. Bir joly ol Mańǵystaý, Atyraý jaqqa gastroldik saparǵa baryp qaitty. Óte qýanyshty kóńil kúimen keldi, sonda bir aitqany esimde. «Men gastrolden soń, Aqtaýda biraz ýaqytqa qalyp qoidym,qazaq dalasynyń teńizin kórdim, kúnde japadan jalǵyz Kaspidiń jaǵasyna bir ózim baryp, serýendep júrdim, biraz shyǵarmashylyq tabysqa keneldim», – dep edi sonda. Bálkim, búkil qazaqtyń júregine jol tartqan, sportshy sańlaqtarymyzdyń gimnine ainalǵan «Kók týdyń jelbiregeni » sol saparynda týǵan shyǵar.
Birde men jumysqa bara jatyp Abai eskertkishiniń janynan kezdestirdim. Arqasynda riýzagy bar, jeńil kiinip alypty. «Medeý shatqalyna, Butaqtyǵa (Býtakovka) bara jatyrmyn, jalǵyz serýendep keleiin, Kúnesimdi qatty saǵynyp júrmin...» degen edi sonda. Shyndyǵynda ol Atajurtqa kelgeli on jylǵa taiaý belgili sebeptermen arǵybetke, týǵan jeri Kúneske baralmai júrgen. Keide men onyń «Kúnes-ai!», «Táńirtaý» ánderi sonda týǵan shyǵar dep oilaimyn.
Biz onyń qaisy bir shyǵarmasy bolmasyn júrek túkpirinen, tereń tebirenisten, úlken mahabbattan, syrly saǵynyshtan týǵanynyń kýási boldyq, sezinip júrdik. Amal neshik, qapyda jan dosymyzdan aiyrylyp qaldyq, biraq ony óldi dep aita almaimyz, artyna ólmeitin sóz ben áýen qaldyrdy, ol qazaǵynyń júreginde máńgi jasaidy.
Saǵyntai SUŃǴATAI, tarihshy
