Eń kóp aitylǵan ýájdiń deni - «Jarmaqtyń» kórkemdik óresi tómen, qarabaiyr jazylǵan, pýblitsistikadan asa almaǵan» degen syńaida boldy. Kesh te bolsa bizde óz pikirimizdi bildirýdi jón kórdik. Árine, romandy bastan-aiaq taldap, keremet bir maqala jazbasaq ta, azdy-kópti oqyǵan qazirgi zaman romandarynyń jazylý formasymen «Jarmaqty» salystyryp kórý nietimiz.
Baiaǵyda jurt biri Shyǵysta, biri Batysta bolsa da – Djirdji Zeidan men Aleksandr Diýmanyń roman jazý ádisterin bir-birine qatty uqsatqan. Eki jazýshynyń ómir súrgen mezgili bir ýaqytqa sai keledi. Qarap otyrsańyz, bir kezeńge tán ádebi ádis-tásil izdenis ústindegi jazýshyny forma jaqtan bir-birinen sabaq alýǵa jigerlendirip otyrady. Árine, muny kóshirý nemese qaitalaý dep túsinbeýimiz kerek. Osy ǵasyrda Nobel syilyǵyn alǵan eki jazýshy – Orhan Pamýk pen Mo Ian jáne túriktiń taǵy bir jazýshysy Ziýlfiý Livanelidiń («Stambýl baqyty» atty romany álemniń biraz tiline aýdarylǵan) romandaryn oqyp, jazý stiline qarap otyrsańyz, bir-birinen múlde bólek, biraq osy ǵasyrǵa tán qoltańbany anyq baiqar edińiz.
Muhtar Maǵaýinniń «Jarmaǵy» shyn máninde qubylys dep qaraýǵa turarlyq shyǵarma. Bolmysy ekige jarylǵan Murat pen Marattyń tragediiasy arqyly qazaq halqynyń qazirgi jaǵdaiyn, ókinishi men óksigin álemge kórsete alatyn «Jarmaqty» paraqtap otyrǵanyńyzda Antalia týraly shyryn qiialyńyzdyń shyrqyn buzatyn Ziýlfiý Livanelidiń «Stambýl baqyty» eske oralady.
Tipti, Orhan Pamýktiń «Meniń atym – Qyzyl» romanyn paraqtaǵanda jazylý formasy múlde bólek, ónertanýǵa qatysty basqa bir dúnieni oqyp otyrǵandai kúi keshesiz. Oqiǵa XVI ǵasyrda Stambulda qastandyqpen óltirilgen sýretshi jaiynda órbidi. Synshylar bul kitap «Islam dúniesindegi sýret óneriniń Batystyń realistik sýretiniń áserinde daǵdarysqa túsip, óz kemshiliginiń shyrmaýynda shatylyp qalǵan bolmysy arqyly búgingi túrik qoǵamynyń kózge kórinbeitin qaishylyqtaryn ashqan» dep qaraidy. Bizdiń «Jarmaqtan» eski saryndy izdegen ádebietshiler sekildi kózsiz aiqaiǵa baspaidy. Mo Ian da «Sharap eli» romanynda sálemnen keiingi dástúrli saýaly «tamaq ishtiń be?» dep bastalatyn qytai halqynyń tarihi sanasy qazirgi bylyqqan hám jemqorlyq jailaǵan qoǵamynda qandai tragediialar týdyrǵanyn, úreili syrlaryn stil alýan túrli formalarmen jetkizedi. Romanda avtor oqyrmannyń kóńil-kúiin tabam dep «uzyn turqyn qysqartqan, tyǵyz qalpyn siretken, jazylýy ózgeshe sipatyn» múlde ózgertpegen. Orhan Pamýk «Túrkiianyń mýzykasy, mádenieti jáne saiasi ómirinde kem bolsa bolmaityn tulǵa» dep baǵa bergen Ziýlfiý Livanelidiń de «Stambýl baqyty» romanynyń jazylý formasy múlde bólek. Satqyndyq, senim, mahabbat jáne basqa da kúrdeli qaishylyqtar arqyly bir memlekettiń sipatyn ashady. Úsh romannan da pýblitsistika, detektiv, satira, t.b. janrlardy bir arnada toǵystyrǵan sheberlik basym. Máneri alýan túrli kesek shyǵarmalar.
Qazirgi ádebi ádis-tásildi, álemdik jańasha stil negizinde qaraityn bolsaq, Muhtar Maǵaýinniń «Jarmaǵy» shyn máninde qubylys dep qaraýǵa turarlyq shyǵarma. Bolmysy ekige jarylǵan Murat pen Marattyń tragediiasy arqyly qazaq halqynyń qazirgi jaǵdaiyn, ókinishi men óksigin álemge kórsete alatyn «Jarmaqty» paraqtap otyrǵanyńyzda Antalia týraly shyryn qiialyńyzdyń shyrqyn buzatyn Ziýlfiý Livanelidiń «Stambýl baqyty» eske oralady. Mo Iannyń «Sharap eli» sanańyzda jańǵyrady. Ult tanyp, ulys bilýde jylatyp aitar dos – qalamgerge alǵystan basqa aitarymyz joq bolýy kerek edi ǵoi negizi...
P.S. «Soqyr kórgeninen jazbaidy». Biz jazylǵan, endigi jazylar kórkem shyǵarmalardy XX ǵasyrdyń basyndaǵy, ortasyndaǵy, sońyndaǵy dástúrli úlgimizben ǵana salystyryp, saralap baǵalaityn bolsaq, «jylqydan kúder úzgen» baiqus hanzadanyń kúiin keshpeimiz be?..
Yrysbek DÁBEI.
